सामुदायिक वनमा बढे वन्यजन्तु

वनमा डढेलो नियन्त्रण हँुदा ससाना कीरा फट्यांग्रा र वन्यजन्तु सुरक्षित छन् । जैविक विविधता र मित्रजीव जोगिने गरेका छन् ।
मनोज पौडेल

कपिलवस्तु — मुलुककै नमुना तिलौराकोट साझेदारी वनमा वन्यजन्तु बढेका छन् । गतिलो आहार पाएपछि वन्यजन्तु दोब्बर भएका हुन् । पाँच वर्षयता व्यवस्थित रूपमा वनजंगल संरक्षणको काम थालिएको छ ।

वनलाई चारैतिरबाट तारबार गरेर संरक्षण गर्दा मानव आवतजावत कम हुनु, अतिक्रमण नहुनु र वन क्षेत्रमा चारैतिर बाक्ला रूखबिरुवा र झाडी बढ्दै जाँदा वन्यजन्तुमैत्री वासस्थान बन्दै गएको छ । ६ हजार २ सय १२ हेक्टर वनलाई तारबार गरी संरक्षण गर्दा अवैध चोरीसिकार न्यून हँुदा वन्यजन्तुले सुरक्षित महसुस गर्न थालेका हुन् ।


‘वनमा चितुवा, काठे भालु, मृग र चित्तल प्रशस्त देखिन थालेका छन्,’ तिलौराकोट साझेदारी वनका अध्यक्ष जयप्रकाश पाण्डेले भने, ‘मयुर, नीलगाई, मलसाँप्रो, बँदेल, ठूलो न्याउरी मुसो र हरिणको संख्या बढ्दो छ ।’ आठ/नौ वर्षयता देखिन छाडेको चितुवा, काठे भालु र मृग देखिनु राम्रो संकेत भएको सहायक वन अधिकृत मदनमोहन साण्डिल्यले बताए । ठूला–साना गरी पाँच सयभन्दा बढी वन्यजन्तु वनमा विचरण गर्छन् । यसअघि मुस्किलले दुई सय थिए । ‘योजना बनाएर वन्यजन्तु गणना गर्छौं,’ उनले भने, ‘ठूला चितुवा र भालुजस्ता वन्यजन्तु २० भन्दा बढी छन् ।’

Yamaha


हरियाली बढ्नु, रूखबिरुवा पलाउनु र डढेलो न्यूनीकरण हुनु वन्यजन्तुका लागि उपयुक्त भएकाले वन्यजन्तु बढेको डिभिजन वन कार्यालय डीएफओ कृष्णदत्त भट्टले बताए । वासस्थान सुरक्षित भएपछि दुम्सी, खरायो, स्याल र अजिंगर बढेका छन् । वनमा पाँच/पाँच मिटर लामा र ठूल्ठूला पाँचवटा अजिंगर छन् । अन्य वनमा असुरक्षित महसुस हुन थालेपछि यहाँ वन्यजन्तु बढ्दै गएका हुन् ।


यहाँ वासस्थानसँगै वन्यजन्तुको आहार र पानीको स्रोत राम्रो छ । ठूला वन्यजन्तुको आहार हुने साना वन्यजन्तु पनि यहाँ प्रशस्त छन् । कपिलवस्तु नगरपालिका ९ कुश्माका विष्णुबहादुर विकले घाँस काट्न गएका बेला एकैपटक दुईवटा चितुवाले झम्टिन पुग्दा रूखमा चढेर ज्यान बचाएको बताए । ‘पाँच/सात वर्षदेखि देखेको थिइनँ,’ उनले भने, ‘तर, गत साता देखेको मात्र के थिएँ, आक्रमणमै उत्रिए । धन्न ज्यान जोगाएँ ।’


वनमा डढेलो नियन्त्रण हँुदा ससाना कीराफट्यांग्रा र वन्यजन्तु सुरक्षित छन् । जैविक विविधता र मित्रजीव जोगिने गरेका छन् । वन सुरक्षित हुँदा नयाँ–नयाँ घाँस पलाउने गरेका छन् । यही घाँस वन्यजन्तुको आहार हुने गरेको छ । साझेदारी वनले २० भन्दा बढी हेरालु राखेर नियमित वन संरक्षण गरेको छ । उपकरणसहित अग्निनियन्त्रक दस्ता पनि छ । वन क्षेत्र पूर्व किनारैकिनार ७ किमिसम्म वाणगंगा नदी रहेको छ । नदी वन्यजन्तुको पानी पिउने ठाउँ बनेको छ । वन क्षेत्रको बीचमा थुप्रै घोला र नाला छन् । वनमा चरा पनि बढेका छन् । उनीहरूको चिरविराहट र कोकिलकण्ठे बोली दिनभरि नै सुनिन्छ । तर, विषयविज्ञताको अभावमा के कति चरा बढे भन्ने थाहा हुन सकेको छैन ।


वन्यजन्तुको संख्या वृद्धि भएपछि वन कार्यालयले उनीहरूको बासस्थान पहिचान गरी हिँडडुल गर्ने कोरिडोर निर्माण गर्ने बताएको छ । यहाँको वनमा तराई र पहाडमा वस्न सक्ने दुवै वन्यजन्तुका लागि उपयुक्त वातावरण छ । वन क्षेत्र तराईको समथर फाँटदेखि पूर्व–पश्चिम राजमार्ग हुँदै अर्घाखाँचीको चुरे पहाड क्षेत्रसम्म फैलिएको छ ।


यो क्षेत्रमा सीमामा रहेको भारतको बलरामपुर जिल्लामा पर्ने श्वलेवा राष्ट्रिय निकुञ्जबाट पनि वन्यजन्तु आवतजावत गर्न सक्ने अवस्था छ । श्वलेवा राष्ट्रिय निकुञ्ज बाघका लागि विश्वमै राम्रो मानिन्छ ।


श्वलेवाबाट नेपालको शिवगढी गाविसको चुरे क्षेत्र हँुदै वनकसवासबाट दुविया गाविस हुँदै तिलौराकोट साझेदारी वनमा वन्यजन्तु आवतजावत गर्न सक्ने बाटो छ । अब वन्यजन्तु संरक्षणका लागि छुट्टै योजना र कार्यक्रम बनाउने योजनामा रहेको डिभिजन वन कार्यालयका डीएफओ भट्टले बताए । वनका साथ पर्यापर्यटनको पनि विकास गरी पर्यटकलाई आकर्षण गर्ने कार्यक्रम बनाइनेछ । वनजंगलको काठ र यहाँको पर्यटनबाट स्थानीयले फाइदा लिन सक्ने गरी काम गर्ने डीएफओ भट्टले बताए ।

प्रकाशित : भाद्र २६, २०७५ ०९:५३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

हुलाकी सडकको बेहाल

मनोज पौडेल

काठमाडौँ — यहाँका ढृगनारायण पाण्डेले साबिक महाराजगन्ज गाविस अध्यक्ष निर्वाचित भएदेखि नै स्थानीय हुलाकी सडक निर्माण हुने चर्चा सुन्दै आएका हुन् । ०५४ सालको स्थानीय चुनावमा उनी अध्यक्ष निर्वाचित भए । महाराजगन्ज अहिले नगरपालिका भइसक्यो ।

कपिलवस्तुको तौलिहवा नजिक भत्किएको सडक । तस्बिर: मनोज

पाण्डे प्रदेशसभा सदस्य छन् । व्यक्तिगत जीवनमा आकाशजमिनको फरक आयो । तर, सडकको अवस्था उस्तै बेहाल छ । ‘सडक बनाउने धेरै प्रतिबद्धता सुनिए,’ उनले भने, ‘तर, कसैले पूरा गरेनन् ।’ अहिले आएर टाउको दुखाइ बनेको उनले बताए ।

जिल्लास्थित जानकी माविका पूर्वप्रधानाध्यापक रामबहादुर गुप्ताले ३० वर्ष पढाए । सेवानिवृत्त भएको धेरै भो । यस अवधिमा धेरै उतारचढाव देखे । तर, हुलाकी सडक जस्ताको तस्तै छ । ‘हुलाकी सडकले विकासको आधार तय गथ्र्यो,’ उनले भने, ‘तर, दुई/तीन वर्षको अन्तर गिटी, बालुवा छर्किनेबाहेक केही काम भएका छैनन् । बाटो जस्ताको तस्तै छ ।’ यहाँस्थित २१ किलोमिटर दूरीको तौलिहवा–बहादुरगन्ज हुलाकी खण्ड जीर्ण हुँदा आवजावत जोखिमपूर्ण बन्दै छ ।

दायाँ–बायाँ १५/१५ मिटर चौडा सडकका ठाउँ–ठाउँमा खाडल छन् । मर्मत नहुँदा वर्षाका बेला कतिपय ठाउँमा हिलाम्य हुन्छ । हिलोमा गाडी फस्ने गरेका छन् । जिल्लाकै पुरानो सडकखण्ड स्तरोन्नति नहुँदा दैनिक आवतजावत गर्नेले सास्ती खेप्नुपरेको गैडहवाका नरसिंह कहारले बताए । ‘मोटरसाइकलमा सवार एक/दुई जना दैनिक पल्टिन्छन्,’ उनले भने, ‘यसबाटै सडकको हविगत थाहा हुन्छ ।’

सडक बनेको चार दशकभन्दा बढी बितिसक्दा पनि कालोपत्रे हुन सकेको छैन । सात/आठ वर्षअघि ग्राभेल गरिएको सडक ठाउँठाउँमा भासिएको छ । कतिपय ठाउँमा धूलो र हिलो छ । पश्चिम क्षेत्रलाई सदरमुकामसँग जोड्ने सहायक मार्गका रूपमा रहेको उक्त सडक राम्रो नहुँदा बस सञ्चालन गर्न समस्या भइरहेको छ ।

बल्लतल्ल प्रतिघन्टा २५/३० किमिको गतिमा साना जिप गुडाउने गरिएको चालक समसुद्दिन खाँले बताए । सडकको संरक्षण पश्चिमाञ्चल सडक डिभिजन कार्यालय नं. ५ ले गरिरहेको छ । बजेट अभावमा आवश्यकताअनुसार मर्मतसम्भार गर्न नसकिएको इन्जिनियर पवन भट्टराईले बताए । ‘मर्मतका लागि सडक बोर्डबाट वर्षको १२/१५ लाख आउँछ,’ इन्जिनियर भट्टराईले भने, ‘त्यसबाट खासै केही गर्न सकिँदैन ।’ यस वर्ष पनि १२ लाख रुपैयाँ आएको थियो । मर्मतका लागि चार लाखको ठेक्का सम्झौता भएको उनले बताए ।

‘समान पूर्वाधार रहेका अन्य स्थानीय तहले ठूलो फड्को मारे,’ महाराजगन्ज नगरपालिकाका मेयर अब्दुल कलामले भने, ‘हामी भने सडकका कारण जहाँको त्यहीँ छौं ।’ गैडहवा, जमुनी, बरइपुर र गगनी आसपास सडक धेरै बिग्रिएको छ । बहादुरगन्ज–झिंगहा १२ किमि हुलाकी सडकखण्डको अवस्था झन् दयनीय छ ।

कच्ची खण्डमा वर्षाका बेला ५/६ महिना त आवतजावत नै हँुदैन । तीन ठाउँमा पुल नहँुदा समस्या भइरहेको छ । यस वर्ष हुलाकी सडक आयोजना काठमाडौंले दुई स्थानमा साना पुल बनाउन सम्झौता गरेको जानकारी आएको इन्जिनियर भट्टराईले बताए । भारत सरकारको दोस्रो प्राथमिकतामा परेकाले स्तरोन्नति हुन नसकेको हो । पहिलो चरणका ६ वटा ठेक्कामध्ये पाँच ठेकेदार काम छाडेर गएकाले पहिलो चरणकै काम पूरा हुन नसकेको इन्जिनियर भट्टराईले बताए ।

यस्तै हुलाकी सडक अभिभावकविहीन बनेको छ । सडक कार्यालयको दायित्व भएको भन्दै स्थानीय तह पन्छिन गरेका छन् । सडक कार्यालयले पनि विभागअन्तर्गत रहेको हुलाकी सडक आयोजनाले काम गर्ने भन्दै चासो दिएको छैन ।

दक्षिणी क्षेत्रका सर्वसाधारणलाई उक्त सडक कालोपत्रे नहुँदा समस्या भइरहेको साबिक कुशहवा गाविसका पूर्वउपाध्यक्ष बुद्धिसागर शुक्लाले बताए । बाटो कालोपत्रे नहुँदा जिल्लाको प्रमुख व्यापारिक केन्द्र कृष्णनगरसँग पनि व्यापार व्यवसाय विस्तार गर्न समस्या भइरहेको तौलिहवा उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष गयाद्दिन कुर्मीले बताए ।

प्रकाशित : भाद्र २४, २०७५ ०९:४६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT