सामुदायिक वनमा बढे वन्यजन्तु

वनमा डढेलो नियन्त्रण हँुदा ससाना कीरा फट्यांग्रा र वन्यजन्तु सुरक्षित छन् । जैविक विविधता र मित्रजीव जोगिने गरेका छन् ।
मनोज पौडेल

कपिलवस्तु — मुलुककै नमुना तिलौराकोट साझेदारी वनमा वन्यजन्तु बढेका छन् । गतिलो आहार पाएपछि वन्यजन्तु दोब्बर भएका हुन् । पाँच वर्षयता व्यवस्थित रूपमा वनजंगल संरक्षणको काम थालिएको छ ।

वनलाई चारैतिरबाट तारबार गरेर संरक्षण गर्दा मानव आवतजावत कम हुनु, अतिक्रमण नहुनु र वन क्षेत्रमा चारैतिर बाक्ला रूखबिरुवा र झाडी बढ्दै जाँदा वन्यजन्तुमैत्री वासस्थान बन्दै गएको छ । ६ हजार २ सय १२ हेक्टर वनलाई तारबार गरी संरक्षण गर्दा अवैध चोरीसिकार न्यून हँुदा वन्यजन्तुले सुरक्षित महसुस गर्न थालेका हुन् ।


‘वनमा चितुवा, काठे भालु, मृग र चित्तल प्रशस्त देखिन थालेका छन्,’ तिलौराकोट साझेदारी वनका अध्यक्ष जयप्रकाश पाण्डेले भने, ‘मयुर, नीलगाई, मलसाँप्रो, बँदेल, ठूलो न्याउरी मुसो र हरिणको संख्या बढ्दो छ ।’ आठ/नौ वर्षयता देखिन छाडेको चितुवा, काठे भालु र मृग देखिनु राम्रो संकेत भएको सहायक वन अधिकृत मदनमोहन साण्डिल्यले बताए । ठूला–साना गरी पाँच सयभन्दा बढी वन्यजन्तु वनमा विचरण गर्छन् । यसअघि मुस्किलले दुई सय थिए । ‘योजना बनाएर वन्यजन्तु गणना गर्छौं,’ उनले भने, ‘ठूला चितुवा र भालुजस्ता वन्यजन्तु २० भन्दा बढी छन् ।’

Yamaha


हरियाली बढ्नु, रूखबिरुवा पलाउनु र डढेलो न्यूनीकरण हुनु वन्यजन्तुका लागि उपयुक्त भएकाले वन्यजन्तु बढेको डिभिजन वन कार्यालय डीएफओ कृष्णदत्त भट्टले बताए । वासस्थान सुरक्षित भएपछि दुम्सी, खरायो, स्याल र अजिंगर बढेका छन् । वनमा पाँच/पाँच मिटर लामा र ठूल्ठूला पाँचवटा अजिंगर छन् । अन्य वनमा असुरक्षित महसुस हुन थालेपछि यहाँ वन्यजन्तु बढ्दै गएका हुन् ।


यहाँ वासस्थानसँगै वन्यजन्तुको आहार र पानीको स्रोत राम्रो छ । ठूला वन्यजन्तुको आहार हुने साना वन्यजन्तु पनि यहाँ प्रशस्त छन् । कपिलवस्तु नगरपालिका ९ कुश्माका विष्णुबहादुर विकले घाँस काट्न गएका बेला एकैपटक दुईवटा चितुवाले झम्टिन पुग्दा रूखमा चढेर ज्यान बचाएको बताए । ‘पाँच/सात वर्षदेखि देखेको थिइनँ,’ उनले भने, ‘तर, गत साता देखेको मात्र के थिएँ, आक्रमणमै उत्रिए । धन्न ज्यान जोगाएँ ।’


वनमा डढेलो नियन्त्रण हँुदा ससाना कीराफट्यांग्रा र वन्यजन्तु सुरक्षित छन् । जैविक विविधता र मित्रजीव जोगिने गरेका छन् । वन सुरक्षित हुँदा नयाँ–नयाँ घाँस पलाउने गरेका छन् । यही घाँस वन्यजन्तुको आहार हुने गरेको छ । साझेदारी वनले २० भन्दा बढी हेरालु राखेर नियमित वन संरक्षण गरेको छ । उपकरणसहित अग्निनियन्त्रक दस्ता पनि छ । वन क्षेत्र पूर्व किनारैकिनार ७ किमिसम्म वाणगंगा नदी रहेको छ । नदी वन्यजन्तुको पानी पिउने ठाउँ बनेको छ । वन क्षेत्रको बीचमा थुप्रै घोला र नाला छन् । वनमा चरा पनि बढेका छन् । उनीहरूको चिरविराहट र कोकिलकण्ठे बोली दिनभरि नै सुनिन्छ । तर, विषयविज्ञताको अभावमा के कति चरा बढे भन्ने थाहा हुन सकेको छैन ।


वन्यजन्तुको संख्या वृद्धि भएपछि वन कार्यालयले उनीहरूको बासस्थान पहिचान गरी हिँडडुल गर्ने कोरिडोर निर्माण गर्ने बताएको छ । यहाँको वनमा तराई र पहाडमा वस्न सक्ने दुवै वन्यजन्तुका लागि उपयुक्त वातावरण छ । वन क्षेत्र तराईको समथर फाँटदेखि पूर्व–पश्चिम राजमार्ग हुँदै अर्घाखाँचीको चुरे पहाड क्षेत्रसम्म फैलिएको छ ।


यो क्षेत्रमा सीमामा रहेको भारतको बलरामपुर जिल्लामा पर्ने श्वलेवा राष्ट्रिय निकुञ्जबाट पनि वन्यजन्तु आवतजावत गर्न सक्ने अवस्था छ । श्वलेवा राष्ट्रिय निकुञ्ज बाघका लागि विश्वमै राम्रो मानिन्छ ।


श्वलेवाबाट नेपालको शिवगढी गाविसको चुरे क्षेत्र हँुदै वनकसवासबाट दुविया गाविस हुँदै तिलौराकोट साझेदारी वनमा वन्यजन्तु आवतजावत गर्न सक्ने बाटो छ । अब वन्यजन्तु संरक्षणका लागि छुट्टै योजना र कार्यक्रम बनाउने योजनामा रहेको डिभिजन वन कार्यालयका डीएफओ भट्टले बताए । वनका साथ पर्यापर्यटनको पनि विकास गरी पर्यटकलाई आकर्षण गर्ने कार्यक्रम बनाइनेछ । वनजंगलको काठ र यहाँको पर्यटनबाट स्थानीयले फाइदा लिन सक्ने गरी काम गर्ने डीएफओ भट्टले बताए ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र २६, २०७५ ०९:५३
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

खरखरेको पहिरोले हैरानी

आश गुरुङ

लमजुङ — पानी पर्नेबित्तिकै बेंसीसहर नगरपालिका ६ बेलौती बिसौना नजिकै उत्तीसघारीको खरखरेमा पहिरो झर्छ । यो पहिरोले हिमाली जिल्ला मनाङसम्मका स्थानीयलाई रुवाएको छ ।पानी परिरहे उक्त पहिरो पन्छाउन सकिँदैन । पहिरो झरिरहेकाले यात्रुसमेत हिँड्न मिल्दैन ।

मनाङ जाने एकमात्र बेंसीसहर–चामे सडकको बेंसीसहर नगरपालिका ६ बेलौतीबिसौना नजिकै उत्तीसघारी खरखरेमा सोमबार खसेको पहिरो । तस्बिर: कान्तिपुर

‘पानी परेपछि जहिल्यै ठूलो पहिरो खस्ने । आज बिहान (सोमबार) एउटा जरुरी बैठकका लागि बेंसीसहर आउँदै थिएँ । पहिरो खस्दै रहेछ । जानै सकिनँ । बीचबाटोबाट फर्किएँ,’ मस्र्याङ्दी गाउँपालिका अध्यक्ष अर्जुन गुरुङले भने । उनका अनुसार पहिरोले धेरै जरुरी कामहरू रोकिएका छन् । जरुरी बैठकमा आउजाउ गर्न पाएका छैनन् ।


मस्र्याङ्दी गाउँपालिका ४ ताघ्रिङका अध्यक्ष सुमन गुरुङका अनुसार कयौंपटक मोटरसाइकल उक्त पहिरोमा रोकिने गरिएको छ । ‘बेंसीसहर आउने–जाने गर्नुपर्छ । पहिरोले कहिले बेंसीसहर र कहिले वडाको जरुरी काम गर्न पाइँदैन । कतिबेला पहिरो झर्छ थाहै हुन्न’ उनले भने ।


मस्र्याङ्दी गाउँपालिका तथा विभिन्न कार्यालयका सरकारी तथा गैरसरकारी कार्यालयका कर्मचारी प्राय: बेंसीसहरमै बस्छन् । पहिरो गएपछि उनीहरू समस्यामा पर्ने गरेका छन् । साँझ बेंसीसहर आउँदा र बिहान कार्यालय जाँदा उनीहरू पहिरोबाट फर्कन बाध्य छन् । ग्रामीण तालिम केन्द्र सिम्पानीका केन्द्रप्रमुख बद्रीनाथ सापकोटाले पहिरोका कारण सोमबार कार्यालय जान नसकिएको बताए ।


‘कहिले कार्यालयमै बस्छु । कहिले बेंसीसहर बस्छु । बेंसीसहर आउँदा र जाँदा खरखरेको पहिरो बाधक बन्छ । कहिले पहिरोमै कुरेर दिन बित्छ,’ उनले भने, ‘चाहेर पनि जान नसकिएपछि काम गर्न गाह्रो हुन्छ नि ।’ बेंसीसहर बस्दाको समय कार्यालयकै कामका लागि कार्यालय प्रमुख र जनप्रतिनिधिसँग भेटघाट गर्ने गरेको उनले बताए । उनका अनुसार बेंसीसहरदेखि उनको कार्यालयको दूरी ५ किलोमिटरको छ । ‘हिँड्नै नमिल्ने गरी पहिरो खसिरहेको हुन्छ । पहिरो तरौं ज्यानै जाला भन्ने डर’ उनले भने ।


बेंसीसहर नगरपालिका ६ का वडाध्यक्ष भोजबहादुर रिमालका अनुसार पानी पर्नेबित्तिकै पहिरो झर्छ र पहिरो पन्छाउन समय लाग्छ । भिरालो जमिन, खरखरे गिटीयुक्त चट्टान, तलबाट मस्र्याङ्दीको कटान, पहिरोमा मूल, माथिल्लो क्षेत्रमा धान रोपाइँले गर्दा पहिरो खस्ने गरेको छ । पहिरो खसेपछि ग्रामीण भेगका बालबालिका र वृद्धवृद्धा सबैभन्दा समस्यामा परेको उनले बताए ।


लमजुङ उद्योग वाणिज्य संघ खुदी इकाइका अध्यक्ष वीरेन्द्र भण्डारीले पहिरोले कयौंपटक सामान अलपत्र परेको बताए । उनका अनुसार सामान अलपत्र पर्दा पानीले भिज्ने, ओसिने वा पहिरोले नै लाने डर हुन्छ । ‘कति सामान मस्र्याङ्दी गाउँपालिकाका लागि र कति सामान मनाङका लागि अपलोड भएको हुन्छ । कति सामान बेंसीसहर नपुग्दै र कति सामान मनाङ नपुग्दै नष्ट हुन्छन्,’ उनले भने ।प्रमुख जिल्ला अधिकारी झंकनाथ ढकालका अनुसार खरखरेको पहिरो खसेपछि पन्छाएर बाटो बनाउनुबाहेक तत्कालका लागि कुनै विकल्प छैन । वरपरबाट अर्को बाटो बनाऊँ भने पनि ठाउँ छैन ।


‘बाटोले पानी पर्नेबित्तिकै दु:ख दिन्छ । आज बाटो बनायो, भोलि फेरि बन्द । साउन–भदौ महिना प्राय: बाटो बन्द भइरहेको छ । हामीले चौबीस घण्टाभित्र बाटो खुलाएका छौं । बाटो खुलाउन नसक्ने स्थिति आएमा हाम्रै पो के लाग्यो र,’ उनले भने । उनले बाटोको विकल्प खोजिनुपर्ने बताए । ‘कि ठूलै रकम खर्च गरेर पहिरो भएको ठाउँमा फराकिलो बाटो बनाउनु पर्‍यो । नत्र विकल्प खोज्नुपर्छ । विकल्प खोजिएन भने यो पहिरोले सधैंको दु:ख दिन्छ,’ उनले भने । मस्र्याङ्दी गाउँपालिका अध्यक्ष अर्जुन गुरुङले बाटोको विषयमा धेरै पटक डिभिजन सडक कार्यालय, नेता र मन्त्रीलाई भने पनि समस्याको समाधान नभएको गुनासो गरे ।


स्थानीयका अनुसार उक्त सडक निर्माण गरेको २४ वर्ष भयो । यतिका वर्षसम्म पनि सडकको स्तरोन्नति हुन सकेको छैन । बेंसीसहरबाट मनाङसम्म सडक पुर्‍याउने भनी सडक विभागले आर्थिक बर्ष २०५१/५२ मा बेंसीसहरबाट निर्माण सुरुवात गरेको उक्त सडकलाई नेपाली सेनाले आव ०५८/५९ देखि जिम्मा लिएको थियो । त्यही बेला खुदीसम्मको सडक निर्माण भएको स्थानीय बताउँछन् । दिनदिनैको पहिरो खस्नाले माथिल्लो गाउँका करिब २० घर जोखिममा परेका छन् ।


डिभिजन सडक कार्यालय दमौलीका डिभिजन इन्जिनियर भानु जोशीले उक्त सडकमा यसअघि पनि ग्याबिन लगाएर पर्खाल निर्माण गरिएकोमा केही वर्ष धानेको थियो । ‘माथिल्लो क्षेत्रमा पानी राखेर धान खेती गरिनु, जमिन भिरालो, मस्र्याङ्दी कटान र जमिनमै रहेको गिटीले समस्या पारेको छ’ उनले भने, ‘दीर्घकालीन समाधानका लागि बाटो अन्तै बनाउनुपर्ने हुन्छ । यसैलाई बढी खर्च गरेर बाटोलाई दिगो बनाउन सकिन्छ ।’ विस्तृत अध्ययन गरी यसको दीर्घकालीन समाधानको उपाय खोज्नुपर्ने उनले बताए ।

प्रकाशित : भाद्र २६, २०७५ ०९:५२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT