छरपस्ट भग्नावशेष

मनोज बडू

दार्चुला — मालिकार्जुन गाउँपालिका–७ उकुमा रहेको ऐतिहासिक उकु महल संरक्षण र पुनर्निर्माणको पर्खाइमा छ । ऐतिहासिक दरबारको भग्नावशेषका रूपमा रहेको उक्त महलको उत्खनन, अध्ययन, पुनर्निर्माण हुन सकेको छैन ।

उकु महलले जिल्लामा पर्यटनको ठूलो सम्भावना बोकेको छ । यस महलको भग्नावशेषमा अहिले पनि शिलालेखमा लेखिएका चट्टानहरू स्पष्ट देख्न सकिन्छ । चट्टानहरूमा शिलालेख लेखिएको र ढुंगाहरू कोरेर आकर्षक मूर्तिहरू बनाइएको छ । उकु दरबारको भग्नावशेषबाट त्यहाँ पाल राजा बस्ने गरेको इतिहास छ । सर्वप्रथम रजबार भारती पाल सो क्षेत्रमा दरबार बनाएर बसेको इतिहास रहेको स्थानीय समाजसेवी वासुदेव पन्तले बताए ।

पन्तका अनुसार दरबार क्षेत्रमा मध्यकालीन कत्युरी राजाहरूको राजधानी थियो । ‘यो ऐतिहासिक महत्त्वको स्थल हो,’ उनले भने, ‘यहाँ भेटिने कोटघर, देवस्थल, दरबारका किल्लाहरू र विभिन्न आकृतिका ढुंगाले दर्शाइरहेको देखिन्छ ।’ दार्चुला मध्यकालीन शक्तिशाली कत्युरी राज्य र सभ्यताको हिस्सा थियो भन्ने ऐतिहासिक दस्तावेजले पुष्टि गर्छ । उकुको ऐतिहासिक सम्बन्ध सीमावर्ती भारतको अस्कोटसँग जोडिएको छ । अस्कोटको इतिहासअनुसार सन् १२७९ मा अभयपाल रणचुलाहाटस्थित कत्युरी राज्यको राजधानीबाट अस्कोट आएको उनको भनाइ छ । अभयपालले वरपरका विभिन्न ८० कोटहरूको एकीकरण गरेर अस्कोट नामकरण गरेको हुनाले पाल राजाहरूलाई रजवार भन्ने गरिन्छ ।

१६ औं शताब्दीतिर नाग पाल राजाले मन्दिर बनाउन उक्त क्षेत्रमा मूर्ति शिलालेख जम्मा गरेको बुढापाकाहरूको भनाइ छ । उक्त क्षेत्रमा भेटिने सूर्यनारायणका मूर्ति, शिलालेखहरू हेर्दा मन्दिर बनाउन जम्मा गरिएको कारण मन्दिर बनाइनसकेको अवस्थामा त्यसमा क्षति भएको हुन सक्छ । कतुडी राजवंशको अन्त्यपछि १२ औं शताब्दीमा पाल राजाहरू अस्कोट, अजयमेरुकोट दिपायलकोटलगायतका क्षेत्रमा बसोबास गर्ने गरेको जानकारहरू बताउँछन् । पछि आएर १४ देखि १६ औं शताब्दीको अवधिमा उकु भग्नावशेष क्षेत्रमा दरबार र मन्दिर बनाउन खोजिएको इतिहास भेटिने गरेको किंवदन्ती पाइन्छ ।

पहिलेका मान्छेहरूले एकै रातमा महल खडा गर्न नसके त्यही रातमा भत्काउने सर्तअनुसार निर्माण सम्पन्न गर्न नसकेर भत्काएको हुनसक्ने भनाइ पनि एकथरी मानिसको छ । अस्कोटी नीराजन पाल राजाले बाहिरबाट आएर यहाँ महल बनाई बसेको तर शत्रुसँगको युद्धका क्रममा महल भत्किएको हो भन्ने तर्क पनि पाइन्छ । तर अहिलेसम्म महल कसले बनाएको हो भन्ने एकिन इतिहास नरहेको स्थानीय पन्तले जानकारी दिए ।

विगतदेखि पुनर्निर्माणका लागि यहाँका स्थानीयले विभिन्न निकायमा माग गरे पनि ठोस पहल हुन सकेको छैन । अध्ययनको नाममा पुरातत्त्व विभागको टोली महल क्षेत्रमा आए पनि शिलालेख पढ्न नसकेर फर्किएको स्थानीय नीराजन पालले बताए ।

मूर्तिहरू चोरी हुने, शिलालेखसमेत केरमेट हुने गरेका छन् । यो क्षेत्रमा शिलालेख लेखिएका ढुंगाहरू स्थानीयस्तरमा पाइनेभन्दा निकै फरक छन् । महल क्षेत्रको चारैतिर तारजाली लगाए पनि सुरक्षित भने छैन । यहाँका स्थानीयले महलको ढुंगा घरमा लैजान खोज्दा अशान्ति हुन थालेपछि महलमै पुर्‍याएको उनको भनाइ छ ।

Yamaha

प्रकाशित : श्रावण १३, २०७५ १०:५६
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

धराप साँघुले ७ जनाको ज्यान गुम्यो

कान्तिपुर संवाददाता

बझाङ — जिल्लाको सबैभन्दा विकट साइपाल गाउँपालिकास्थित सेती नदीको इंगलद्वारमा झोलुंगे पुल निर्माणको ठेक्का सम्झौता भएको तीन वर्ष बित्यो । काम भने अझै सुरु हुन सकेको छैन ।

बझाङको इंगलद्वारमा पर्ने सेती नदीमा बनाइएको जोखिमपूर्ण साँघु तर्दै स्थानीय । तस्बिर : कान्तिपुर

पुल नभएकै कारण ३ वर्षको अवधिमा नदीमा बगेर त्यस ठाउँमा ७ जनाले ज्यान गुमाइसकेका छन् ।

इंगलद्वार साइपाल गाउँपालिकाका बासिन्दाको दैनिक कामकाज र पशुपालनका लागि ओहोरदोहोर गर्ने ठाउँ हो । वार्षिक हजारौंको संख्यामा यार्चा तथा जडीबुटी संकलकहरू र कैलाश मानसरोवर जाने यात्री हिंड्ने बाटोमा रहेको इंगलद्वारमा पुल नबन्दा आवतजावत गर्नेहरूलाई ज्यानको जोखिम हुने गरेको स्थानीय बासिन्दा बताउँछन् । इंगलद्वार सदरमुकाम चैनपुरबाट ४ दिनको पैदल दूरीमा पर्छ ।

पुल नभएकाले उक्त ठाउँमा रहेको सेती नदीमा काठको साँघुबाट नदी वारपार गर्दै आएका छन् । साँघुबाट ओहोरदोहोर गर्दै बर्सेनि मानिसहरूको ज्यान जान थालेपछि तत्कालीन सभासद अफिलाल ओखेडाले पुल निर्माणको पहल गरेका थिए । ओखेडाकै पहलमा ०७३ साल मंसिरमा स्थानीय विकास मन्त्रालयअन्तर्गतको डोलिडार परियोजनाले पुल निर्माणका लागि टेन्डर आह्वान गरेको थियो ।

झोलुंगे पुल निर्माणको जिम्मा पाएको ठेकेदार कम्पनी हरि निर्माण सेवासँग ०७३ माघ महिनामा एक वर्षभित्र निर्माण सम्पन्न गर्ने सर्तमा सम्झौता भएको थियो । १ सय २० मिटर लम्बाइ भएको उक्त पुल १ करोड ७८ लाख २८ हजारको लागतमा निर्माण गर्ने सम्झौता गरेको ठेकेदार कम्पनीले हालसम्म निर्माणको कुनै पनि काम सुरु नगरेपछि स्थानीय आक्रोशित हुन थालेका छन् । ‘पुल बन्ने भयो, अब ढुक्क हुने भयो भनेर खुसी भएका थियौं,’ स्थानीय मीना बोहराले भनिन्, ‘पुल बन्ने सुरसार नै छैन, सालसालै मान्छे मरेका मर्‍यै छन् ।’

लामो समयसम्म पुल निर्माणको काम सुरु नगरेपछि ठेकेदार खोज्दै गाउँपालिका अध्यक्ष राजेन्द्र धामीले पटकपटक काठमाडौं धाएको बताए । ‘धेरै प्रयास गरेर ठेकेदारलाई सम्पर्कमा ल्याएका छौं,’ उनले व्यंग्य गर्दै भने, ‘हामीले भेट्दा अब काम सुरु गर्छौं भन्छन् । कहिले सुरु गर्ने हुन् थाहा छैन ।’ उनले कामको प्रगति नहेरी प्रत्येक वर्ष ठेक्का नवीकरण गर्ने प्रवृत्तिले लापरबाही गर्ने ठेकेदारलाई सरकारी निकायबाटै प्रोत्साहन भइरहेको बताए । पूर्वसभासद ओखेडाले पुल निर्माणका लागि ठेकेदारलाई पटकपटक आफूहरूले दबाब दिए पनि विभिन्न बहाना बनाएर टार्ने गरेको बताए ।

यता, निर्माण कम्पनीका सञ्चालक प्रकाशजंग शाहले झोलुंगे पुलका लागि चाहिने लठ्ठा लगायतको फलामे सामानहरू निर्माण गर्ने कम्पनीले समयमै सामान उपलब्ध नगराएकाले निर्माणमा ढिलाइ भइहेको बताए । उनले भने, ‘फलामे सामान निर्माण गर्ने कम्पनीले टारेको टार्‍यै गरेका कारणले ढिलाइ भएको हो । अब त्यो कम्पनीले उपलब्ध गराउन नसक्ने भए अर्कोमार्फत सामान लिएर भए पनि काम सुरु गराउँछु,’ उनले ठेक्काको अवधि आगामी मंसिरसम्मका लागि नवीकरण भएको र त्यो अवधिसम्म हेलिकप्टरमार्फत सामान ढुवानी गरेर भए पनि पुल निर्माण गर्ने बताए ।

जताततै जोखिम
यस गाउँपालिकाका धेरैजसो खोलामा गाउँपालिका र स्थानीयले बनाएका काठेपुलहरूको भरले काम चलेको छ । साउन पहिलो साता आएको बाढीले ती काठेपुलहरू बगाएपछि अधिकांश नदी र खोलामा जंघार तरेर ओहोरदोहोर गर्नुपर्ने बाध्यता छ । वर्षाको उर्लंदो भेलमा काठको साँघुको सहायताले खोला तथा नदी वारपार गर्दा अत्यन्त जोखिम हुने गरेको स्थानीयले बताएका छन् ।

तिब्बतको कैलाश मानसरोवर जाने तीर्थयात्री, चीनको ताक्लाकोट जाने व्यापारी तथा स्थानीय र धेरैजसो यार्चा संकलक हिंड्ने बाटोमा रहेका थरुनीघाट खोला, राम खोला, लोकन्ते खोला, घाटगंगा खोला, औलागाड खोला र सेती नदीको विचपानी, इंगलद्वार र स्यांगवनलगायतका ठाउँमा पुल नहुँदा ठूलो जोखिम मोलेर नदी पार गर्नुपरिरहेको काँडाका मानबहादुर बोहराले बताए ।

साँघुबाट नदी तर्ने क्रममा साँघु भाँचिएर नदीमा खस्दा यस वर्ष २ जना यार्चा संकलक र गतवर्ष एकै घरका तीन जना किशोरको ज्यान गएको थियो । ‘पुल नहुँदा साह्रै जोखिम छ । एउटा काठको सहारामा नदी तर्दा काठ भाँचिने सम्भावना हुन्छ । राम्रोसँग अडिएको छैन भने हल्लिएर पनि मान्छे बीच भंगालोमा खस्ने डर हुन्छ,’ नदी तथा खोलामा आएको बाढीले साँघु पनि पटक–पटक बगाउने गरेको र काठ खोज्न दु:ख हुने गरेको उल्लेख गर्दै बोहराले भने, ‘लेकाली क्षेत्रमा साँघु बनाउनका लागि भने जस्तो काठ पनि पाइँदैन ।

कहिलेकाहीँ त काठ नपाएका कारण साँघु बनाउन नसकेर १/२ दिनसम्म ओडारमै बस्नुपर्ने हुन्छ ।’ उर्लंदो भेलमा साँघु तर्दा बीचैमा रिंगटा लागेर कतिपय भेलमा खस्ने गरेको उनको भनाइ छ । २ वर्ष अगाडि राम खोलाको साँघु तर्ने क्रममा चैनपुरका कलक नेपाली यस्तै गरी नदीमा खसेका थिए । उनी हालसम्म बेपत्ता छन् ।

यहाँका विभिन्न नदी र खोलामा कम्तीमा ७ वटा पुलको आवश्यकता छ । अत्यावश्यक भएको स्थानमा पुल निर्माणका लागि विभिन्न निकायमा पहल गर्दै आएको भए पनि कतैबाट सुनुवाइ नभएको गाउँपालिका अध्यक्ष राजेन्द्र धामीले बताए । विकट क्षेत्रमा ढुवानी कठिनाइका कारण एउटा झोलुंगे पुलको लागत एक करोडभन्दा बढी लाग्ने भएकाले गाउँपालिकाको बजेटबाट सम्भव नभएको उनको भनाइ छ ।

प्रकाशित : श्रावण १३, २०७५ १०:५४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT