रानीमहलमा वातावरणमैत्री पार्क

माधव अर्याल

पाल्पा — तत्कालीन खड्गशमशेरले रानी तेजकुमारीको सम्झनामा रानीमहल बनाए । १ सय २५ वर्षअघि निर्माण भएको यसलाइ पूरातत्त्व विभागले १० वर्षका लागि तानसेन नगरपालिकालाई हस्तान्तरण गरेको छ ।

स्थानीय सरकार मातहत आएपछि यसको विकास र प्रचारमा प्रदेश सरकारले चासो दिएको छ । प्रदेशका भौतिक पूर्वाधार विकास मन्त्री बैजनाथ चौधरी र पर्यटन, उद्योग, वन तथा वातावरण मन्त्री लीला गिरीले त्यहीं पुगेर अवलोकन गरे ।

Yamaha


प्रदेश सांसद नारायण आचार्य र वीरबहादुर रानाले पर्यटकीय क्षेत्र बनाउन सरकारको ध्यानाकर्षण गराएका थिए । त्यसपछि मन्त्रीद्वयले स्थलगत अनुगमन गरेका हुन् । प्रदेश सांसद, जिल्ला समन्वय समितिका प्रमुख, स्थानीय बासिन्दा, जनप्रतिनिधिसँगको अन्तरक्रियामा मन्त्री गिरीले यसै वर्ष रानीमहलमा वातावरणमैत्री पार्क बनाउन २० लाख रुपैयाँ विनियोजन भएको जनाए ।

यसको प्रचारप्रसार सरकारले गर्ने विश्वास दिलाए । आगामी वर्षको बजेटमा गुरुयोजना निर्माणलाई प्राथमिकतामा दिने बताए । चालू आर्थिक वर्षमै वातावरणमैत्री पार्क निर्माण हुने बताए । ‘यसै वर्ष पार्कको निर्माणकार्य सम्पन्न हुनेछ,’ उनले भने, ‘लुम्बिनीपछिको आकर्षणको केन्द्र बनाउने हाम्रो पहल हुनेछ ।’

अहिले सडक निर्माण अलपत्र छ । तानसेन–रानीमहल पर्यटकीय सडक अन्तर्गत बजेट विनियोजन हुँदै आएको थियो । अघिल्लो आर्थिक वर्षसम्म डिभिजन सडकले संघीय बजेटबाट काम गर्दै आएको हो । यस वर्ष यहाँ पुग्ने सडक प्रदेश मातहत आएको छ । सडकले निर्माण व्यवसायीलाई अघिल्लो वर्षको बिल भुक्तानी गर्न सकेको छैन ।

प्रदेश सांसद आचार्यले भौतिक पूर्वाधारमन्त्री चौधरीलाई यस विषयमा जानकारी गराएको बताए । पर्यटनको सम्भावना, सडक पहुँच लगायतका विषयमा जानकारी गराउन अन्तरक्रिया गरेको उनले बताए । ‘प्रदेश सरकारको आगामी नीति तथा कार्यक्रम र बजेटमा प्राथमिकतामा परोस् भन्ने हाम्रो चाहना हो,’ आचार्यले भने, ‘त्यसैले पनि मन्त्रीहरूलाई अवलोकन गर्न आग्रह गरेका हौं ।’

यहाँसम्म पुग्ने १३ मध्ये ७ किलोमिटर सडक कालोपत्रे भएको छ । ६ किलोमिटर स्तरोन्नति हुन सकेको छैन । ठेक्का लागे पनि विभिन्न बहाना बनाएर ठेकेदारले काम सकेको छैन । यहाँ पुग्ने सडक स्तरोन्नति नभएकाले उल्लेख्य पर्यटक पुग्न नसकेका हुन् । रूरू क्षेत्र रिडी हुँदै रानीमहल पुग्ने कालीगण्डकी कोरिडोरतर्फ १ किलोमिटर क्षेत्र सडक अवरोध छ । करिडोरको ट्रयाकसमेत खुलेको छैन ।

रानीमहललाई स्याङ्जासँग जोड्ने पक्की पुलको काम पूरा भएको छैन । करिडोर सडकको ठेकेदारको लापरबाहीले काम पूरा नभएको हो । ‘यही क्षेत्रमा काम गर्ने ठेकेदारले लापरबाही गर्दा कोही बोलेको छैन,’ स्थानीय लीला भट्टराईले भने, ‘करिडोर खुल्ने हो भने राम्दी र रिडीबाट रानीमहल आउन सक्ने थिए ।’

मर्मतपछि अहिले रानीमहल आकर्षक छ । रानीमहल क्षेत्रमा कालीगण्डकी नदी उत्तरतर्फ बग्ने भएकाले उत्तरवाहिनी पनि भनिन्छ । इतिहासविद् निर्मल श्रेष्ठका अनुसार उत्तरवाहिनीको धार्मिक महत्त्व अधिक हुन्छ । महल विशाल चट्टानमाथि बनेको छ । रानीमहल दरबारको बायाँतर्फको शीत्तलपाटी गण्डकीबाटै उठाइएको छ । दरबार परिसरमा फोहोराका लागि कुँदिएका ढुङ्गाले निर्मित दुईवटा पोखरी छन् । दाहिनेतर्फ पहरा दिने स्थल छ ।

खुड्किलोको बायाँतर्फ एउटै किसिमका शिव र गङ्गाका मन्दिर छन् । युयानीशैलीमा बेलायती इन्जिनियरको डिजाइनमा बनेको इतिहासविद् श्रेष्ठले बताए । दरबार परिसरमा बगैंचा छ । दुई पोखरीले महल आकर्षक देखिन्छ । दरबारको मूलढोकाबाट कुँदिएको ढुङ्गा र इँटाबाट बनाइएका खुड्किला छन् । पहिले प्रसिद्ध मुक्तिनाथ तीर्थ जाने मुख्यद्वार हो । यहाँ तीर्थालुहरूलाई बस्ने सुविधासहितका पौवासमेत छन् ।

प्रकाशित : मंसिर ८, २०७५ ०९:५७
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

हराउन थाले पानीघट्ट

हिमाली भेगमा मकै, कोदो, गहुँ र जौलगायतका अन्न पिस्न लोकप्रिय मानिएको पानीघट्टको चलन लोप हुँदै
मिलमा कुटानीपिसानी पानीघट्टमा भन्दा सजिलो र छिटो
हरिराम उप्रेती

गोरखा — चुमनुव्री गाउँपालिका ६ चुम्चेतको लोक्पाका छेबाङ रेन्जिङ लामा एक बोरा मकै पिस्न चार घण्टाको पैदल हिँडेर सिर्दिवास फिलिमको मिलमा जान्छन् । कुटानीपिसानी मिलमा पालो कुरेर घर फर्कंदा एक दिन पूरै लाग्ने लामाले बताए । 

गोरखाको चुमनुव्री ३ सिर्दिवासमा घट्टेखोलामा सञ्चालित पानीघट्ट ।तस्बिर : हरिराम/कान्तिपुर

‘पहिले गाउँ नजिकै पानीघट्ट थियो । अहिले घट्ट चल्न छाडे,’ उनले भने, ‘खानैपर्‍यो, एक दिन माया मारेर फिलिम पुगेर अन्न पिस्ने गरेका छौं ।’ भौगोलिक हिसाबले अति दुर्गम मानिएको उक्त क्षेत्रका बासिन्दा घण्टौं हिँडेर अन्न पिस्न फिलिम नै पुग्नुको विकल्प छैन । ‘तीन/चार वर्षअघिसम्म खोला किनारमा चार–पाँचवटा घट्ट थिए । अहिले गाउँ नजिकै एउटै छैन,’ उनले भने, ‘लोक्पाबाट प्रत्येक दिन कम्तीमा एकजना दिन माया मारेर फिलिमको मिल नगएको दिन हुँदैन ।’

घट्ट लोप हुँदै जाँदा चुम्चेतवासीले झनै दु:ख पाएको लामाको भनाइ छ । ‘यहाँ धानखेती हुँदैन, मकै, कोदो, गहुँ, जौ मात्र लगाउँछौं,’ उनले भने, ‘बिहान चामलको भात खाए बेलुकी ढिँडो । बेलुकी चामलको भात खाए बिहान ढिँडो खाने हो । किनेको चामल सधैं खान पनि सकिँदैन ।

जति दु:ख गरेर भए पनि अन्न नपिसेर के गर्नु ?’ खोला तथा मूलको पानीलाई कुलो बनाएर विद्युत् उत्पादन हुने जस्तै तरिकाबाट सञ्चालन हुने घट्ट सामान्यत: आउजाउमा सजिलो पर्ने ठाउँमा हुँदैनन् । खोला छेउछाउ र भीरमा हुने घट्टमा सञ्चालकले अन्न पिसेबापत ज्यालामा अन्न नै लिने चलन थियो । नजिक गाउँमा बिजुली आएसँगै कुटानीपिसानीको मिल सञ्चालनमा आयो । पानीघट्ट खोज्दै अन्न बोकेर आउनेहरू घट्ट सञ्चालक निरास भएर चलाउन छाडेका हुन् ।

घट्ट लोप हँुदै जाँदा घण्टौं हिँडेर मिलमै पुग्नुपर्ने बाध्यता रहेको सिर्दिवासमा भेटिएकी न्याकफेदीकी संगिता गुरुङले बताइन् । ‘मिलसम्म आइपुग्न दुई घण्टा लाग्यो । यहाँ पालो कुरेर मकै पिँधेर फर्कंदा रात पर्छ,’ उनले भनिन्, ‘गाउँ नजिकै मिल छैनन् । घट्टहरू देखिन छाडे, यहाँका मान्छेलाई धेरै दु:ख छ ।’ आउजाउमा समय लागे पनि मिलमा भनेजस्तो पिसाइ हुने उनले बताइन् । ‘पानीको फोर्स भए पनि घट्टमा १० पाथी पिस्दा १ घण्टाभन्दा बढी लाग्छ,’ उनले भनिन्, ‘मिलमा आधै छिटो हुन्छ ।’

हिमाली भेगमा मकै, कोदो, गहुँ र जौ लगायतका अन्न पिस्न लोकप्रिय मानिएको पानीघट्टको चलन विस्तारै हराउन लागेको छ । बिजुली पुगेका ठाउँमा कुटानीपिसानीका मिल सञ्चालनले छिटो र सजिलो हुन थालेपछि घट्ट चलाउनेले छाडेका हुन् । कतिपयका नयाँ पुस्ताले घट्टको जिम्मेवारी नलिँदा बूढापाकाले चलाउन नसकेका पनि हुन् ।

केही वर्षअघिसम्म यहाँका उत्तरी क्षेत्रका गाउँहरूमा खोलैपिच्छे घट्ट भेटिन्थे । धार्चे गाउँपालिका ४ लाप्राकमा तीन वर्षअघि पाँचवटा घट्ट सञ्चालनमा थिए । अहिले एउटा मात्र घट्ट सञ्चालनमा छ । त्यो घट्ट पनि आफूले सकुञ्जेल पुख्र्यौली पेसा धान्छु भन्दै ८४ वर्षीय सायु गुरुङले चलाएका छन् । ‘तीन/चार वर्षअघिसम्म अन्न पिस्न यहाँ भीड लाग्थ्यो,’ उनी भन्छन्, ‘अहिले दिनमा एक/दुईजना मान्छे मात्र आउँछन् ।’ लाप्राकको मनी डाँडामा कुटानीपिसानीको मिल सञ्चालनमा आएपछि परम्परागत पानीघट्टमा अन्न पिस्न जानेको संख्या घटेको हो ।

एक पाथी अन्न पिस्दा एक माना ज्याला लिने गरेको गुरुङले बताए । ‘पैसा दिए एक पाथीको १० रुपैयाँ लिन्छौं,’ उनले भने । मिलमा पिस्दा पनि उस्तै रकम तिर्नु परेपछि गाउँले उतै आकर्षित छन् ।

कतिपय घरका वृद्धवृद्धा मिलमा पिसेको मन पराउँदैनन् । उनीहरूका लागि बाध्य भएका परिवार भने घट्ट खोज्दै अन्न लिएर खोला धाइरहेका भेटिन्छन् । जाँतो घुमाएजस्तै पानीको बहावले चल्ने घट्ट उत्तरी गोरखाका केही ठाउँमा वर्षायाममा मात्रै चल्छन् । ठाडा खोला वर्षामा बढ्ने हिउँदमा घट्ने भएकाले जाडोयाममा घट्टलाई पानीको गति पर्याप्त हुँदैन ।

प्रकाशित : मंसिर ८, २०७५ ०९:५४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT