विश्वसम्पदामा सूचीकृत गर्न पहल

 गोरखा दरबार नेपाल एकीकरणको उद्गम स्थल र ऐतिहासिक क्षेत्र भएकाले सम्पदामा सूचीकृत गर्ने प्रक्रिया
हरिराम उप्रेती

गोरखा — गोरखा दरबारलाई विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गर्न जिल्ला समन्वय समितिले पहल थालेको छ ।

पुनर्निर्माण हँुदै गोरखास्थित ऐतिहासिक गोरखा दरबार । तस्बिर : हरिराम

नेपाल एकीकरणको उद्गम स्थल र ऐतिहासिक क्षेत्र भएकाले सम्पदामा सूचीकृत गर्ने प्रक्रिया अघि बढाउन पर्यटन प्रवद्र्घन बोर्डसँग माग गरिएको जिसस सदस्य मानप्रसाद धितालले बताए ।

जिससको अगुवाइमा यहाँका ११ स्थानीय तहका प्रमुख र उप्रमुखसहित बोर्डका प्रतिनिधि र पर्यटनको क्षेत्रमा काम गर्दै आएकाको गत मंगलबार काठमाडौंमा छलफल भएको थियो । उक्त छलफलपछि बिहीबार जिससको २४ औं बैठकले गोरखा दरबारलाई विश्व सम्पदामा सूचीकृत गर्न माग गर्ने निर्णय गरेको हो । ‘विश्व सम्पदा सूचीमा परेपछि विश्वभर यसको महत्त्व स्थापित हुने भयो,’ सदस्य धितालले भने, ‘प्रचार हुन सक्दा आन्तरिक र बाह्य पर्यटक भित्र्याउन सहयोग पुर्‍याउँछ भन्ने हाम्रो निष्कर्ष हो ।’

काठमाडौंमा भएको छलफलमा यहाँ स्थानीय तहका प्रमुख तथा प्रतिनिधिले गोरखा ऐतिहासिक ठाउँ भएकाले यसको प्रचार गर्दै सबै स्थानीय तहमा पर्यटक भित्र्याउन सके आर्थिक विकासले गुणात्मक फड्को मार्ने बताएका थिए ।

Yamaha

पालुङटार नगरपालिकाको लिगलिगकोट र अजिरकोट गाउँपालिकाको सिरानचोक पर्यटकीय गन्तव्य बन्न सक्ने ठाउँ भए पनि प्रचार हुन नसक्दा ओझेलमा परेको जनप्रतिनिधिको भनाइ छ । एक स्थानीय तह मात्र नभई सबैमा पर्यटक आउन सक्ने स्थान पहिचान गर्दै गुरुयोजना बनाउन पर्यटनविद्ले जनप्रतिनिधिलाई सुझाव दिएका छन् ।

छलफलपछि सबै स्थानीय तहमा पर्यटन क्षेत्रको गुरुयोजना बनाउन बोर्डले विज्ञ पठाउने आश्वासन दिएको छ । ‘कुन स्थानीय तहमा ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक के–के कुरा छन्, विज्ञले आइडेन्टिफाइ गर्ने भए गुरुयोजना बनाउन सजिलो हुने थियो,’ धितालले भने, ‘केही सातापछि विज्ञ आउने भन्ने सहमति भएको छ ।’ बिहीबारको जिससको बैठकले विज्ञ टोली पठाउन औपचारिक आग्रह गर्ने निर्णय पनि गरेको छ ।

सबै स्थानीय तहमा बनेका गुरुयोजना केन्द्रित गरी जिससले काम अगाडि बढाउन समन्वय र सहकार्य गर्ने धितालको भनाइ छ । काठमाडौंमा भएको छलफलमा यहाँका जनप्रतिनिधिले मनकामना आएका धार्मिक पर्यटक गोरखकाली दरबारसम्म आउन नसकेकोमा चिन्ता जनाएका थिए ।

धादिङ र आरुघाट हुँदै मनास्लु पदमार्गको बाटो भएर उत्तरी गोरखा जाने पर्यटकलाई गोरखा सदरमुकामलगायत अन्य स्थानीय तह सम्म पुर्‍याउन कस्ता पर्यटन पूर्वाधार निर्माण र योजना बनाउन सकिन्छ भनेर विज्ञले सुझाउनुपर्ने जनप्रतिनिधिको माग छ ।

‘गोरखाको ऐतिहासिक महत्त्व बुझाएर पनि धेरै पर्यटक भित्र्याउन सकिन्छ,’ धार्चे गाउँपालिकाका अध्यक्ष सन्तोष गुरुङले भने, ‘समग्र टुरिजम विकास गर्न रणनीतिक योजना बनाउनैपर्छ ।’ सीमित स्रोतसाधन र कर्मचारी रहेका स्थानीय तहमा विज्ञ नभएकाले गुरुयोजना बनाउन बोर्डले विषयविज्ञ पठाउनुपर्ने उनले बताए ।

‘चुमनुव्रीदेखि गण्डकी गाउँपालिकासम्म एउटै रणनीतिक कार्ययोजनाले काम गर्दैन,’ उनले भने, ‘गण्डकीमा चेपाङको कल्चर हुनसक्छ, कतै बोटेका कल्चर छन्, चुमनुव्रीका गुरुङ लामाको आफ्नै संस्कृति छ, त्यो बाहिर ल्याउनुपर्‍यो ।’

पालुङटारको लिगलिगमा द्रव्य शाह राजा भएका कुराहरू र गोरखा दरबारमा बिसे नगर्ची पृथ्वीनारायण शाहका आर्थिक सल्लाकार थिए भन्ने कुरा बाहिर ल्याउनुपर्नेमा उनको जोड छ । ‘इतिहास र संस्कृति जोड्न सके पनि पर्यटक भित्र्याउने आधार तयार हुन्छ,’ उनले भने । पदमार्गको सुधारसँगै प्रचारमा जोड दिन सके पर्यटनबाट हुने लाभ स्थानीय तहसम्म आइपुग्ने उनले बताए ।

प्रकाशित : भाद्र १७, २०७५ १०:३२
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

कंक्रिटले घेरिँदै मनकामना

हरिराम उप्रेती

गोरखा — वरिपरि बनेका सिमेन्टका अग्ला घरले मनकामना मन्दिर छेकिन थालेको छ । योजना र मापदण्ड नबनाई जथाभावी घर निर्माण गरिँदा मन्दिर क्षेत्रको पहिचानमै संकट आउने स्थानीय बताउँछन् ।

गोरखाको मनकामना मन्दिर आसपास बनेका सिमेन्टेड घरहरू । तस्बिर : हरिराम / कान्तिपुर

केबुलकार बन्दै गर्दा स्टेसनबाट मन्दिर पुग्ने पैदलमार्ग आसपास २८ घर थिए । अहिले उक्त क्षेत्रमा ६८ पक्की घर बनिसकेका छन् । यी कुनै कलात्मक वा मौलिक संरचनामा बनेका छैनन् । पुजारी गाउँको नामले परिचित गाउँ अहिले बजारमा परिणत भएको छ ।

१७ औं शताब्दीमा बनेको मानिएको मनकामना मन्दिर प्राचीन स्मारक क्षेत्रभित्र पर्छ । प्राचीन स्मारक संरक्षण ऐन २०१३ ले सय वर्ष नाघेका वास्तुकला, इतिहास, र स्थापित कलालाई प्राचीन स्मारक मानेको छ ।

उक्त ऐनको दफा १२ मा स्मारक क्षेत्र विरूप बनाउन नपाइने उल्लेख छ । भूकम्पअघि नै ६ इन्च ढल्किएको मनकामना मन्दिरको पुनर्निर्माण जारी छ । मन्दिरको पुनर्निर्माणमा भने चुना सुर्कीलगायत परम्परागत सामग्री नै प्रयोग गरिएको छ ।

चार दशकअघि मनकामना पुगेकी तान्द्राङकी चेतकुमारी लामिछाने अहिले बनेका घर देखेर छक्क पर्छिन् । ‘२०२४ सालमा पहिलो पटक झोलामा तरकारी र चामल बोकेर मन्दिर आएकी थिएँ ।

यो ठाउँ सबै पातीघारीले ढाकेको थियो,’ उनी भन्छिन्, ‘अहिले आउँदा त घरले छेकेर मन्दिरै देख्न मुस्किल भयो । जिउँदै हुँदा यस्तो पनि देख्न पाइयो ।’ अघिल्लो बिहीबार मन्दिर परिसरमा भेटिएकी उनले मन्दिर नै छेक्ने गरी घर बनाउन दिन नहुने बताइन् ।

मनकामनाका जंगबहादुर गुरुङलाई पनि यसमा चित्त बुझेको छैन । केबुलकार बनेपछि आउने मान्छेको संख्या बढेकाले व्यापार गर्न खोज्नु स्वाभाविक भए पनि कलात्मक घर बनाउने नियम लगाउनुपर्ने उनको भनाइ छ ।

‘यहाँ कलात्मक घर बनाउन खोज्दा काम गर्ने मान्छेको अभाव छैन,’ उनी भन्छन्, ‘आँखीझ्याल बनाउने मान्छे पनि छन् । तर, अहिले यस्तो सीप भएका मान्छेको काम नै छैन । आरसीसी घर भनेका छन्, पुराना घरको महत्त्व नै बिर्सिए ।’

‘सिजनका बेला ५ लाखसम्म भक्तजन आउँछन् । चाप बढेका बेला एकै दिन तीन करोड रुपैयाँसम्मको कारोबार हुन्छ,’ स्थानीय व्यापारी तेजराज लामिछाने भन्छन्, ‘यतिको कारोबार हुने क्षेत्रमा अझै भक्तजन भुलाउन आकर्षण बढाउनुपर्छ ।’

मनकामना जीर्णोद्घार समितिका संयोजक नरेन्द्रबाबु श्रेष्ठ मन्दिर आसपास पुरातात्त्विक महत्त्व झल्कने घर बनाउन अभियान चाल्नुपर्ने बताउँछन् ।

‘भूकम्पका हिसाबले ढुंगामाटाका भन्दा पक्की घर ठीक लाग्यो,’ उनले भने, ‘स्वरूपचाहिँ पुरानो मोडलको देखाउने अभियान चाल्ने योजनामा छौं ।’

चार/पाँच लाख खर्च गरे अहिलेकै घरलाई कलात्मक देखाउन सकिने उनको तर्क छ । ‘भित्र आरसीसी जे भए पनि बाहिर कलात्मक देखिनुपर्‍यो,’ उनले भने, ‘आँखीझ्याल राख्न त्यति खर्च लाग्दैन । हामीले यसबारे सोचिरहेका छौं ।’

मन्दिरकै नाउँमा झन्डै ९७ रोपनी जग्गा छ । मन्दिरको संरचना, फूलबारी र धर्मशालाले झन्डै १४ रोपनी क्षेत्र ओगटेको छ भने पश्चिमपट्टिको अन्य भाग जंगल छ । मन्दिरको आफ्नै जग्गा पनि प्रयोगमा आउन सकेको छैन ।

‘गुरुयोजना नै बनाएर अघि बढ्नेबारे पनि छलफल चलेको छ,’ संयोजक श्रेष्ठले भने, ‘मन्दिर सँगैको जग्गामा गार्डेन, गेस्ट हाउस, लाखबत्ती बाल्ने र रुद्री लगाउने ठाउँ बनाउन सके व्यवस्थित भइहाल्छ ।’

दैनिक सयांै भक्तजन भेला हुने मन्दिरको प्रांगण फराकिलो छैन । पैदल मार्गमै घण्टौं लामबद्घ भएर भक्तजन दर्शन गर्न बाध्य छन् ।

गुठी संस्थानको नाउँमा रहेको मन्दिरसँगैको धर्मशाला व्यापारिक प्रयोजनमा प्रयोग भइरहेको छ ।

प्रकाशित : भाद्र १६, २०७५ १९:४४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT