हराउन थाले पानीघट्ट

हिमाली भेगमा मकै, कोदो, गहुँ र जौलगायतका अन्न पिस्न लोकप्रिय मानिएको पानीघट्टको चलन लोप हुँदै
मिलमा कुटानीपिसानी पानीघट्टमा भन्दा सजिलो र छिटो
हरिराम उप्रेती

गोरखा — चुमनुव्री गाउँपालिका ६ चुम्चेतको लोक्पाका छेबाङ रेन्जिङ लामा एक बोरा मकै पिस्न चार घण्टाको पैदल हिँडेर सिर्दिवास फिलिमको मिलमा जान्छन् । कुटानीपिसानी मिलमा पालो कुरेर घर फर्कंदा एक दिन पूरै लाग्ने लामाले बताए । 

गोरखाको चुमनुव्री ३ सिर्दिवासमा घट्टेखोलामा सञ्चालित पानीघट्ट ।तस्बिर : हरिराम/कान्तिपुर

‘पहिले गाउँ नजिकै पानीघट्ट थियो । अहिले घट्ट चल्न छाडे,’ उनले भने, ‘खानैपर्‍यो, एक दिन माया मारेर फिलिम पुगेर अन्न पिस्ने गरेका छौं ।’ भौगोलिक हिसाबले अति दुर्गम मानिएको उक्त क्षेत्रका बासिन्दा घण्टौं हिँडेर अन्न पिस्न फिलिम नै पुग्नुको विकल्प छैन । ‘तीन/चार वर्षअघिसम्म खोला किनारमा चार–पाँचवटा घट्ट थिए । अहिले गाउँ नजिकै एउटै छैन,’ उनले भने, ‘लोक्पाबाट प्रत्येक दिन कम्तीमा एकजना दिन माया मारेर फिलिमको मिल नगएको दिन हुँदैन ।’

घट्ट लोप हुँदै जाँदा चुम्चेतवासीले झनै दु:ख पाएको लामाको भनाइ छ । ‘यहाँ धानखेती हुँदैन, मकै, कोदो, गहुँ, जौ मात्र लगाउँछौं,’ उनले भने, ‘बिहान चामलको भात खाए बेलुकी ढिँडो । बेलुकी चामलको भात खाए बिहान ढिँडो खाने हो । किनेको चामल सधैं खान पनि सकिँदैन ।

जति दु:ख गरेर भए पनि अन्न नपिसेर के गर्नु ?’ खोला तथा मूलको पानीलाई कुलो बनाएर विद्युत् उत्पादन हुने जस्तै तरिकाबाट सञ्चालन हुने घट्ट सामान्यत: आउजाउमा सजिलो पर्ने ठाउँमा हुँदैनन् । खोला छेउछाउ र भीरमा हुने घट्टमा सञ्चालकले अन्न पिसेबापत ज्यालामा अन्न नै लिने चलन थियो । नजिक गाउँमा बिजुली आएसँगै कुटानीपिसानीको मिल सञ्चालनमा आयो । पानीघट्ट खोज्दै अन्न बोकेर आउनेहरू घट्ट सञ्चालक निरास भएर चलाउन छाडेका हुन् ।

घट्ट लोप हँुदै जाँदा घण्टौं हिँडेर मिलमै पुग्नुपर्ने बाध्यता रहेको सिर्दिवासमा भेटिएकी न्याकफेदीकी संगिता गुरुङले बताइन् । ‘मिलसम्म आइपुग्न दुई घण्टा लाग्यो । यहाँ पालो कुरेर मकै पिँधेर फर्कंदा रात पर्छ,’ उनले भनिन्, ‘गाउँ नजिकै मिल छैनन् । घट्टहरू देखिन छाडे, यहाँका मान्छेलाई धेरै दु:ख छ ।’ आउजाउमा समय लागे पनि मिलमा भनेजस्तो पिसाइ हुने उनले बताइन् । ‘पानीको फोर्स भए पनि घट्टमा १० पाथी पिस्दा १ घण्टाभन्दा बढी लाग्छ,’ उनले भनिन्, ‘मिलमा आधै छिटो हुन्छ ।’

हिमाली भेगमा मकै, कोदो, गहुँ र जौ लगायतका अन्न पिस्न लोकप्रिय मानिएको पानीघट्टको चलन विस्तारै हराउन लागेको छ । बिजुली पुगेका ठाउँमा कुटानीपिसानीका मिल सञ्चालनले छिटो र सजिलो हुन थालेपछि घट्ट चलाउनेले छाडेका हुन् । कतिपयका नयाँ पुस्ताले घट्टको जिम्मेवारी नलिँदा बूढापाकाले चलाउन नसकेका पनि हुन् ।

केही वर्षअघिसम्म यहाँका उत्तरी क्षेत्रका गाउँहरूमा खोलैपिच्छे घट्ट भेटिन्थे । धार्चे गाउँपालिका ४ लाप्राकमा तीन वर्षअघि पाँचवटा घट्ट सञ्चालनमा थिए । अहिले एउटा मात्र घट्ट सञ्चालनमा छ । त्यो घट्ट पनि आफूले सकुञ्जेल पुख्र्यौली पेसा धान्छु भन्दै ८४ वर्षीय सायु गुरुङले चलाएका छन् । ‘तीन/चार वर्षअघिसम्म अन्न पिस्न यहाँ भीड लाग्थ्यो,’ उनी भन्छन्, ‘अहिले दिनमा एक/दुईजना मान्छे मात्र आउँछन् ।’ लाप्राकको मनी डाँडामा कुटानीपिसानीको मिल सञ्चालनमा आएपछि परम्परागत पानीघट्टमा अन्न पिस्न जानेको संख्या घटेको हो ।

एक पाथी अन्न पिस्दा एक माना ज्याला लिने गरेको गुरुङले बताए । ‘पैसा दिए एक पाथीको १० रुपैयाँ लिन्छौं,’ उनले भने । मिलमा पिस्दा पनि उस्तै रकम तिर्नु परेपछि गाउँले उतै आकर्षित छन् ।

कतिपय घरका वृद्धवृद्धा मिलमा पिसेको मन पराउँदैनन् । उनीहरूका लागि बाध्य भएका परिवार भने घट्ट खोज्दै अन्न लिएर खोला धाइरहेका भेटिन्छन् । जाँतो घुमाएजस्तै पानीको बहावले चल्ने घट्ट उत्तरी गोरखाका केही ठाउँमा वर्षायाममा मात्रै चल्छन् । ठाडा खोला वर्षामा बढ्ने हिउँदमा घट्ने भएकाले जाडोयाममा घट्टलाई पानीको गति पर्याप्त हुँदैन ।

प्रकाशित : मंसिर ८, २०७५ ०९:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दृष्टिविहीनको सगरमाथा सपना

‘हामी अपांग होइनाैं, फरक क्षमता भएकाहरू हौं’
प्रकाश बराल

बागलुङ — भूकम्पले धरहरा ढल्दा २०७२ वैशाखमा अमिट केसी नजिकै थिए । आफ्नो सगरमाथा आरोहरणको लक्ष्य रहेकाले भूकम्पले केही नगरेको उनलाई लाग्छ । 

दुर्घटना देख्न सकेनन् । उनले के भएको हो भन्नेचाहिँ बुझे । टुँडिखेलमा रात बिताए । छेवैका धेरैको ज्यान गयो । उक्त घटना सम्झेर केसी भन्छन्, ‘सगरमाथा चढ्नु छ, मलाई केही हुँदैन ।’ बागलुङको जैमिनी ४ का ३५ वर्षीय केसी दृष्टिविहीन हुन् । दुई वर्षअघिको जेठमा उनी सगरमाथा आरोहणमा हिँडेका थिए । मौसमी खराबीले चुचुरोमा नपुग्दै फर्कनुपर्‍यो ।

उनले अझै हिम्मत हारेका छैनन् । फेरि सगरमाथा चढ्ने साहस बटुलेर प्रशिक्षणमा जान थालेका छन् । ‘मानसिक रूपमा साहस बटुलेर थालेको काम भएर होला, सपना पनि सगरमाथा चढेकै देख्छु,’ उनले भने, ‘अघिल्लो पटक प्रकृतिले साथ दिएन । अब जसरी पनि पुग्छु ।’ डेढ वर्ष लामो अभ्यासपछि उनी आरोहणमा गएका थिए । त्यसबेला विदेशी आरोहीको टोलीसहित उनलाई मौसमले साथ दिएन ।

८ हजार मिटरको ‘साउथकोल’ पुग्दा मौसमले साथ नदिएर फर्कनु परेकाले फेरि जाने तयारी गरेका हुन् । यसअघि अमेरिकी दृष्टिविहीन एरिक एहिङ मेयरले सगरमाथा आरोहण गरेको रेकर्ड छ ।

‘दृष्टिविहीन भए पनि नसकिने भन्ने छैन, सगरमाथाको चुचुरोमा पुगेरै छाड्छु,’ उनी भन्छन् । यसअघि विदेशी एकजना दृष्टिविहीनले चुचुरोमा नपुग्दै फर्केको जानकारी पाएपछि उनमा पुगेरै छाड्ने चाहना पलाएको हो । सगरमाथा चढ्ने अभियानकै कारण उनले सदरमुकामको रामरेखा निमाविमा अध्यापन गर्दागर्दै छाडेका थिए ।

आर्थिक संकलनको प्रयास सफल भए आगामी वैशाखको सिजनमा सगरमाथा चढ्ने उनको योजना छ । त्यसका लागि उपकरण, सामग्री, गाइड खर्चसमेत झन्डै ७० हजार डलर लाग्ने अनुमान छ । त्यसका लागि उनी फेरि रकम संकलन अभियान लिएर हिँडेका छन् । सगरमाथा आरोहणमा जानुअघि ६ हजार २ सय मिटर उचाइको सोलुखुम्बुको आइसल्यान्ड पिक पनि उनले चढेका थिए ।

त्यतिबेला पनि केसीसँगै गएका केही मानिस बेपत्ता भएका थिए । उनी सकुशल फर्किएका हुन् । दुई सातासम्म हिउँमै रमाउने अनुभव बटुलिसकेका उनलाई आगामी आरोहण पनि सकिन्छ भन्ने लागेको छ । दृष्टिविहीन भएकाले यात्रामा उनलाई दया गर्न खोज्नेहरू धेरै भए । तर, उनी दयाको नभई सहयोगको आस गर्छन् । ‘दयाले कमजोर बनाउँछ,’ केसी भन्छन्, ‘अपांगता भएका व्यक्तिलाई साहस दिने व्यक्तिको खाँचो छ । केही स्थानमा सहयोग चाहिन्छ ।’

ब्रेल लिपिमा पढेर एसएलसी उत्तीर्ण गरेपछि उनको पढाइमा पनि संघर्ष नै गर्नुपर्‍यो । साथीहरूले पढेर रेकर्ड गरिदिएको सुनेरै उनले धौलागिरि बहुमुखी क्याम्पसबाट समाजशास्त्रमा स्नातकोत्तर गरे । घरपरिवारबाटै बोझ सम्झने अपांगलाई सबैको प्रेरणाको स्रोत बनाउन सक्नुपर्छ भनेर उनले साहसिक कदम उठाएको बताए । ‘हामी अपांग होइनाैं, फरक क्षमता भएकाहरू हौं,’ उनले भने, ‘यसो भनिरहँदा के फरक क्षमता छभनेर हामीले समाजलाई प्रमाणित गरिदिनु पर्नेछ ।’

आरोहणका लागि सपोर्ट एड्भान्स तालिमसमेत लिएकाले पैसा जम्मा गर्न सके दुई महिनाको फिजिकल फिट्नेस तालिम लिएर सगरमाथा चढ्ने उनको तयारी छ । सगरमाथा चढ्न सक्ने हिम्मत भएकाले नेपाल पर्वतारोहण संघले सफल आरोहीको प्रमाणपत्र पनि दिइसकेको छ ।

दृष्टिविहीनका तर्फबाट संसारकै पहिलो व्यक्तिका रूपमा सगरमाथा चढ्ने सूचीमा नाम लेख्ने उनको एकमात्र धोको छ । सामाजिक समस्या भनिने अपांगप्रतिको हेराइ फेर्ने उनको अर्को धोको हो । ‘अपांगले केही गर्न सक्दैनन् भन्ने हाम्रो सामाजिकमान्यता तोड्ने अभियान हो,’ उनले भने, ‘देशका १० प्रतिशत अपांगको शिर उँचो बनाउन मेरो एक्लो प्रयास नै प्रेरणा बन्नेछ ।’

प्रकाशित : मंसिर ८, २०७५ ०९:५२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्