छाडा बस्तु छाडै भए

स्थानीय तहले सरकार सञ्चालन गरेको वर्ष दिनभन्दा बढी भए पनि गाईगोरुको व्यवस्थापन भएको छैन ।
गणेश चौधरी

टीकापुर — टीकापुरमा अझै छाडा गाइगोरुको व्यवस्थापन हुन सकेको छैन । स्थानीय तह चुनावको मुख्य एजेन्डा छाडा गाइगोरुको व्यवस्थापन थियो । तर स्थानीय तहले सरकार सञ्चालन गरेको वर्ष दिनभन्दा बढी भए पनि गाईगोरुको व्यवस्थापन भएको छैन । 

कैलालीको टीकापुरमा छाडा गाईगोरु । तस्बिर : कान्तिपुर

टीकापुर नगरपालिकाले करिब ६ सयभन्दा बढी गाईगोरु भुराखानी सामुदायिक वनमा ३ बिघा क्षेत्रफलमा तारबार घेरेर राख्यो । थुनिएका गाइगोरुलाई आहारा दिन नसक्ने भएपछि ट्रकमा राखेर पहाडी जिल्ला पनि पठायो । तर नगरपालिकामा छाडा गाईगोरुको संख्या खासै घटेन । ‘धेरै गाइगोरु पहाडी जिल्ला पनि पठायौं, तर कताबाट आउँछन् फेरि उत्ति नै भइहाल्छन्,’ टीकापुर नगरपालिकाका प्रवक्ता वडाध्यक्ष दीर्घ ठकुल्लाले भने, ‘तारबार गरेर गाईगोरु थुन्न नगरपालिकाले लगानी गर्‍यो । पाल्न समस्या भयो । पहाडी जिल्ला लग्छौं भनेर नगरपालिकाबाट ढुवानी खर्च पनि लगे । समस्या अझै टरेन ।’

Yamaha

छाडा पशु व्यवस्थापनका लागि नगर कार्यपालिकाका सदस्य अक्कल माफीको संयोजकत्वमा एक समिति पनि बनाइएको छ । संयोजक माझीले भने, ‘गाईले दूध दिउन्जेल घरमा राख्छन् । दूध दिन छोडेपछि घरबाट खेद्छन् । अनि त छाडा गाईगोरु बढेको बढ्यै हुन थाले । अहिले पनि करिब साढे ३ सय गोरु तारबार लाएर राखेका छौं । ‘छाडा पशु अछाम, सुर्खेत, दैलेख, कालीकोट लगायतका पहाडी जिल्लामा पठाइएको स्थानीय तहका जनप्रतिनिधिले दाबी गरे । टीकापुर नगरपालिकाले ९ सय ८३ गोरु पहाडी जिल्ला पठाएको जनाएको छ । पहाडी जिल्लामा गाईगोरु लैजानेहरूलाई प्रतिगोटा एक हजार रुपैयाँसम्म पारिश्रमिकको व्यवस्था स्थानीय तहले गरे ।

पहाडी जिल्लामा गाईगोरु लैजान नगरपालिकाबाट नगद लिएका व्यक्तिले पहाडी जिल्ला नपुर्‍याई आधा बाटोमा छोड्दा गाई गोरु फेरि फर्केर आएका स्थानीय बताउँछन् ।

टीकापुर नगरपालिकाले छाडा पशु नियन्त्रणमा सघाउ पुग्ने भन्दै पशु बिमा कार्यक्रम पनि लागू गर्‍यो । छाडा गाईगोरु पहाडी जिल्ला पनि पठायो । काँडेतार लगाएर पनि राख्यो । तर तर छाडा पशु अझै पूर्ण नियन्त्रण हुन सकेको छैन । छाडा गाइगोरुका कारण यहाँका किसान आक्रान्त बनेपछि स्थानीय चुनावमा यसको नियन्त्रण प्रमुख चुनावी मुद्दा बनेको थियो ।

छाडा गाइगोरुले किसानका बालीनाली सखाप बनाउनुका साथै राजमार्ग तथा बजारमा ट्राफिक समस्या भएपछि स्थानीय तहको चुनावमा दलका उम्मेदवारलेछाडा गाईगोरु व्यवस्थापनको नारा ल्याएका थिए ।

रानी जमरा कुलरिया कुलो सिँचाइ आयोजनाअन्तर्गत खेतीपाती बढ्दै गए पनि छाडा पशुले हैरान बनाएको किसानहरू बताउँछन् ।टीकापुर नगरपालिका १ वनगाउँका चमन चौधरीले भने, ‘खेती गर्ने कि नगर्ने भइसक्यो । कि गाईगोरु नियन्त्रण हुनुपर्‍यो कि क्षतिपूर्तिदिनुपर्‍यो ।’

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र ५, २०७५ ०९:३८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

माछा मार्ने मेला

गणेश चौधरी

टीकापुर — टीकापुर नगरपालिका–७ की लौटी थारू एकाबिहानै हेल्का र डिलिया लिएर माछा मार्न निस्किइन् । उनीसँगै छिमेकका अरू पनि मिस्सिए । खोलाको पानी बढेर झरन र खेतमा आएपछि लौटीलगायतका थारू महिला घर नजिकै सडक किनारको झरनमा पुगे ।

‘माछा मार्न मजा लाग्छ । गाउँका साथीसंगी सबै हुँदा त झन् रमाइलो, मेला नै लाग्छ,’ माछा मार्दै लौटीले भनिन् ।

वर्षे सिजन । खाल्डाखुल्डी, खोलानाला जताततै पानी छ । पानी भएपछि माछा हुने नै भए । थारू महिला आजकाल सडक किनारका खाल्डाखुल्डी होस् या झरन अथवा खोलानाला सबैतिर माछा मारिरहेका देखिन्छन् । टीकापुर नगरपालिका–१ वनगाउँका बडघर जितबहादुर चौधरी भन्छन्, ‘थारूसित सीप पनि छ, जाँगर पनि । त्यसै बस्नुभन्दा माछा मार्‍यो, मिठो तरकारी खायो ।’ रोपाइँ सकेर फुर्सदिला भएका थारू महिलाहरू पानी परेको दिन त्यसरी जम्मा हुँदा गाउँमा माछा मार्ने ‘मेला’ लाग्छ ।


थारूहरूले माछा मार्न विभिन्न थरीका आफैंले बनाएका औजार प्रयोग गर्दै आएका छन् । पानीको बहावअनुसार यी औजारको प्रयोग हुने उनीहरू बताउँछन् । बडघर जितबहादुरका अनुसार थारूहरूले माछा मार्न हेल्का, पखै, खोङघ्या, तापी, ढरिया, जाल, चिउढी, भुर्कालगायत प्रयोग गर्छन् । महिलाले विशेषगरी हेल्का, पखै र तापी प्रयोग गर्छन् भने पुरुषले खोङघ्या, ढरिया, जाल र चिउढी प्रयोग गरी माछा मार्ने गरेका छन् । यी औजारको प्रयोगबाहेक थारूहरूले बाँध बाँधेर स–साना तालतलैया सुकाउने पनि गर्छन् । स–साना तालतलैयाको पानी भाँडाले दिनभरि फालेर पनि माछा मार्ने उनीहरूको परम्परा छ ।


थारू समुदायले सबैजसो चाडपर्वमा माछालाई मुख्य परिकार मात्र नभई सगुन मान्दछन् । चाडपर्व आउँदा यो समुदायका सदस्यहरू आवश्यकताअनुसारको औजार बोकेर खोलानालातिर लाग्छन् । जानकी गाउँपालिका–३ का छोटेलाल चौधरीले भने, ‘माछा हामी थारूहरूको सगुन हो । चाडपर्वमा यो चाहिन्छ । विशेषगरी माघी, दसैंजस्तो पर्वमा त यो अनिवार्य नै हुुनुपर्छ । विवाहमा त सगुनका रूपमा माछा बोकेरै बरात जानुपर्छ ।’

उनका अनुसार दसैंमा आफ्ना पितृलाई चढाउन सुकाएको माछा नभई हुँदैन । छोटेलालले भने, ‘अष्टिम्की, अतवारीजस्ता व्रत पर्वमा दरखान पनि माछा चाहिन्छ ।’

बडघर जितबहादुरले पाहुनाको स्वागत/सत्कारमा पनि थारू समुदायमा माछा अनिवार्यजस्तै मानिने बताए । ‘पाहुनाका लागि पनि पहिलेपहिले थारूका घरमा माछा सुकाएर राख्ने चलन थियो,’ उनी भन्छन् ।

माछा मार्ने काम मनोवैज्ञानिक हिसाबले पनि महिलाका लागि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । अधिवक्ता सर्जुप्रसाद चौधरीले भने, ‘अक्सर घरबाट बाहिर निस्कन नपाउने महिलाहरू माछा मार्ने बहानामा पनि घर बाहिर जान पाउँछन् । गाउँका साथीसंगीसँगै माछा मार्दा उनीहरूबीच दु:खसुखका गफ पनि हुन्छन् । आफ्ना पीडा अरूलाई सुनाउँछन् । यसले उनीहरूको मन हलुको बनाउँछ ।’


माछाले थारूमाथि शासन
थारू समुदायको माछासितको लगाव थाहा पाएर विगतमा थारूहरूमाथि शासन गरिएको इतिहास पनि रहेको थारूहरू बताउँछन् । टीकापुर नगरपालिकाका पूर्वउपमेयर लालबहादुर चौधरीले भने, ‘पञ्चायतकालमा कोही थारू उम्मेदवारलाई हराउनु छ भने खोलानालामा विष हालिदिन्थे । विषले खोलानालाका माछा मर्ने भएकाले थारूहरू भोट हाल्न जानुको साटो माछा टिप्न जान्थे । पहाडी समुदायका उम्मेदवारले चुनाव जित्थ्यो ।’ विगतमा रोपाइँका बेला धानका गह्रामा प्रशस्त साना माछा पाइने गरेकोमा आजकाल गंगटा, भ्यागुतासमेत पाउन गाह्रो भएको लालबहादुर बताउँछन् ।

प्रकाशित : भाद्र ४, २०७५ ०७:१९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT