पीडा भुलाउँदै शान्ति गाउँ

द्वन्द्वको पीडा भुलाउन १० वर्षदेखि पूर्वाधार र जनजीविकालाई सहयोग पुग्ने कार्यक्रम सञ्चालन
मनोज पौडेल

हल्लानगर (कपिलवस्तु) — ५९ वर्षीया कमिरा घर्ती अहिले घरकै दैलोबाट बस चढेर आउजाउ गर्न पाएपछि निकै खुसी छन् । माओवादीविरुद्धको प्रतिकार समितिको आक्रमणमा परेर श्रीमान् तेजबहादुर घर्ती १३ वर्षसम्म अपांग जीवन बाँचे ।

द्वन्द्व प्रभावित कपिलवस्तुको शिवराज २ हल्लानगरमा बनाइएको गोबर ग्यास चुल्होमा खाना पकाउादै एक स्थानीय । तस्बिर : मनोज

७२ वर्षको उमेरमा चार महिनाअघि उनको मृत्यु हुँदा दु:खी भए पनि गाउँमा आएको विकासले कमिराको पीडा भुलाएको छ । ‘घरअघिको धूलौटे बाटो ग्राबेल भयो,’ उनले भनिन्, ‘टुकी बाल्न छाडेर बत्तीको उज्यालोमा बस्न पाउँदा खुसी नै छु ।’ उनीजस्तै गृहिणी उजेली बुढा खाना पकाउन अहिले वनमा काठपात खोज्न जान छाडेकी छन् ।

घरमै गोबर ग्यासबाट खाना पकाउने सुविधा पाएपछि उनी पनि प्रफुल्ल छिन् । ६ जनाको परिवारलाई ४ चौपायाको गोबरबाट निकालिएको ग्यासले उनलाई खाना पकाउन पुगेको छ ।

Yamaha

द्वन्द्व प्रभावित गाउँलाई नमुना शान्ति गाउँ बनाउने कार्यक्रमअन्तर्गत छनोटमा परेको शिवराज नगरपालिका २ हल्लानगरमा अहिले खुसी छाएको छ । सुकुम्बासी बस्तीको गाउँमा द्वन्द्वको पीडा भुलाउन १० वर्षदेखि पूर्वाधार र जनजीविकालाई सहयोग गर्ने कार्यक्रम सञ्चाललित छन् । द्वन्द्वले तहसनहस भई उजाड बनेको यो गाउँको अहिले स्वरूपै परिवर्तन भएको छ ।

उत्तर–दक्षिण बस्ती रहेको गाउँका हरेक घरअघि बाटो पुगेको छ । हल्लानगर अहिले जिल्लाको सुदूर पश्चिमकै विकसित र सुविधासम्पन्न शान्ति गाउँ बन्न पुगेको छ ।

०६१ फागुन ९ गते हल्लानगर गाउँ खरानी बनेको थियो । गाउँले सबै माओवादी हुन् भन्ने आरोपमा प्रतिकार समितिले यहाँका ३ सय ६ घरमा आगजनी गरेको थियो । ज्यान जोगाउन घरबाट भाग्न खोज्दा प्रेमबहादुर रास्कोटीलाई कुटी–कुटी हत्या गरिएको थियो ।

गाउँको धनसम्पत्ति, खाद्यान्न र गरगहना जलेर खरानी भएको हल्लानगर नमुना बस्ती निर्माण उपभोक्ता समितिका सचिव केशरसिंह पुनले बताए । ‘घटनापछि महिनौं दिन गाउँ खाली रह्यो,’ उनले भने, ‘जता हेरे पनि खरानी–खरानी मात्र थियो ।’

अहिले विस्तारै यस गाउँले द्वन्द्वको त्यो पीडा भुल्दै गएको छ । ‘उजाड गाउँमा नसोचेकै काम भयो,’ स्थानीय अगुवा खुमानसिंह परियारले भने, ‘यसले गाउँलेमा राम्रो प्रभाव पारेको छ । गाउँ विकासका पूर्वाधार बनेसँगै सबैले सजिलै जीविकोपार्जन गर्न पाएका छौं ।’ गाउँलेले अहिले किराना पसलदेखि तरकारी खेती गरेर चुलोचौको गर्दै छन् । कुखुरा, बंगुर र बाख्रा पालन गरेका छन् । सिँचाइका लागि ह्यान्ड पम्प र डिप बोरिङको सुविधा छ । उत्पादनलाई बजारसम्म पुर्‍याउन सुविधासम्पन्न बाटोघाटो बनेका छन् ।

घटना भएको चार वर्षपछि ०६५ मा तत्कालीन शान्ति मन्त्रालयका उच्चस्तरीय पदाधिकारी गाउँमा आएर गाउँलेसँग वार्ता गरे । त्यसयता गाउँलेले माग गरेको आवश्यकताका आधारमा मन्त्रालयले निरन्तर काम गरिरहेको यहाँका स्थानीय बताउँछन् ।

गत वर्ष यहाँका ४० घरलाई खाना पकाउने गोबर ग्यास प्लान्ट निर्माण र चुल्हो प्रदान गरियो । त्यसअघि २१ घरमा गोबर ग्यास चुल्हो निर्माण गरिएको थियो । त्यस्तै दुई डिप बोरिङ गाडिएको छ ।

अघिल्लो वर्ष यहाँ एउटा डिप बोरिङ र ५० मिटर तटबन्ध निर्माण गरिएको थियो । सरकारले शान्ति तथा पुनर्निर्माण मन्त्रालयमार्फत पाँच करोड रुपैयाँभन्दा बढी हल्लानगरमा खर्च गरिसकेको छ । दुई वर्षयता स्थानीय विकास मन्त्रालयमार्फत मात्रै एक करोडभन्दा बढी खर्च भइसकेको छ ।

गाउँका ३ सय ६ घरमा अहिले पक्की शौचालय बनेका छन् । २ देखि ३ घरको बीचमा व्यवस्थित ह्यान्ड पम्प गाडिएको छ । गाउँभरि १ सय १० भन्दा बढी ह्यान्ड पम्प छन् । भेला र छलफल गर्न २५ लाख रुपैयाँको लागतमा ३ कोठे सामुदायिक भवन बनाइएको छ । १ करोड २८ लाख रुपैयाँको लागतमा ८ कोठे ३ तले विद्यालय भवन बनेको छ ।

गाउँको बीचबाट एक किमि लामो र १० मिटर चौडा ग्राबेल बाटो बनाइएको छ । यस बाटोले पूर्व–पश्चिम राजमार्गसँग पश्चिम क्षेत्रको दूरी घटाइदिएको छ । गाउँमा विद्युतीकरण गरिएको छ । २ सय ९५ घरले बिजुली बालेका छन् । कुलो र हिलो हुने ठाउँमा ह्युम पाइप राखिएको छ ।

गाउँमै स्कुल भएपछि स–साना बालबालिकाले पढ्न पाएका छन् । ‘पहिले दुई किमि टाढा पुग्नुपथ्र्यो,’ कक्षा ६ की छात्रा विनु परियारले भनिन्, ‘अहिले घरनजिकै स्कुल पाउँदा धेरै सजिलो भएको छ ।’ आधुनिक भवनमा बालमैत्री वातावरणमा पढ्न पाउँदा निकै खुसी लागेको कक्षा ७ का विद्यार्थी सागर सारूले बताए । उनको चाहना १० कक्षासम्मै यहीं पढ्न पाइयोस् भन्ने छ ।

हल्लानगर सुकुम्बासी बस्ती हो । ०५६ चैत १४ बाट यहाँका वन बुट्यान क्षेत्र फाँडेर विभिन्न जिल्लाबाट आएका सुकुम्बासीले बसोबास गर्न थालेका थिए । सुरुमा सय घर बसे । ०६१ फागुनसम्म यहाँको घरधुरीको संख्या ३ सय २३ पुग्यो । परिवर्तनसँगै विकासको प्रभावले सुकुम्बासी गाउँ हल्लानगर अहिले आधुनिक गाउँ बन्न पुगेको छ ।

८५ बिघा क्षेत्रफलमा फैलिएको यस गाउँमा अहिले ३ सय ६५ घरधुरी छन् । मुलुकका ४२ जिल्लाका मान्छेको बसोबास रहेको यस गाउँमा फुसका घर सबै स्तरोन्नति भएका छन् ।
गत वर्ष यस गाउँको उत्तर र दक्षिणमा तटबन्ध निर्माण गरियो । उत्तरतिर ९२ र दक्षिणतिर ६० मिटर लामो तटबन्धको निर्माण गरिएको छ । गाउँनजिकैबाट सुरई नदी बग्न थालेपछि बस्ती जोगाउन ३० लाख रुपैयाँको लागतमा तटबन्ध निर्माण गरिएको थियो ।

तटबन्धले एक सयभन्दा बढी घर सुरक्षित भएका छन् । ‘आकाशमा कालो बादल मडारिँदा रातभर जाग्राम बस्थ्यौं,’ द्वन्द्वपीडित बमबहादुर विकले भने, ‘अब निर्धक्क भएर सुत्न सक्ने भएका छौं ।’ खोलानजिकै रहेको यस बस्तीका अभिभावक वर्षाका बेला सधैं तनावमा हुन्थे । तर, अहिले त्यो चिन्ता हटेर गएको छ । ‘विकासले गाउँमा छुट्टै परिवर्तन ल्यायो,’ उनले भने, ‘विस्तारै गाउँलेले पीडा भुल्दै सहज जीवन यापनमा गर्न थालेका छन् ।’

प्रकाशित : भाद्र १८, २०७५ ०९:३०
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

बस बिसौनी बन्यो सहर

चिल्ला र फराकिला सडक, ठूला घर र पूर्वाधार निर्माण, आधारभूत आवश्यकता घरदैलोसम्मै
मनोज पौडेल

चन्द्रौटा (कपिलवस्तु) — शिवराज ५ मा ४५ वर्षअघि पूर्व–पश्चिम राजमार्ग निर्माणमा संलग्न मजदुर बस्थे । उनीहरूले पाल टाँगेर बस्ती बसाए । ०४० पछि झुपडीमा चिया पसल थपिए । वरिपरि केराबारी थियो । बस्तीमा दुई/तीन पक्की घर थिए, बाँकी फुस र खरले छाएका ।

कपिलवस्तुको चन्द्रौटा बजार । तस्बिर : मनोज

यही ठाउँ पूर्व–पश्चिम चल्ने बस बिसौनी बन्यो । कुनै बेलाको त्यही बस बिसौनी अहिले सहरमा फेरिएको छ ।

स्थानीयका अनुसार सुरुमा २ चिया पसल थिए । यो मुलुकभित्र र भारत ओहोरदोहोर गर्ने नाका सहर भएपछि सबैतिरका यात्रु भेला हुन थाले । पूर्व–पश्चिम, उत्तर–दक्षिण सडक बनेपछि ०५०/५१ देखि पहाडबाट बसाइँसराइ गरी आउने क्रम सुरु भयो । तर, ०५२ मा माओवादी द्वन्द्व सुरु भएपछि यहाँ सन्नाटा छायो । त्यतिबेला बजार विस्तार भएन । बसाइँ सर्ने क्रम थामियो ।

विस्तृत शान्ति सम्झौतापछि चन्द्रौटा बजार फेरि चम्किन थालेको छ । अहिले आसपास जिल्लाबाट बसाइँ सरी आउनेको ताँती छ । एक जमानाको बस बिसौनी अहिले जिल्लाकै व्यस्त बजार बनेको छ । यहाँ मिश्रित बस्ती छ, पहाड, भित्री मधेस र तराईका विभिन्न जातजातिको बसोबास । अर्घाखाँची, रोल्पा, प्यूठान, पाल्पा, गुल्मी र दाङबाट बसाइँ सरेर आउने धेरै छन् । पहाडी, मधेसी, थारू र मुस्लिमबीचको एकता बलियो छ ।

केन्द्र बन्दै
शिवराज नगरपालिकाका मेयर नेत्रराज अधिकारी ०४० तिर बैंकमा पैसा राख्न/झिक्न परे ३५ किमिको दूरीमा रहेको सदरमुकाम तौलिहवासम्म साइकल चलाएर पुग्थे । अहिले त्यस्तो दु:ख छैन । चन्द्रौटा बजारमै १८ वाणिज्य बैंक तथा वित्तीय संस्था सञ्चालनमा छन् ।

चिल्ला सडक छन् । ठूला घर र पूर्वाधार निर्माण भएका छन् । दुईदेखि चारपांग्रे सवारी साधन घरदैलोमै पुग्छन् । आधारभूत आवश्यकता आँगनमै पूरा भइरहेका छन् । तीव्र बजारीकरण छ । बसाइँसराइ पनि द्रुत गतिमा भइरहेकाले चन्दौटा सहरोन्मुख बनेको छ । जिल्लाकै प्रमुख व्यापारिक केन्द्र बन्दै छ ।

राजमार्ग दायाँबायाँ बाक्लो बस्ती छ । यहाँबाट दाङ, अर्घाखाँची, प्यूठान र रोल्पासम्म व्यापार हुन्छ । अर्घाखाँची, प्यूठान र रोल्पाका लागि आवश्यक ७० प्रतिशत खाद्यान्न यहीँबाट आपूर्ति हुन्छ । तराई र पहाडी जनजीवनको आनन्द लिन पनि चन्द्रौटा उपयुक्त स्थल बनेको छ ।

मुलुकका ६ ठूला भन्सार नाकामध्येको यो कृष्णनगरसँग जोडिएको नजिकको बजार हो । बजारको पहुँच भारतीय राष्ट्रिय रेल सञ्जालसम्म छ । बढनी रेलवे स्टेसन पनि नजिकै छ । चन्द्रौटाबाट कृष्णनगर २० किमि दक्षिणमा छ । गण्डकी, ५ र कर्णाली प्रदेशका अधिकांश पहाडी जिल्लाका नागरिक भारत आउजाउ गर्न यही नाका प्रयोग गर्छन् ।

बिनागुरुयोजनाको बजार
यहाँ व्यवस्थित सहर बसाउने गुरुयोजनाको भने अभाव छ । ‘गुरुयोजना नहँुदा कस्तो सहर बनाउने अन्योल छ,’ कपिलवस्तु व्यापार संघका अध्यक्ष महादेव पोखरेलले भने, ‘कुन ठाउँमा के निर्माण गर्ने भन्ने योजना छैन, जहाँ पायो त्यहीँ विकासका नक्सा कोर्दा समस्या भइरहेको छ ।’ औद्योगिक, व्यापारिक, पर्यटन र बस्ती क्षेत्र छुट्याएर पूर्वाधार निर्माण गर्नुपर्ने उनले बताए । अहिले समस्या नभए पनि भविष्यमा नराम्रो असर गर्ने हुँदा नगरपालिकाले छिट्टै गुरुयोजना बनाउनुपर्नेमा पोखरेलले जोड दिए ।

‘योजना बनाउन रकम लाग्ने हुँदा धेरैले नाक खुम्च्याउँछन्,’ स्थानीय विष्णुप्रसाद खतिवडाले भने, ‘तर, योजनाअनुसार काम गर्दा ५/७ वर्षपछि त्यसको परिणाम देखिन्छ ।’ व्यवस्थित कामका लागि नेतृत्व अभाव भएकाले यहाँको विकासले गति लिन नसकेको स्थानीय हुमाकान्त खनालले बताए । घर बनाउने र जीविकोपार्जनका लागि व्यापार फस्टाए पनि शिक्षा, स्वास्थ्य, मनोरञ्जन र रोजगारीको अवसर नभएको उनले बताए ।

सुरक्षा चिन्ता
चन्द्रौटा औद्योगिक ‘हब’ बन्ने क्रममा छ । तर, यहाँको मुख्य समस्या भने शान्ति सुरक्षा रहेको चन्द्रौटा उद्योग वाणिज्य संघका उपाध्यक्ष ईश्वरी पाण्डेले बताए । धेरै उद्योगधन्दा यहीँ स्थापना गर्न खोजे पनि उद्योगमैत्री वातावरण नहुँदा समस्या भइरहेको उनले बताए । ‘उद्योग सञ्चालन गर्ने वातावरण तयार गर्नेभन्दा कसरी दु:ख दिएर कमाउन सकिन्छ भन्ने सोच छ,’ उनले भने, ‘उद्योग स्थापना भए आय आर्जन हुन्छ भन्ने मान्यता नै स्थापित हुन सकेको छैन ।’

यहाँबाट विजया, विश्वकर्मा, गणपति र बुद्ध सिमेन्ट उत्पादन हँुदै आएका छन् । पछिल्लो समय शिवराज ६, वीरपुरमा बालाजी, शुभलक्ष्मी, अटल, देउराली र भू–गर्भ सिमेन्ट उद्योग छिट्टै सञ्चालनमा आउने तयारीमा छन् । मैदा र छड उद्योग पनि सञ्चालनको तयारीमा छन् । प्लाइउड, सख्खर, हाड पिसानीलगायत २ दर्जन बढी उद्योग छन् । उद्योगीलाई नगरपालिकाले प्रोत्साहन गर्नुपर्ने व्यवसायी बताउँछन् ।

उपचार र शिक्षाको अभाव
यहाँ भरपर्दो अस्पताल छैन । उपचारका लागि रूपन्देहीको बुटवल र चितवनको भरतपुर पुग्नुपर्छ । व्यवस्थित अस्पताल छैनन् । उच्च शिक्षाका लागि पनि जिल्लाबाहिर जानुपर्छ । राम्रा र स्तरीय शिक्षालयको पनि अभाव छ । प्राविधिक क्याम्पस छैनन् । स्तरीय होटलको अभाव छ । पर्यटक आकर्षित गर्ने पूर्वाधार छैनन् । अहिलेसम्म चन्द्रौटा बजारमा धेरै परिवर्तन भइसक्नुपर्ने कपिलवस्तु व्यापार संघ अध्यक्ष पोखरेलले बताए । ‘पूर्वाधार विकास हुने प्रशस्त सम्भावना छन्,’ उनले भने, ‘योजना, इच्छाशक्ति र उत्साह नहुँदा पछि परेको हो ।’

शिवराज नगरपालिकाका मेयर अधिकारी चन्द्रौटाको विकास उल्लेख्य मात्रामा भएको बताउँछन् । उनका अनुसार नगरभित्र परिवर्तन देखिएको छ । सडक, पुल र पक्की ढल निर्माण भएका छन् । ‘बिस्तारै परिवर्तनको अनुभूति हुन्छ,’ उनले भने, ‘हामी योजनाबद्ध ढंगले अगाडि बढ्ने तयारीमा छौं ।’

प्रकाशित : भाद्र १२, २०७५ ०७:१५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT