पुरातात्त्विक मन्दिर सिमेन्टमा परिणत

मन्दिर चारैतिर सिमेन्टको प्रयोग गरी डेढ दर्जन संरचना निर्माण
डीआर पन्त

डडेलधुरा — यहाँको कलात्मक उग्रतारा मन्दिर क्षेत्र बिस्तारै सिमेन्ट र कंक्रिटमा परिणत हुन थालेको छ । उग्रतारा मन्दिर पौराणिक तथा प्रमुख शक्तिपीठ मध्ये प्रदेश ७ मा रहेको प्रमुख धार्मिक तथा पर्यटन केन्द्र हो ।

डडेलधुराको प्रसिद्ध उग्रतारा मन्दिर । तस्बिर : डीआर । कान्तिपुर

०३४ मा विश्व सम्पदा सूचिमा सूचिकृत उग्रतारा मन्दिर ढुंगैढुंगाले कुँदेर कलात्मक शैलीमा निर्माण भएको थियो । ०५० सालतिर पुर्ननिर्माणका नाममा प्राचिन मन्दिरको स्वरुप पुरै फेरेर सिमेन्टको प्रयोग गरी नयाँ मन्दिर निर्माण भयो । लगत्तै मन्दिरको प्राचिन शैली र मौलिकता विगारिएका कारण युनेस्कोले ०५४ सालमा उग्रतारा मन्दिरलाई सम्पदा सूचीबाट हटाएको थियो ।

पुराणहरूमा समेत उल्लिखित उग्रतारा मन्दिर डोटी राज्यका तत्कालीन राजा नागी मल्लले एक हजार वर्षअघि निर्माण गरेको विभिन्न डोटेली लोककाव्यमा उल्लेख गरिएको छ । इतिहासकार योगी नरहरि नाथले सुदूरपश्चिम दिग्दर्शनमा उग्रतारा मन्दिर १३ सय वर्ष पुरानो भएको उल्लेख थिए तर ०५० सालमा पुनर्निर्माण हुनुअघिको प्राचीन मन्दिर कहिले निर्माण भयो भन्ने यकिन तथ्य भने भेटिँदैन ।

Yamaha

तत्कालीन मन्दिर निर्माण समितिलाई पुरातत्त्व विभागले कारबाही सिफारिससमेत गरेको थियो । त्यस बेलाको मन्दिर निर्माण समितिका अध्यक्ष दीर्घराज भट्टको मृत्युसमेत भइसकेको छ । विश्व सम्पदा सूचीबाट हटाएपछि पनि त्यसबारे कसैले चासो राखेनन् । मन्दिरको ऐतिहासिक स्वरूप बिगार्ने क्रम चलिरह्यो । त्यो सँगसँगै मन्दिरको चारैतिर सिमेन्टको प्रयोग गर्दै थुप्रै भवन निर्माण भइसकेका छन् ।

प्राचीन मन्दिरको भित्री भाग स्थानीय भाषामा (गाथ) को माथि तामाको छानो भएको र चारैतिर कलात्मक ढुंगाले कुँदिएको मन्दिरको अहिले कुनै अवशेषसमेत बाँकी छैन । मन्दिरसँग जोडिएको हवनकुण्ड पनि कलात्मक पलेटा ढुंगाले कुँदेर निर्माण गरिएको थियो । ‘एक हजार वर्षभन्दा पुरानो प्राचीन मन्दिरलाई सिमेन्टको प्रयोग गरी आधुनिक बनाइएपछि विश्व सम्पदा सूचीबाट हटाइएको हो,’ उग्रतारा क्षेत्र विकास समितिका अध्यक्ष तेजबहादुर साँकीले भने । यसअघि ०३८ सालमा जीर्ण भएको मन्दिरलाई तत्कालीन राजा वीरेन्द्रको आदेशमा पुरातत्त्व विभागको रेखदेखमा मन्दिरको जीर्णोद्धार गरिएको थियो ।

‘मन्दिरलाई विश्व सम्पदा सूचीबाट हटाएपछि पनि यस विषयमा कसैले सोधखोज नै गरेन,’ अध्यक्ष साँकीले भने, ‘सम्पदा सूचीबाट हटाएको १३ वर्षपछि म अध्यक्ष भएको हुँ ।’ आफू अध्यक्ष भएपछि पुरातत्त्व विभागका अधिकारी मन्दिर क्षेत्रमा पुगेको बताउँदै उनले भने, ‘त्यसपछि यस विषयमा कसैले सोधखोज नै नगरेका कारण हामीले आवश्यकताअनुसार मन्दिर क्षेत्रमा संरचना बनाउन थालेका हौं ।’

पछिल्लो समय मन्दिरका चारैतिर सिमेन्टको प्रयोग गरी डेढ दर्जन संरचना निर्माण भएका छन् । २ वटा धर्मशाला, वेद विद्यालय, विवाहमण्डप, प्रवचन भवन, भजनकीर्तन हललगायत संरचनाले मन्दिरलाई अत्याधुनिक बनाइदिएको छ ।

मन्दिरको मुख्य भागसम्म जाने सिमेन्ट प्रयोग गरी बनाएको सडक र सडकका दुवैतिर ऋषिमुनीहरूका मूर्तिले मन्दिर क्षेत्रलाई आर्कषक बनाए पनि प्राचीन मौलिकता भने कतै बाँकी देखिँदैन । ‘उग्रतारा मन्दिर क्षेत्र पुरै आधुनिक भइसक्यो,’ स्थानीय समाजसेवी भोजराज भट्टराईले भने, ‘प्राचीन शैलीको झलकसमेत मन्दिर क्षेत्रमा बाँकी रहेन ।’

प्रकाशित : भाद्र १, २०७५ ०९:३६
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

गुठीको जग्गामा व्यक्तिका घर

शिवजन माविदेखि अहिलेको बसपार्क र टाउन प्लानिङ गरेको स्थानमा गुठीको जग्गा थियो ।
विप्लब महर्जन

सल्यान — शारदा नगरपालिका–१, शीतलपाटीस्थित रुद्रेश्वर महादेवको एक सय चार रोपनी गुठीको जग्गा स्थानीयले अतिक्रमण गरी लामो समयदेखि प्रयोग गरेका छन् ।

सल्यानको रुद्रेश्वर महादेव शीतलपाटीस्थित गुठीको जग्गामा बनाइएका घरहरू । गुठीलाई रैकरमा परिणत गरी बिक्रीवितरण गरिएको थियो । तस्बिर : विप्लब । कान्तिपुर

२० वर्षअघि मोहीका रूपमा प्रयोग गरेका स्थानीयले गुठीको जग्गा रैकरमा परिणत गरेर बिक्रीसमेत गरिसकेका छन् । अहिले गुठीका अधिकांश जग्गामा पक्की घर र अन्य संरचना बनेका छन् ।

रुद्रेश्वर महादेबको जग्गा सुरुमा केहीले प्रयोग गरेका थिए । सरकारले २०५५ मा मोहीले रैकरमा परिणत गरेर प्रयोग गर्न पाउने निर्णय गरेपछि सबै जग्गा मासिएको स्थानीय शेरबहादुर खत्रीले बताए । शिवजन माविदेखि अहिलेको बसपार्क र टाउन प्लानिङ गरेको स्थानमा गुठीको जग्गा थियो । अहिले सबैमा घर बनिसकेका छन् । मन्दिर अगाडिको पुरानो भवन मात्र बाँकी रहेको उनको भनाइ छ । ‘महाराजजी बस्नलाई बनाएको घरमात्र बाँकी छ, त्यो पनि सबैको आँखा अगाडि परेर मात्र बचेको छ,’ उनले भने, ‘अन्यत्र भएको भए त्यो पनि बिक्री भइसक्थ्यो ।’

बन्गाड कुपिण्डे नगरपालिका–१, देवस्थलको कृष्ण मन्दिरको ५७ रोपनी जग्गामध्ये मन्दिर लामो समयदेखि अतिक्रमणको चपेटामा छ । १७ रोपनी खेत र ४० रोपनी पाखो प्रभाकर माध्यमिक विद्यालय, स्वास्थ्यचौकी र नगरपालिकाले अतिक्रमण गरेका छन् । उक्त जग्गा मन्दिरका पुजारी नन्दकिशोर उपाध्याय र कर्णध्वज शाहले २०४८ मा बिक्री गरेका थिए ।

स्थानीय पुरनसिंह बिष्टका अनुसार मन्दिरमा रहेको कृष्ण, राधा र रुक्मिनीको मूर्ति, सुनको बाँसुरी लगायतका बहुमूल्य सामग्री हराइसकेका छन् । पुजारी उपाध्यायको मृत्यु भएपछि अहिले उनको सन्तानले जग्गा उपभोग गरिरहेका छन् । मन्दिरको नामको सबै जग्गा अतिक्रमणमा परेपछि कृष्ण जन्माष्टमीको दिन लाग्ने जिल्लाकै चर्चित मेला लाग्न छाडेको छ । स्थान अभावमा मेला लाग्न छाडेको हो ।

त्यस्तै, खैराबाङ भगवती मन्दिरको रोल्पाको लौराबाङस्थित २० रोपनी जग्गामा स्थानीयले घर बनाई प्रयोग गर्दै आएका छन् । मन्दिरकै नामको लान्ती रहेको ६ रोपनी खेतलाई व्यवस्थापन समितिले वार्षिक १३ हजार ठेक्कामा स्थानीयलाई भाडामा दिएको छ । समितिका अध्यक्ष रहेका रामसिं बुढाथोकीका अनुसार लान्तीमा रहेको ६ रोपनी खेत द्वन्द्वको समयमा माओवादीले कब्जा गरी स्थानीय गणेश भारतीलाई उपलब्ध गराएका थिए ।

रोल्पाको २० रोपनी जग्गा स्थानीयवासीले कब्जा गरी उपभोग गरिरहेका छन् । ‘रोल्पाको जग्गाको कुनै आधिकारिक प्रमाण नभएकाले खोजी गर्न नै छाडिसक्यौं,’ उनले भने, ‘सल्यानको जग्गा भने भाडामा लगाएर आएको आम्दानीले मन्दिरको विकास गरिरहेका छौं ।’ दार्मा गाउँपालिका–१, दार्माकोटस्थित भगवती मन्दिरको जग्गा स्थानीयले द्वन्द्वको समयमा ‘कब्जा’ गरी प्रयोग गरिरहेका छन् ।

स्थानीय बुद्धिप्रसाद शर्माका अनुसार मन्दिरको जग्गा संरक्षणतर्फ कसैले चासो नदिएपछि सार्वजनिक सम्पत्ति व्यक्तिको बनेको बताए । मन्दिरका गुठीका जग्गा अतिक्रमण गर्दा मन्दिरको अस्तित्व नै संकटमा परेको शर्माको भनाइ छ । जिल्ला मालपोत कार्यालयका अनुसार रुद्रेश्वर महादेवको गुठीको जग्गा २१ रोपनी मात्र देखिन्छ ।

२०५५ मा रैकरमा परिणत गरेपछि अहिले आठ रोपनी ११ आना मात्र बचेको र त्यो पनि मोहीले लगाउँदै आएको कार्यालयले जनाएको छ । २ रोपनी ६ आना बगर खेत भएको ढड्डामा देखिए पनि कहाँ छ भन्ने पत्ता लगाउन नसकिएको कार्यालयले जनाएको छ । मालपोत कार्यालय प्रमुख लीलाबहादुर बस्नेतले प्रशासन नजिकै रहेको कृष्ण मन्दिरको साहुटोलामा रहेको गुठीको जग्गा पनि स्थानीयले रैकरमा परिणत गरी प्रयोग गर्दै आएको बताए ।

प्रकाशित : भाद्र १, २०७५ ०९:३५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT