संरक्षणसँगै आम्दानी

नवीन पौडेल

परासी — सामुदायिक वनबाट उपभोक्ताले आम्दानी गर्दै वन जोगाएका छन् । पश्चिम नवलपरासीका सामुदायिक वन उपझोक्ता समितिले अहिले अचानो, कुचोदेखि जडीबुटी बित्री गरिरहेका छन् । 

सुनवल–६ स्थित विशासय सामुदायिक वनले अचानो र अम्रिसोको कुचो बिक्री गरेको छ । ढल्न लागेका रुख काटेर अचानो बनाउने र उपभोक्तामार्फत बजारमा बेच्ने गरिएको छ ।

खाली भएको समयमा वन कार्यालयमा जम्मा भएर स्थानीयले अचानो र कुचो बनाउछन् । ‘वन संरक्षणले वन्यजन्तु र वातावरणलाई मात्र होइन, हामी उपभोक्तालाई पनि फाइदा पुगेको छ,’ विशासया सामुदायिक वनका अध्यक्ष रुकबहादुर गुरुङले भने, ‘अचानोदेखि कुचो र बेलको जुस बनाएरबिक्री गर्ने गरिएको छ ।’

केही वर्षअगाडिसम्म गाईबस्तु चराउन र दाउराका लागि जंगल उपयोगी थियो । जथाभावी रुख काटने गर्नाले वन उजाड बन्दै गएपछि सरकारले सामुदायिक वन बनाएर संरक्षणको जिम्मा स्थानीय उपभोक्तालाई दियो । सुरुआतमा स्थानीय सामुदायिक बनको विरोधमा थिए । अहिले त्यसैबाट फाइदा लिइरहेका छन् ।

बर्दघाट नगरपालिका–२ मा स्थित चिसापानी सामुदायिक वनले जडीबुटी उद्योग स्थापना गरेर १५ हेक्टरमा प्रशोधित सुगन्धित तेल उत्पादन गरेको छ । वरपरका अन्य सामुदायिक वनमा लगाइएको जडीबुटी पनि यहीं खपत हुने गरेको छ । जुडीबुटी खेतीको विस्तारले स्थानीय उपभोक्ताको आय आर्जन बढेको छ । जडीबुटीबाट उत्पादित सुगन्धित तेल कस्मेटिक तथा अन्य जडीबुटीजन्य वस्तुमाप्रयोग हुने गरेको छ ।

चिसापानी सामुदायिक वन अन्तर्गत स्थापना भएको चिसापानी सामुदायिक जडीबुटी प्रशोधन उद्योगले कच्चा तेल उत्पादन गरी विदेश पठाउने गरेको छ । उद्योगले सुगन्धित तेल निर्यात गर्न थालेपछि यहाँ जडीबुटीको माग बढै जान थालेको र यहाँका महिला स्वावलम्बी बनेको चिसापानी सामुदायिक वनका अध्यक्ष होमबहादुर गुरुङले बताए ।

‘प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षणसँगै यसबाट आम्दानी पनि लिन सकियो भने संरक्षण दिगो हुन्छ,’ उनले भने, ‘जगंलमा खाली रहेको जग्गामा व्यावसायिक रूपमा जडीबुटी खेती गरेर २ सय ५० भन्दा बढी उपभोक्ताले फाइदा लिइरहेका छन् ।’ जिल्लाकै पारिजात सामुदायिक वन बर्दघाट, दाउन्नेदेवी सामुदायिक वन, सीतापोखरी सामुदायिक वन, संसारकोट हरियाली सामुदायिक वन र जनउदय सामुदायिक वन सुनवलका उपभोक्ताले पनि जडीबुटी खेती गरिरहेका छन् ।

लेमनग्रास, तामारोजर, मिटानेला, मेन्था, पचौली, जटामसीलगायतको प्रशोधन हुने गरेको छ । वनबाट आम्दानी हुन थालेपछि वन जोगाउन स्थानीय लागिपरेका छन् ।

प्रकाशित : वैशाख ३१, २०७६ १०:५७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बिरानो हुँदै बक्खु, हराउँदै तान

घरेलु तानमा बुनिएका ऊनका कपडा न्याना हुने भएकाले हिमाली क्षेत्रका मानिसहरू ती कपडाको प्रयोग गर्थे । भेडाच्याङ्ग्रा पाल्नेहरूको कमी र नयाँ पुस्तामा सीप हस्तान्तरणको कमीका कारण व्यवसाय संकटमा पर्दै आएको छ ।
कान्तिपुर संवाददाता

सिमकोट — ऊनबाट बनेका बाक्ला बक्खु, राडी, पाखी, कम्बल र पसबिना अब हुम्लीका लागि बिरानो भइसके । ऊनबाट वस्त्र बुन्ने तान पनि गाउँबाट लोप हुन थालेका छन् ।

हुम्लाको ग्रामीण क्षेत्रमा तानबाट ऊनीका वस्त्र बुन्दै स्थानीय महिला । तस्बिर : छपाल लामा

बाहिरबाट आयात हुने कपडा गाउँ–गाउँसम्म पुग्नु र भेडा–च्याङ्ग्रा व्यवसाय कम हुनुले यस्तो अवस्था आएको स्थानीय बताउँछन् । ‘पहिले त हामी तानबाट बुनेका कपडा लगाउँथ्यौं, अब गाउँमा तान पाइनै छाडे,’ सिमकोट गाउँपालिका ३ लिमाटाङका सोनाम डोमा लामाले भनिन्, ‘हेर्दाहेर्दै राडीपाखी पनि हराउन थाले, बाहिरबाट आउने कपडामा मोहनी लागेको छ ।’

जिल्लाको उत्तरी क्षेत्रमा तान व्यवसाय स्थानीयका लागि पुर्ख्यौली पेसाजस्तै थियो । उनीहरू ऊनबाट बनेका वस्त्र आफूले लगाउनुका साथै बाहिर लगेर पनि बेच्थे । तर भेडाच्याङ्ग्रा पालनमा कमी हुँदै जान थालेपछि यो व्यवसाय पनि संकटमा परेको लामाले बताइन् ।

सोही गाउँकी रिक्जिन लामा तान बुन्ने सीप युवा पुस्तामा हस्तान्तरण नहुँदा समस्या देखिएको बताउँछिन् । उनका अनुसार ऊन उत्पादन गर्ने भेडाच्याङ्ग्रा पालनका कमी हुनु र ऊनका कपडा बुन्ने सीप नहुनु नै परम्परागत वस्त्र उत्पादनमा कमी आउनुको प्रमुख कारण हो । ‘पछिल्लो पुस्ताले तान बुनेर कपडा बनाउन झन्झट मान्न थाले, बरु सहरबजारबाट आएका कपडा किन्न सजिलो मान्न थाले,’ उनले भनिन्, ‘भनेजस्तो कपडा बजारमा किन्न पाएपछि किन झन्झट गर्ने भन्ने भयो ।’

अहिले पनि तानबाट बनेका काम्ला, बख्खु, कोट, पटुका लामा समुदायको विवाह, व्रतबन्ध, पूजापाठजस्ता काममा बढी प्रयोगमा आउने गर्छन् । एउटा काम्लोलाई २० देखि २२ हजार रुपैयाँसम्म पर्छ । तानबाट बनेका वस्त्र तुलनात्मक रूपमा महँगासमेत हुन्छन् । सिमकोट गाउँपालिका–४ का वडाध्यक्ष छविचन्द्र लामा तान व्यवसायलाई जोगाउन गाउँपालिकाले पहल गर्ने बताउँछन् ।

‘कसैले व्यक्तिगत वा सामूहिक रूपमा तान व्यवसायमा काम गर्छौं भनेर आउँछ भने हामी सक्दो सहयोग गर्छौं,’ उनले भने, ‘हामी परम्परागत रूपमा हुम्लाको पहिचानका रूपमा रहेको यो व्यवसायलाई संरक्षण गर्न चाहन्छौं ।’ उनले तान व्यवसाय हराउँदै गएकोमा चिन्ता पनि लाग्न थालेको बताए ।

हुम्लाका हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मानिसहरू पहिले तानमा कपडा बुन्ने गर्थे । तानमा बुनिएका कपडा न्याना हुन्छन् । स्थानीयका अनुसार ७ मिटर लामो पाखी बुन्न करिब तीन साता लाग्छ । स्थानीय तान व्यवसायी च्यामा लामाले आफूले यस वर्ष एउटामात्र पाखी बुनेको बताइन् ।

ऊन प्रशस्त पाइने र उत्पादन गरेका सामान खरिद हुने अवस्था भएको खण्डमा धेरै उत्पादन गर्न सकिने उनको भनाइ छ । ‘यो व्यवसायलाई संरक्षण गर्नका लागि स्थानीय र प्रदेश सरकारले पनि सहयोग गर्नुपर्छ,’ उनले भनिन्, ‘बरु यसलाई आधुनिकीकरण कसरी गर्ने भन्नेबारे सोच्नुपर्छ ।’

छपाल लामा

प्रकाशित : वैशाख ३१, २०७६ १०:५६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्