पिसाब संकलन गरेर बालीलाई

घनश्याम खडका,

म्याग्दी — के पुरुष के महिला सबै उस्तै । पिसाब फेर्न जग कि जर्किन वा ड्रम चाहिने । बाटो हिँड्दा पनि कान्लातिर होइन बारीमै पुग्नुपर्ने । पाँखु, किम्चौर, नेटा, गहते, सिर्कुम बस्तीको बीचमा उत्तरपूर्व फर्केको ब्राह्मण बहुल बस्ती हो, अर्मन ।

Citizen

अनि अर्मन बस्तीको बीचमा छ शिशुकल्याण माध्यमिक विद्यालय । अर्मनवासी हिजोआज शौचालयको प्यानमा पिसाव फेर्दैनन् । न विद्यालयका शिक्षक–विद्यार्थीले नै शौचालयको प्यानमा पिसाव फेर्छन् । अर्मनमा गाउँले मात्रै होइन गाई–भैंसीको मूत्र पनि गोठका भकारोमा होइन ड्रममा नै थाप्ने गरिन्छ ।

उनीहरूले उद्दण्ड भएर भाँडामा पिसाव फेर्दै हिँडेका भने होइनन् । मानव मूत्र प्रभावकारी प्राङ्ग्रारिक मल हो भन्ने थाहा पाएपछि अर्मनवासीले शौचालयमा होइन, ड्रम र जर्किनमा पिसाव संकलन गर्न थालेका हुन् । मानव मूत्र संकलन गर्न घर–घरका शौचालयमा मात्र होइन नजिकका सबै विद्यालयका शौचालयमा पनि जर्किन वा ड्रम थापिएको हो ।

‘मानव मलमूत्र पनि प्राङ्गारिक मलको राम्रो स्रोत हो । मानव मल पनि व्यवस्थित गरी प्राङ्गारिक मल बनाउन सकिन्छ । तर सुरुमा मानव मूत्रलाई मात्र प्रयोग गर्‍यौं’ अगुवा कृषक कृष्णलाल सापकोटाले भने, ‘तरकारी बारीमा मानव मूत्र प्रयोग गर्न घिनाएकोले पछिल्लो तीन महिनादेखि सुन्तलाका बगैंचामा मलको रूपमा प्रयोग गरेका छौं । अन्य मलभन्दा मानव मूत्र हालेका सुन्तलाका बोट बढी राम्रा देखिएका छन् ।’

घर तथा विद्यालयका शौचालयमा सोली जडित ड्रम वा जर्किन राखिएको छ । पुरुषहरू सोझै सोलीमा मूत्र सोझ्याउँछन् । महिलाले भने जगमा मूत्र थापेर ड्रम भर्छन् । सोलीमा टीटी खेल्न प्रयोग हुने साना हलुका पहेंला बल राखिएको छ । पिसाव फेर्दा यी वल माथि आउँछन्, पिसाव तल झरेपछि सोलीको मुख बन्द हुन्छ । दुर्गन्ध रोक्न यसो गरिएको हो । विद्यालयमा संकलित पिसावलाई सुन्तला जात र अन्य व्यावसायिक फलफूल खेती गर्ने कृषकले पालैपालोसँग लैजाने गरेका छन् ।

‘मानव मूत्रको प्रयोगले २ महिनामै सुन्तला खेतीमा राम्रो प्रभाव देखिएको छ । ३० जना कृषकबाट सुरु गरिएको मानव मूत्र संकलनको सिको छिमेकी बस्तीका कृषकले पनि गर्न थालेका छन् । मानव मूत्रलाई कृषकले फलफूलमा मात्र होइन मकै खेतीमा पनि प्रयोग गरेका छन्’ मंगला गापा कृषि शाखाका नावय प्राविधिक सहायक जगत बानियाँले भने, ‘बरन्जाका केही अगुवा कृषकले त गाईबस्तुको भकारो सुधार कार्यक्रमबाट पशु मूत्र ड्रममा संकलनको सिको गर्दै मानव मूत्रलाई खेतबारीमा प्रयोगगरेको भेटियो ।’

मंगला गाउँपालिका–५ मा पर्ने अर्मन सुन्तला र तरकारी खेतीको पकेट क्षेत्र हो । सुन्तला जोन कार्यालय म्याग्दीले मंगला गापा–१ को खानीगाउँ, २ को लरेनी, ३ का भोर्लेनी, दह, ४ को महेश र ५ वडाको अर्मनलाई सुन्तला पकेट क्षेत्र बनाएको छ । मानव मूत्रलाई खेतबारीमा मलको रूपमा प्रयोग गर्दा बिरुवाको जरामा हाल्ने हो भने एक भाग मूत्रमा तीन भाग पानी र माथि पातबाट हाल्ने हो भने १ भाग मूत्र १० भाग पानी मिसाएर हाल्नुपर्छ ।

मंगला गाउँपालिकाले ३० जना अगुवा कृषक र ३० जना विद्यार्थी/शिक्षकलाई मानव मूत्र संकलन र बालीअनुसार मूत्र प्रयोग विधि सिकाउन र संकलन सामग्रीका लागि २ लाख ८० हजार खर्च गरेको थियो । कृषि नै मुख्य स्रोत र सम्भावना रहेको मंगला गाउँपालिकाले कृषि गुरुयोजना बनाई आफ्नो बजेट तथा कार्यक्रम कृषि केन्द्रित गरेको जनाएको छ ।

‘मंगला गापाको मुख्य सम्भावना भनेकै अन्नबाली, फलफूल र पशुपालन हो । त्यसैले अर्गानिक खेतीमार्फत उत्पादन वृद्धि गर्न कसरी सुरक्षित रूपमा ‘खेतको पेटमा र पेटको खेतमा पुर्‍याउन सकिन्छ’ भनेर हामी लागेका छौं’ गाउँपालिका प्रमुख सतप्रसाद रोकाले भने, ‘कृषि नै पहिलो प्राथमिकता भएकाले गाउँपालिकाका सबै कार्यक्रम कृषिसँग जोड्न प्रयास गरेका छौं । सडकसमेत कृषिसँगै जोडेका छौं । आगामी ५ वर्षमा उत्पादन तेब्बर बनाउनेगरी गुरुयोजना बनाएका छौं ।’

मंगला गाउँपालिकाले केन्द्र रहेको बाबियाचौरमा छुट्टै अनुदान दिएर प्राङ्गारिक मल उत्पादन गर्दै आएको पनि छ । बाबियाचौर बजारबाट उत्सर्जन हुने फोहोरबाट कुहिने वस्तु र वनमारासमेतका झारको प्रयोग गरी कृषिप्राङ्गारिक मल उत्पादन गर्ने गरिएको छ । यहाँ उत्पादन हुने बार्षिक ५ हजार केजी मलमध्ये २ हजार ५ सय केजी मल त लुम्ले कृषि अनुसन्धान केन्द्रले लैजाने गरेको छ । कृषकले भने प्रतिकेजी २५ रुपैयाँमा खरिद गर्छन् ।

‘यहाँको प्राङ्गारिक मलले कृषकको माग थेग्नै सकेको छैन । मल उत्पादन गर्ने कच्चापदार्थ अपुग भएकाले छिमेकका तातोपानी र दरबाङ बजारमा पनि कुहिने फोहोर संकलन गरी ल्याउन कृषि मल उद्योगमा संलग्न युवालाई उत्प्रेरित गरिरहेका छौं’ गापा अध्यक्ष रोकाले भने, ‘उत्पादन बढी भएछ भने मलको लेबलिङ र प्याकेजिङ्ग गरी बजार पुर्‍याउन गाउँपालिकाले सहयोग गर्छ ।’

मंगला गाउँपालिकाले हालै मानव मूत्र संकलन सुरु गरे पनि सामाजिक अगुवा महावीर पुनले धेरै वर्षअघि अन्नपूर्ण गाउँपालिका– ८ नागीस्थित हिमाञ्चल माध्यामिक विद्यालयले कम्पोस्ट चर्पी बनाउने अभियान सुरु गरेको थियो । चर्पीमा दिसा–पिसाव गरेपछि पानीको सट्टा झारपात प्रयोग गरिन्छ ।

प्रकाशित : वैशाख ३, २०७६ १०:२२
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

कृषिमा २ करोड लगानी

कान्तिपुर संवाददाता

बागलुङ — व्यावसायिक कृषि प्रदवर्द्धनका लागि बडिगाड गाउँपालिकाले ‘अध्यक्ष विशेष कृषि तथा पशुविकास कार्यक्रम’ सञ्चालन गर्ने भएको छ । चालु वर्षभित्रै कार्यान्वयन थालिने ऊक्त कार्यत्रममा २ करोड रुपैयाँ लगानीको तयारी छ । 

बारीमा लगाएको काउली स्याहार्दै बागलुङको कुँडुलेका एक किसान । तस्बिर : प्रकाश बराल/कान्तिपुर

गाउँपालिका स्तरमा बनाइएको कार्यविधिमा सूचीकृतका लागि किसानलाई आहान गरिएको प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत प्रदीपचन्द्र सुवेदीले बताए । कृषि क्षेत्रमा गरिएको यो लगानी जिल्लाका स्थानीय तहमध्ये सबैभन्दा धेरै हो । छुट्याइएको बजेटमध्ये ५० लाख मल, बीउ र अन्य प्रयोजनका लागि विनियोजित छ ।

बाँकी १ करोड ५० लाख ठूलो परिमाणको उत्पादनका लागि व्यावसायिक कृषिमा काम गर्ने किसानका लागि हो । ‘पहिलो चरणमा हामीले ऋणस्वरूप रकम दिन्छौं । क्रमशः उसले गरेको कर्मको आधारमा मूल्यांकन भएपछि अनुदानमा परिणत हुन्छ,’ अधिकृत सुवेदीले भने, ‘किसानलाई काम गरौं भन्ने भावना बढाउने र आर्थिक समृद्धिको बाटोमा हिँडाउने उपाय हो ।’ यसरी ऋण तथा अनुदान पाउनका लागि व्यक्तिगत, सहकारी वा समूहमार्फत आउन सक्ने प्रावधान राखिएको छ ।

कार्यक्रमको ऋण र अनुदान पाउन कम्तीमा शून्य दशमलव ५ हेक्टर जमिनमा कृषि फसल लगाएको हुनुपर्नेछ । त्यस्तै पशुतर्फ कम्तीमा २० भैंसी, २५ गाई, १ सय बाख्रा र ५ सयवटा सम्म कुखुरा पालेको हुनुपर्छ । वडा कार्यालयले प्रारम्भिक अनुगमन गरेको प्रतिवेदनको आधारमा गाउँपालिकाले समेत अनुगमन गरेर वास्तविक ठहरेपछि ऋण दिइन्छ । ‘एक वर्षको उसको उत्पादन हेरेर बजारको खोजी पनि गरिदिने व्यवस्था गर्दैछौं’ गाउँपालिका अध्यक्ष मेयरसिंह पाइजाले भने, ‘वास्तविक किसान अब ऋण, बीउ, मल र अनुदान नपाएर विदेश पलायन हुनु पर्दैन ।’ युवाहरूको चासो बढाउन यो आर्दश नीति लिइएको उनले बताए ।

चालु वर्ष कार्यक्रम ढिला भएकाले आएका सबै किसानको सूचीकृतको काम मात्र सुरु भएको छ । एक महिनाभित्र आइसक्ने सबै किसानको सूची तयार बनाएपछि प्रारम्भिक अनुगमन र मूल्यांकनका आधारमा ‘सर्ट लिस्ट’ गर्ने सुवेदीले बताए । गाउँपालिका अध्यक्ष, उपाध्यक्ष, प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत, सम्बन्धित वडा अध्यक्ष, गाउँपालिकाका कृषि तथा पशु हेर्ने प्राविधिकसमेतको मूल्यांकन समितिले ठहर गरेपछि उनीहरूलाई ऋण दिने व्यवस्था हुनेछ ।

एक वा दुई वर्षभित्रको कार्यप्रगतिका आधारमा उक्त ऋण अनुदानमा बदल्ने नीति लिएको सुवेदीले बताए । ‘अनुदान भनेर लैजाँदा कामै नगर्ने प्रवृत्ति हावी हुन्छ, त्यसैले प्रगतिको आधारमा अनुदानमा पुग्छौं’ उनले भने, ‘हामीले दिने अनुदान पाउने किसानले दर्जनौं अन्य युवाले पनि रोजगारी पाउनेछन् ।’ गाउँपालिका पशुपालनका लागि उर्वर क्षेत्र पनि हो । रणसिंकिटेनी, भीमगिठे, सिसाखानी, दर्लिङजस्ता गाउँ पशुपालनका लागि उत्तम मानिएका छन् ।

यहाँका किसानले अहिले पनि ५ सय वटासम्म भेडा पालेर बसेका छन् । उनीहरूलाई रोगको समयमा उपचार, उन्नत जातका नस्ल सुधारजस्ता काममा सहयोग गर्ने पाइजाले बताए । ‘राज्यको कुनै सेवा नपाएर ५ सय भेडा पालेको किसानलाई अनुदान दिएर १ हजार पाल्ने बनायौं भने विदेशबाट ल्याउनु पर्दैन’ पाइजाले भने, ‘किसानै किसान भएको गाउँमा औद्योगिक विकासको खोजी गरियो भने हामी असफल हुन्छौं ।’

एक वर्षमा एक सय युवा विदेश जानबाट रोक्दा गाउँमै कृषि विकास र समृद्धि बढ्न सक्ने उनले बताए । अहिले पनि यहाँका किसानले ताजा तरकारी, च्याउखेती, कुखुरा पालनलागयतका पेसाबाट उत्पादन लिइरहेका छन् । प्लास्टिक टनेलमा खेती गर्ने, मिनिटिलरमार्फत काम गरेका किसानलाई ५० लाख बजेटबाट अनुदान र प्रविधि दिने योजना उनले सुनाए ।

प्रकाशित : वैशाख ३, २०७६ १०:२१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT