मदिराले चिन्ता

काशीराम डाँगी

रोल्पा — आफ्नो सीमा क्षेत्रभित्र सामान आयात गर्दा धेरै जनप्रतिनिधिलाई ‘कर’ वृद्धि गर्ने योजना फुर्छ । आन्तरिक स्रोत वृद्धि गर्न हरेक वस्तुमा कर लगाउने प्रतिस्पर्धा नै छ ।

तर, रोल्पा नगरपालिका १०, धबाङका अध्यक्ष मानबहादुर खत्री दैनिक रूपमा वडाभित्र सामान भित्र्याउने भन्दा पनि कसरी सामान ल्याउन नदिने भन्ने चिन्तामा छन् ।

नगरपालिकाको वडा १० सदरमुकाम लिबाङसँगै जोडिएको छ । नुनदेखि सुनसम्म किन्न वडावासी लिबाङमै आउनुपर्छ । आफंैले उत्पादन गरेका कृषिजन्य सामग्री बेच्न पनि उनीहरू सदरमुकाममै पुग्नुपर्छ । दैनिक कारोबार र व्यापारका लागि गाउँलेलाई लिबाङ नगई हुँदैन । जिल्लाकै चर्चित धार्मिक पर्यटकीय स्थल जलजलाको काखैमुनि रहेको धबाङ गाउँसम्म लिबाङबाट सडक पुर्‍याउने कार्य वर्षौंदेखि जारी छ । तर, सर्वसाधारणका लागि त्यो सडक पूर्ण रूपमा उपयोगी बन्न भने सकेको छैन ।

गाउँको ठूलो समस्या दिनहुँ प्रयोग हुने मदिरा हो । त्यसैले अध्यक्ष खत्री गाउँमा मदिरा भित्र्याउनै नदिने योजनामा छन् । ‘मदिरा भित्र्याउन नदिने योजनामा छु,’ उनले भने, ‘मदिराले गाउँको विकासमै अवरोध गर्‍यो, धेरैको ज्यान नै लियो ।’ मदिरा सेवनकै कारण बर्सेनि आपराधिक घटना वृद्धि भएको उनको दाबी छ । स्थानीयले गाउँसम्मै सदरमुकाम लिबाङबाट आयातीत र लहरीखोला बजारबाट घरेलु मदिरा ओसार्छन् । गाउँमा उत्पादन गरिने घरेलु मदिराले नपुगेर सदरमुकामबाट घरेलु मदिरा गाउँ पुर्‍याइन्छ । भित्री गाउँमा बग्रेल्ती खोलिएका पसल र होटल मदिराले नै भरिएका छन् ।

वडा सदस्य एवं विद्यार्थी नेता शेरबहादुर थापाका अनुसार मदिरा सेवनकै कारण गाउँमा बर्सेनि आत्महत्या र आपराधिक गतिविधि बढदो छ । ‘धबाङमा मात्रै दैनिक ३ सय लिटरभन्दा बढी मदिरा भित्रिन्छ,’ उनले भने, ‘मदिराको अत्यधिक प्रयोगले आर्थिक क्षतिसँगै स्वास्थ्य र आपराधिक गतिविधिमा समेत असर गरेको छ ।’ यसअघि धेरैपटक मदिरा प्रयोगमा रोक लगाउने प्रयास गरे पनि सफलता नमिलेको उनले सुनाए ।

गाउँमा बनाएको मदिराले नपुगेर दैनिक सयौं लिटर भित्रिन थालेपछि चिन्ता बढेको स्थानीयको भनाइ छ । गाउँका अगुवा कृषक ऋषिराम रोका मदिरा सेवनले समस्या निम्तिएको बताउँछन्। धबाङमा सबैभन्दा बढी मगर समुदायको बसोबास छ । मुख्य गरी मगर र दलितमा चाडपर्व र पारिवारिक संस्कारका बेला मदिराको प्रयोगलाई अनिवार्य मानिन्छ ।

अहिले क्षत्रीले समेत मदिराको प्रयोग गर्छन् । धबाङका धाङ्सी, गापा, सुनबाङ, भनभने, लकमारे धारा र साउनेपानीलगायत गाउँमा मदिराको प्रयोग अत्यधिक छ । गाउँ भित्रिने मदिरा निकै कमसल छ । ‘सस्तो खोज्ने भएकाले कमसल मदिरा गाउँ पुर्‍याइन्छ,’ थापाले भने, ‘मदिरा प्रयोग रोक्नु जनप्रतिनिधिको पहिलो कार्य भएको छ ।’

पूर्वी रोल्पाको पाङमा केही समयअघि मदिरा प्रयोगमा पूर्ण बन्देज लगाइएको थियो । अहिले निरन्तरता दिने प्रयास जारी छ । मदिरा नियन्त्रण अभियान चलाएका परिवर्तन गाउँपालिका ४ का अध्यक्ष सुकबहादुर बुढाले आफ्नो गाउँ राङकोटमा प्रयास सफल हुँदै गएको बताए । प्रहरी नायब उपरीक्षक दीपक खड्काले घरेलु मदिरा नियन्त्रणबारे छलफल भइरहेको बताए ।

Yamaha

प्रहरीका अनुसार अत्यधिक मदिरा सेवनबाट जिल्लाभर बर्सेनि ६० भन्दा बढी आत्महत्याका घटना भइरहेका छन् । ‘गाउँका चौकीमा दैनिक हुने छलफल मदिराकै कारण हुन्छन्,’ उनले भने, ‘अपराध र घरेलु हिंसा पनि त्यस्तै बढ्दो छ ।’

प्रकाशित : भाद्र ३, २०७५ १०:१५
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

केबुलकारले पैदलमार्ग सुनसान

हरिराम उप्रेती

गोरखा — मनकामना मन्दिर पुग्नेहरूका लागि सजिलो र छोटो पदमार्गका रूपमा परिचित तनहुँको आँबुखैरेनी–मनकामना मार्ग सुनसान भएको दुई दशक भएको छ । पुरानो बाटोमा बटुवा हिँड्दैनन् । झारजंगल बढेका छन् ।

गोरखाको आँबुखैरेनी–मनकामना पैदलमार्गमा पर्ने बजार । केबलकार सेवा संचालन अघिसम्म गुलजार यी बजार अहिले सुनसान छन् । तस्बिर : हरिराम । कान्तिपुर

मनकामना क्षेत्रका पुराना बजारहरूलाई पनि केबुलकार र नयाँ सडक सञ्जालले प्रत्यक्ष असर पारेको छ । २०५५ सालबाट सुरु भएको मनकामना केबुलकार नेपालकै पहिलो केबुलकार सेवा हो । छिनमै पुगेर छिटै फिर्न मिल्ने सुविधाले मनकामनाका दर्शनार्थीमात्रै होइन गाउँलेलाई पनि सजिलो छ ।

यो सुविधाको उपभोग सुरु भएयता पुरानो पराम्परागत पदमार्गको भने बिजोग भएको छ । उक्त मार्गमा व्यापार गर्नेहरू विस्थापित भए । आबुँखैरेनी–वनौती–डाँडागाउँ–ढाँडबारी हँुदै मन्दिर पुग्ने पुरानो पैदलमार्गमा अहिले फाट्टफुट्ट मात्र श्रद्धालु आउजाउ गर्छन् । केबुलकारबाट दैनिक सरदर दुई हजारदेखि पाँच हजार जनासम्म तीर्थालु मनकामना मन्दिर आउजाउ गर्छन् । पृथ्वीराजमार्ग सञ्चालन आएयता आँबुखैरेनीसम्म गाडीमा आएका भक्तजन त्यहाँबाट तीन घण्टा पैदल उक्लेर मन्दिर पुग्थे । केबुलकारले सजिलो पारेपछि टिकट काट्न लाम लाग्न रमाउनेहरू पैदल यात्राको रहर गर्दैनन् ।

मनकामना हटियाका नीलप्रसाद श्रेष्ठ भन्छन्, ‘हुनेखाने केबुलकार नै चढ्ने भए, केही मान्छे मोटर चढेर आउँछन् । कसैले ज्यानलाई परिश्रम गराउँदैनन्, सबै सुविधा खोज्ने भए ।’ डाँडामा केबुलकार स्टेशनबाट मन्दिरसम्मको मार्गमा व्यापार फस्टाएको छ तर, पुराना बजार ठप्प छन् । केबुलकारको सेवा सुरु हुनुअघिसम्म ९० हाराहारी घरधुरी भएको हटिया पुरानो बजार थियो । ‘केबुलकार चल्नुभन्दा पहिले यहाँ मान्छेको भीड थेगिनसक्नु हुन्थ्यो,’ श्रेष्ठले भने, ‘अहिले सुनसान बन्यो । मान्छे नहिँड्दा रोजीरोटी नै खोसिएको छ ।’ हटियामा व्यापार एकाध घरमा सीमित भएको छ । व्यापारिक प्रयोजनका लागि बनाइएका घरहरू खाली छन् । ‘१५ वर्ष होटल चलाएँ । केबुलकार चलेपछि यताबाट मान्छे आउन छाडे अनि बन्द गरेको छु,’ श्रेष्ठले भने, ‘पुराना मान्छे कोही कोही खोज्दै आउँछन् नत्र व्यापार हुने भनेको यस्तै भयो ।’

पैदल मार्गको किनाराका पूजा सामग्री, ध्वजापताका व्यापार पनि हुन छाडेका हटियाकै काजी श्रेष्ठ बताउँछन् । ‘यसलाई वैकल्पिक बजारीकरण गर्नुपथ्र्यो । यहाँका मान्छे अहिले सबैजसो बेरोजगारी भएका छन्,’ उनले भने, ‘पहिले कुखुरा परेवा बेच्थे, भुल्ने बाटो भएको थियो । अब त घर कुर्ने बाहेक कामै छैन ।’ शैक्षिक भ्रमणको सिजनमा भने दैनिक सय/दुई सयजना पैदल मार्गको बाटो भएर आउने गरेको उनले बताए । केबुलकार बनेपछि आँबुखैरेनी र चितवनको मुग्लिनसम्मको बजारलाई प्रभावित पारेको उनले बताए । ‘सबैभन्दा बढी असर यही बाटोको बजारमा पर्‍यो,’ उनले भने । केबुलकारको सुविधा सुरु भएपछि बनौती ढाडबारी र डाँडागाउँका पसल उठेको उनले बताए ।

पदमार्गको प्रचारमा जोड
मनकामना मन्दिर जाने भक्तजनलाई सजिलोका लागि तीन दशकअघि सिक्किमको सोनखरी क्लबले आबुखैरेनी–मनकामना पैदलमार्गको स्तरोन्नति गरेको स्थानीय बताउँछन् । उक्त पदमार्गको प्रचार हुनसके यस क्षेत्रका व्यवसाय गरिखानेको दिन फिर्ने गाउँलेको भनाइ छ ।

‘२०४८/४९ सालतिर डेढ वर्ष समय लगाएर सिक्किमको क्लबका मान्छे आएर अप्ठ्यारो ठाउँमा सिढी हालेका थिए,’ काजीले भने । तत्कालीन समयमा मस्र्याङ्दी किनारबाटै स्तरोन्नति गरिएका केही सिढीहरू अहिले सडकले बिगारेको उनले बताए । ‘यो सिढी सबै ढलान छ, यतिका वर्ष भयो, कतै बिग्रिएको भत्किएको पनि छैन,’ उनले भने, ‘ढल खोल्दा र सडक बनाउँदा केही ठाउँमा नास गरे ।’ स्थानीय सक्रिय भएर पैदलमार्गको प्रचार गर्दै चहलपहल बढाउनुपर्नेमा यहाँ भेटिएकाहरूले जोड दिए । ‘एक ठाउँ विस्थापित नभई अर्को ठाउँ स्थापित पनि हुँदैन,’ स्थानीय पूर्णलाल श्रेष्ठले भने, ‘केबुलकारले प्रभाव पारेको हो । गाडीले त्यति असर गरेको छैन, पैदल हिँड्ने मान्छे पनि हुन्छन्, यो बाटो नराम्रो पनि छैन ।’


नेभारे–ग्याजा–दार्सिङ र कोरथोक हुँदै मनकमना पुग्ने क्षेत्रका गाउँलेका व्यापार पनि पैदलमार्ग चल्दा जस्तो अहिले छैन । सिलिङटार–केयरपानी हुँदै मनकामना पुग्ने अर्को खण्डबाट पनि मनकामना पुग्ने पैदलयात्रीहरू आउजाउ गर्थे । ‘अहिले त सडक पनि खुलेका छन्,’ मनकामनाका नरेन्द्र श्रेष्ठले भने ‘हिँड्न चाहने मान्छे कम भएर पनि यी ठाउँमा चहलपहल घट्यो ।’ सिलिङटारमा झोलुंगे पुल निर्माण भएपछि उक्त मार्गबाट शैक्षिक भ्रमणको सिजनमा केही पैदलयात्री आउजाउ गर्ने सिलिङटारका कुलबहादुर श्रेष्ठले बताए । ‘अरू बेला त गाउँको मान्छे मात्र हिँड्ने हुन्,’ उनले भने । उक्त मार्ग भएर हिँड्न जोखिम नरहेको उनले बताए । ‘पहिले सिलिङटारमा तुइन थियो, अहिले झोलुंगे पुल छ । पहिले भन्दा हिँड्न त अहिले सजिलो छ,’ उनले भने ।

केबुलकार स्टेसनबाट मनकामना क्षेत्रको व्यापार भने फस्टाएको छ । पुराना बजारका केही व्यापारी पनि उक्त ठाउँमा सरेर व्यवसायलाई निरन्तरता दिइरहेका छन् । वार्षिक पाँच लाखसम्म भाडा तिरेर पनि उक्त क्षेत्रमा व्यापार गर्नेहरू छन् । ‘२०६३ सालमा ८५ हजार भाडा तिरेर होटल खोलेको हुँ । अहिले पाँच लाख भाडा तिर्छु,’ फूलवारी टोलमा होटल–व्यवसाय गर्दै आएको तेजराज लामिछानेले भने ।

प्रकाशित : भाद्र ३, २०७५ १०:१२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT