मानव–चितुवा द्वन्द्व : ६ वर्षमा २३ जनाको ज्यान गयो

जिल्ला वन कार्यालय वन्यजन्तु र मानवबीच बढेको द्वन्द्व घटाउन सफल हुन सकेको छैन ।
डीआर पन्त

मेलौली (बैतडी) — ६ वर्षअघि बैतडीको तल्लो स्वराड क्षेत्रका युवाहरूले चितुवा आतंकका कारण सुरु गरेको गस्ती अहिले पनि कायम छ । ६ वर्षअघि पहिलो पटक चितुवाले विशालपुर र शर्मालीमा २ जनाको ज्यान लिएपछि युवाहरूले चितुवा आतंक रोक्न गाउँबस्तीमा गस्ती सुरु गरेका हुन ।

शनिबार बैतडीको पाटन–५ मा पासोमा पारेर मारिएको चितुवा ।तस्बिर : डीआर

युवाहरूले गस्ती गरे पनि उक्त क्षेत्रमा चितुवाले मान्छे मार्ने र मान्छेले चितुवा मार्न छोडेका छैनन् ।
चिुतुवा आतंक कम गर्न जिल्ला वन कार्यालय र जिल्ला प्रहरी कार्यालयले पनि ६ वर्षदेखि निरन्तर गरिरहेको निगरानी अहिलेसम्म पनि निरन्तर छ ।

तर बैतडीको तल्लो स्वराड क्षेत्रमा नत अहिलेसम्म चितुवा आतंक कम भएको छ, न चितुवा मारिने क्रम नै रोकिएको छ । बैतडीको पाटन नगरपालिका–५ र पञ्चेश्वर गाउँपालिका–६ मा २ वटा चितुवा शुक्रबार मृत अवस्थामा फेला परे । गत महिना मेलौलीमा दुम्सीका लागि थापेको पासोमा परेको वयस्क पोथी चितुवालाई ४ दिनपछि उद्धार गरेर बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज पठाइएको थियो । दुई दिनअघि पञ्चेश्वरको बिजुली गाउँमा पुन पासोमा परेर एक चितुवाको ज्यान गएको छ । तीन महिनाअघि विशालपुरमा पनि बँदेल मार्न थापेको पासोमा एक चितुवाको ज्यान गएको थियो ।

प्रहरी, वनकर्मी र स्थानीय युवाहरूको निरन्तर निगरानी र गस्तीका कारण गत वर्षदेखि चितुवाको आक्रमणमा परेर कसैको मृत्यु भएको छैन । ६ वर्षमा चितुवाको आक्रमणमा परी बैतडीको तल्लो स्वराड क्षेत्रमा २३ जनाले ज्यान गुमाइसकेका छन् । अन्य ११ जना आक्रमणबाट गम्भीर घाइते भइसकेका छन् ।
चितुवाको आक्रमणमा परेर ज्यान गुमाउनेमा अधिकांश बालबालिका छन् । प्रहरीको तथ्यांकअनुसार हालसम्म मृत्यु भएका २३ मध्ये १६ जना बालबालिकाले चितुवाको आक्रमणमा ज्यान गुमाएका हुन् ।

पासोमा परेर यस अवधिमा १० वटा चितुवा पनि मारिएका छन् । वन्यजन्तु र मानवबीच बढेको द्वन्द्वका कारण बैतडीको तल्लो स्वराड क्षेत्र चितुवा र बँदेल आतंकवाट त्रसित छ । जिल्ला वन कार्यालयले वन्यजन्तु र मानवबीच बढेको द्वन्द्व घटाउन धेरै प्रयास गर्दा पनि सफल हुन सकेको छैन ।

जिल्ला वनको तथ्यांकमा १० वटा चितुवा मारिएको बताइए पनि हालसम्म तल्लो स्वराड र पाटन क्षेत्रमा दुई दर्जन बढी चितुवा मारिइसकेका छन् । वन्यजन्तु संरक्षणका क्षेत्रमा कार्यरत वन विभागका पूर्वअधिकृत धर्म चन्द भन्छन्, ‘चितुवा मार्ने बहानामा बैतडीका जंगलमा रहेका दुर्लभ वन्यजन्तुको निरन्तर चोरी सिकार भइरहेको छ ।’ बहाना चितुवा मार्ने हुन्छ, तर संगठित रूपमा वन्यजन्तुको चोरी सिकारी भइरहेको चन्दले बताए । ‘जलवायु परिवर्तनको असरले मानव र वन्यजन्तुबीच बढेको द्वन्द्वको यो उदाहरण हो,’ जिल्ला वन कार्यालय बैतडीका अधिकृत रामचन्द्र लामाले भने, ‘विभिन्न खाले जनचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्दागर्दै पनि समस्या समाधान हुन सकेको छैन ।’

मानव बस्तीमा छिरेर चितुवाले लगातार मान्छेको सिकार गर्न थालेपछि पासो थापेर चितुवासहित वन्यजन्तु मार्ने क्रम पनि बढेको उनले बताए । लामाले भने, ‘जिल्ला वन कार्यालयको जानकारीमा आएकोभन्दा निकै बढी वन्यजन्तु मारिएको आशंका छ ।’ वन्यजन्तुका कारण मानवीय क्षति भएको तत्काल जानकारीमा आउने भए पनि वन्यजन्तु मारिएको विषयमा धेरै जानकारी सम्बन्धित कार्यालयलाई आउँदैन । उनले भने ‘वन कार्यालयले निरन्तर वन्यजन्तु र मानवबीच बढेको द्वन्द्व कम गर्ने प्रयास गरिरहेको छ ।’

वन विनाशले वन्यजन्तु मानव बस्तीमा
गत शनिवार पञ्चेश्वरमा चितुवा पासोमा फसेको प्रहरीले खबर गरेपछि अधिकृत लामा सहितको टोली त्यसतर्फ गएको छ । हरेक तेस्रो दिन बैतडीको तल्लो स्वराड क्षेत्रमा वन्यजन्तु पासोमा परेको खबर आउने गरेको वनकर्मीले बताएका छन् । जिल्ला वन कार्यालयका प्रमुख वन अधिकृत प्रभात सापकोटा अनियन्त्रित वनजंगल विनाशका कारण वन्यजन्तु मानव बस्तीमा आउन थालेको बताउँछन् । वन अधिकृत सापकोटाले भने, ‘चितुवा प्रभावित क्षेत्रमा नि:शुल्क सोलार वितरण, जडीबुटी खेती, वनमा आधारित विविध आयआर्जनका कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको छ ।’

३ सय ५२ सामुदायिक वन रहेको बैतडीका अधिकांश सामुदायिक वन फँडानीका कारण उजाड भइसकेका छन् । पानीको चरम संकट रहेको जिल्लाको तल्लो स्वराड क्षेत्रमा पनि वन फँडानीका कारण जंगल क्षेत्र उजाड भइसकेकाले वन्यजन्तु मानव बस्तीमा आउन थालेको मेलौलीका धर्म नायकले बताए । उनले भने, ‘जंगल समाप्त भयो, जंगलमा रहेका पानीका मुहान सुकिसकेपछि वन्यजन्तु आहारको खोजीमा मानव बस्तीमा आउन थालेका हुन् ।’

प्रकाशित : भाद्र ५, २०७५ ०९:४२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पुरातात्त्विक मन्दिर सिमेन्टमा परिणत

मन्दिर चारैतिर सिमेन्टको प्रयोग गरी डेढ दर्जन संरचना निर्माण
डीआर पन्त

डडेलधुरा — यहाँको कलात्मक उग्रतारा मन्दिर क्षेत्र बिस्तारै सिमेन्ट र कंक्रिटमा परिणत हुन थालेको छ । उग्रतारा मन्दिर पौराणिक तथा प्रमुख शक्तिपीठ मध्ये प्रदेश ७ मा रहेको प्रमुख धार्मिक तथा पर्यटन केन्द्र हो ।

डडेलधुराको प्रसिद्ध उग्रतारा मन्दिर । तस्बिर : डीआर । कान्तिपुर

०३४ मा विश्व सम्पदा सूचिमा सूचिकृत उग्रतारा मन्दिर ढुंगैढुंगाले कुँदेर कलात्मक शैलीमा निर्माण भएको थियो । ०५० सालतिर पुर्ननिर्माणका नाममा प्राचिन मन्दिरको स्वरुप पुरै फेरेर सिमेन्टको प्रयोग गरी नयाँ मन्दिर निर्माण भयो । लगत्तै मन्दिरको प्राचिन शैली र मौलिकता विगारिएका कारण युनेस्कोले ०५४ सालमा उग्रतारा मन्दिरलाई सम्पदा सूचीबाट हटाएको थियो ।

पुराणहरूमा समेत उल्लिखित उग्रतारा मन्दिर डोटी राज्यका तत्कालीन राजा नागी मल्लले एक हजार वर्षअघि निर्माण गरेको विभिन्न डोटेली लोककाव्यमा उल्लेख गरिएको छ । इतिहासकार योगी नरहरि नाथले सुदूरपश्चिम दिग्दर्शनमा उग्रतारा मन्दिर १३ सय वर्ष पुरानो भएको उल्लेख थिए तर ०५० सालमा पुनर्निर्माण हुनुअघिको प्राचीन मन्दिर कहिले निर्माण भयो भन्ने यकिन तथ्य भने भेटिँदैन ।

तत्कालीन मन्दिर निर्माण समितिलाई पुरातत्त्व विभागले कारबाही सिफारिससमेत गरेको थियो । त्यस बेलाको मन्दिर निर्माण समितिका अध्यक्ष दीर्घराज भट्टको मृत्युसमेत भइसकेको छ । विश्व सम्पदा सूचीबाट हटाएपछि पनि त्यसबारे कसैले चासो राखेनन् । मन्दिरको ऐतिहासिक स्वरूप बिगार्ने क्रम चलिरह्यो । त्यो सँगसँगै मन्दिरको चारैतिर सिमेन्टको प्रयोग गर्दै थुप्रै भवन निर्माण भइसकेका छन् ।

प्राचीन मन्दिरको भित्री भाग स्थानीय भाषामा (गाथ) को माथि तामाको छानो भएको र चारैतिर कलात्मक ढुंगाले कुँदिएको मन्दिरको अहिले कुनै अवशेषसमेत बाँकी छैन । मन्दिरसँग जोडिएको हवनकुण्ड पनि कलात्मक पलेटा ढुंगाले कुँदेर निर्माण गरिएको थियो । ‘एक हजार वर्षभन्दा पुरानो प्राचीन मन्दिरलाई सिमेन्टको प्रयोग गरी आधुनिक बनाइएपछि विश्व सम्पदा सूचीबाट हटाइएको हो,’ उग्रतारा क्षेत्र विकास समितिका अध्यक्ष तेजबहादुर साँकीले भने । यसअघि ०३८ सालमा जीर्ण भएको मन्दिरलाई तत्कालीन राजा वीरेन्द्रको आदेशमा पुरातत्त्व विभागको रेखदेखमा मन्दिरको जीर्णोद्धार गरिएको थियो ।

‘मन्दिरलाई विश्व सम्पदा सूचीबाट हटाएपछि पनि यस विषयमा कसैले सोधखोज नै गरेन,’ अध्यक्ष साँकीले भने, ‘सम्पदा सूचीबाट हटाएको १३ वर्षपछि म अध्यक्ष भएको हुँ ।’ आफू अध्यक्ष भएपछि पुरातत्त्व विभागका अधिकारी मन्दिर क्षेत्रमा पुगेको बताउँदै उनले भने, ‘त्यसपछि यस विषयमा कसैले सोधखोज नै नगरेका कारण हामीले आवश्यकताअनुसार मन्दिर क्षेत्रमा संरचना बनाउन थालेका हौं ।’

पछिल्लो समय मन्दिरका चारैतिर सिमेन्टको प्रयोग गरी डेढ दर्जन संरचना निर्माण भएका छन् । २ वटा धर्मशाला, वेद विद्यालय, विवाहमण्डप, प्रवचन भवन, भजनकीर्तन हललगायत संरचनाले मन्दिरलाई अत्याधुनिक बनाइदिएको छ ।

मन्दिरको मुख्य भागसम्म जाने सिमेन्ट प्रयोग गरी बनाएको सडक र सडकका दुवैतिर ऋषिमुनीहरूका मूर्तिले मन्दिर क्षेत्रलाई आर्कषक बनाए पनि प्राचीन मौलिकता भने कतै बाँकी देखिँदैन । ‘उग्रतारा मन्दिर क्षेत्र पुरै आधुनिक भइसक्यो,’ स्थानीय समाजसेवी भोजराज भट्टराईले भने, ‘प्राचीन शैलीको झलकसमेत मन्दिर क्षेत्रमा बाँकी रहेन ।’

प्रकाशित : भाद्र १, २०७५ ०९:३६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्