सय बढी घर डुबानको जोखिममा

मोहन बुढाऐर

धनगढी — दुई दिनदेखिको निरन्तर वर्षाले कैलालीको दक्षिण–पूर्वी क्षेत्र डुबानको जोखिममा परेको छ । स्थानीय नदी कान्द्रा, काँडा, बान्द्रा र मोहना नदीमा आएको बाढीले डुबानको खतरा बढेको स्थानीयले बताएका छन् ।

कैलालीको कान्द्रा नदीमा आएको बाढीको सतह । बाढीले बस्ती जोखिममा परेको छ । तस्बिर : मोहन

जिल्लाको दक्षिणी–पूर्वी क्षेत्रमा भजनी नगरपालिका, कैलाली र जानकी गाउँपालिका पर्छन् ।
भजनी–५ लालबोझी रेडक्रस शाखा अध्यक्ष हेमन्त हमालका अनुसार वडा नम्वर ५ का एक सय बढी घरधुरी कान्द्रा नदीको जोखिममा परेका छन् ।

उनका अनुसार भजनी–५ कुटीका राजेश यादवको घरखेत नदीले कटान गरेको छ । ‘नदीमा पानीको सतह बढ्दै गएको छ,’ हमालले भने, ‘वर्षा नरोकिए भजनी नगरपालिकाका अधिकांश वडाका बस्ती डुबानमा पर्ने खतरा छ ।’ उनले निरन्तरको वर्षाले स्थानीयलाई जीउज्यानकै सुरक्षा कसरी गर्ने समस्या सिर्जना हुने बताए ।

भजनीको वडा नम्बर ५ र ७ स्थानीय कान्द्रा नदी र मोहना नदीको टापुमा पर्छ । उनले भने, ‘वर्षाका यी दिनले स्थानीयलाई रातको निद र दिनको भोक लुटेको छ ।’ भजनी इलाका प्रहरी कार्यालयका प्रहरी निरीक्षक राजेन्द्र चन्दले माथि चुरेमा परिरहेको वर्षा नरोकिए भजनी नगरपालिका ३, ४, ५, ७ र ८ वडा डुबानको खतरामा रहेको बताए । उनले बाढीको जोखिममा रहेका बासिन्दालाई सजग तथा सचेत भएर बस्न आह्वान गरेको बताए । लालबोझीका स्थानीय लालबहादुुर साउद भन्छन्, ‘लगातार २/३ दिन चुरेमा भारी वर्षा भयो भने लालबोझी मात्रै हैन कैलालीको तल्लोतटीय क्षेत्र पूरै डुबानमा पर्छ ।’ डुबानमा परेकाहरूको उद्धार गर्न अझ कठिन हुन्छ ।

दुवै नदीले घेरिएको लालबोझी डुबानमा पर्‍यो भने हेलिकप्टरबाट मात्रै उद्धार गर्न सकिने अवस्था आउने लालबहादुर बताउँछन् । ०६६ को बाढीमा लालबोझी पूरै डुबेको थियो । त्यसबेला रूख र घरको छतमा बसेका परिवारका सदस्यलाई हेलिकप्टरबाट उद्धार गरिएको थियो । स्थानीय सुनाराम डगौराले लगातारको बाढीले त्रास बढेको बताए । उनले अहिले बाढीबाट बच्न पूर्वतयारी भई बस्नुपर्ने बताउँछन् ।

बाढीका कारण मोहना र कान्द्रा नदीको कटान र पटानमा पर्ने लालबोझी गाउँबाट थुप्रै परिवार विस्थापित भइसकेका छन् । ‘बाढीको दु:खले बर्सेनि यहाँबाट स्थानीय विस्थापित हुँदै गएका छन्,’ गाउँका भलमन्सा सेवकराम चौधरीले भने, ‘कतै जान नसक्ने विपन्न परिवारले सधैं बाढीको पीडा सहेर बस्नुपरेको छ ।’
नदीमा आउने बाढीको ओभरफ्लो गाउँमा पसेर घर र खेत पटान गरेको छ । बाढी घट्दै जाने बेला कटान गर्दै जाने गरेको चौधरीले बताए । प्रमुख जिल्ला अधिकारी बाबुराम श्रेष्ठले आपतकालीन इकाई सञ्चालन केन्द्रमार्फत अहिल्यै कुनै खतराको घन्टी नबजेको बताए ।

उनले भने, ‘खतराको घन्टी बजेपछि उद्धारका लागि हाइअलटमा बसेका ३ वटै सुरक्षा निकाय परिचालन हुन्छन् ।’ उनका अनुसार आपतकालीन सूचना इकाई सञ्चालन केन्द्रले जिल्लाका विभिन्न नदीको सतह मापन गरी जानकारी दिने गरेको छ । उनले नदीहरूमा शुक्रवार रातिदेखि परिरहेको पानीले नदीको सतह बढ्दै गएको बताए ।

समुद्री सतहबाट जिल्लाको सबैभन्दा होचो भू–भागमा पर्ने भजनी नगरपालिका, जानकी गाउँपालिका र कैलारीको मोहना तटीय बस्ती सधैं स्थानीय नदीको डुबानमा पर्दै आएका छन् । त्यस क्षेत्रमा बाढीले हरेक वर्ष सयौं बिघामा लगाएको बालीलाई क्षति पुर्‍याउने र २०/३० बिघा जग्गा कटान गर्दै आएको छ ।
‘वर्षादको मौसम सुरु भएर नसकिँदासम्म बाढीको चिन्ताबाट डुबानग्रस्त बस्तीका बासिन्दा ढुक्क भएर बस्न सक्दैनन्,’ स्थानीय विजयलाल श्रेष्ठले भने, ‘यो सधैंको पीडा भइसक्यो ।’

प्रकाशित : भाद्र १०, २०७५ ०९:४८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बर्खामा भारतकै भर

बर्खा लागेपछि मोहनपुरका स्थानीय कैयौं पटक बस्तीमै थुनिन पुग्छन् । बस्तीमै थुनिएर अलपत्र परेका बेला भारतीय सुरक्षाकर्मीले उद्धार गरी ज्यान बचाएका घटनासमेत छन् । 
मोहन बुढाऐर

मोहनपुर (कैलाली) — उनीहरू नेपाली हुन्, भूमि पनि नेपालकै हो । तर, बर्खामा वरिपरि नदी बगेपछि पूर्ण रूपमा भारतमा निर्भर हुन्छन् । बर्खा लागेपछि नेपालतिरको सम्बन्ध टुट्छ, पारि जोडिन्छ । बर्खामा नदी उर्लिंदा तर्ने पुल छैन । त्यसैले दैनिक भारतकै भर पर्नुपर्ने बाध्यता छ ।

नेपालको भूगोल पारिको कैलालीको कैलारी गाउँपालिका वडा नम्बर ३ मा पर्ने मोहनपुरको पूर्वकमैयाहरूको एकान्त बस्ती । तस्बिर : मोहन बुढाऐर

बर्खा लागेपछि कैलारी गाउँपालिका ३ मोहनपुरका स्थानीय कैयौं पटक बस्तीमै थुनिन पुग्छन्। कतिपय अवस्थामा भारतको दुदुवा नेसनल पार्कमा बास बिताउन बाध्य हुन्छन्। बस्तीमै थुनिएर अलपत्र परेका बेला भारतीय सुरक्षाकर्मीले उद्धार गरी ज्यान बचाएका घटनासमेत छन्।

तीनतिरबाट मोहना नदीले घेरिएको मोहनपुर बस्ती भारतको दुदुवा नेसनल पार्कसँग सटेको छ। उनीहरू घाँस–दाउरा गर्न मात्र होइन, दैनिक उपभोग्य वस्तु किनमेलका लागि समेत भारतीय बजारमै निर्भर छन्। यहाँ आदिवासी थारू समुदायभित्रका पनि पूर्वकमैयाका ८१ परिवारको बसोबास छ।

वर्षायाममा बाढीले मोहना उर्लिएपछि आफ्नै गाउँपालिका आउजाउ गर्ने बाटो पनि छेकिन पुग्छ। तीन तिरबाट नदीले घेरिएकाले मोहनपुरबाट स्वदेशी बजार पुग्न सकिने अवस्था छैन। भारतीय बजार चन्दनचौकी पुगेर दैनिक उपभोग्य वस्तु खरिद गर्नुपर्ने बाध्यता रहेको स्थानीयले बताए।

नदीले घेरिएकाले सितिमिति नयाँ मानिस बस्तीमा पुग्दैनन्। यहाँका बासिन्दा पनि बर्खामा नाकाबन्दीको अवस्था सामना गर्न बाध्य छन्। ‘नेपालतिरभन्दा काम र रासनपानीका लागि सुरुदेखि भारतसँग सम्बन्ध रहन पुग्यो,’ भलमन्सा भागिराम चौधरी भन्छन्, ‘बर्खाको समयमा मोहना नदीको बाढीले नेपालतिर उसै पनि आउन सकिने अवस्था छैन। डुंगाको यात्रा पनि निकै जोखिमपूर्ण हुन्छ।’

गाउँका पाका सेन्धु चौधरीले ०४९ को पहिलो स्थानीय निकाय निर्वाचनमा यहाँका कमैया परिवार पहिलो पटक मतदाता बनेको बताए। ‘तत्कालीन हसुलिया गाउँ विकास समितिको वडा नम्बर ४ अन्तर्गत यो गाउँ परेको थियो,’ उनी भन्छन्, ‘पहिलो पटक वडाध्यक्ष उम्मेदवार ‘भोट बैंक’ बनाउन सरकारी कर्मचारी लिएर मतदाता नामावली संकलन गर्न आएका थिए। त्यसको केही समयपछि भएको निर्वाचनमा यहाँका करिब ५०/६० जनाले भोट हाल्यौं।’ उनका अनुसार धेरैको नागरिकता पनि त्यसपछि बनेको हो। उनी नेताहरूले यो ठाउँलाई अहिलेसम्म पनि भोट बैंकका रूपमा मात्र प्रयोग गरिरहेको र गाउँमा विकास निर्माणले गति नलिएको बताउँछन्।

स्थानीय शिक्षिका विनिता चौधरीले पनि यो गाउँ नेताको भोट बैंकका रूपमा मात्र रहेको बताइन्। ‘गाउँमा राज्यको विकासको पूर्वाधारका नाममा एउटा प्राथमिक विद्यालयबाहेक अरू केही छैन,’ उनी भन्छिन्, ‘स्थानीयले न्यूनतम मानवीय सुविधासमेत पाउन सकेका छैनन्।’ उनका अनुसार भोटको लोभमा तत्कालीन नेताले बस्तीमा २०५२ सालतिर एउटा प्राथमिक विद्यालयको कोठा बनाइदिएका थिए। अहिले पनि आधारभूत विद्यालय मात्र छ, त्योभन्दा माथिको कक्षा अध्ययन गर्नका लागि उस्तै सकस छ।

उनले बिजुली, पानी, शिक्षा, स्वास्थ्य, सुरक्षा पोस्ट केही नभएको यो गाउँ अन्धकारमा रहेको बताइन्। ‘यहाँका बासिन्दालाई हामी नेपाली हौं भन्ने थाहा भइसकेको छ,’ शिक्षिका चौधरीले भनिन्, ‘सरकारले सरकारी सुविधा उपलब्ध गराएर त्यसको अनुभूति दिलाओस्।’

उनले बल्ल अहिले बिजुलीका पोल तानिन लागेको सुनाइन्। ‘बत्ती कहिले बल्ने हो, थाहा छैन,’ उनले भनिन्, ‘तीनतिरबाट नदीले घेरेकाले वारपार गर्न झोलुंगे पुल बन्ना कि भनेर पर्खिरहेका छौं।’ उनले रात–बिरात गाउँमा कोही बिरामी हुँदा उपचारका लागि पारि भारत नै लानुपर्ने बाध्यता रहेको बताइन्। कैलालीको नेपाल–भारतको सीमा नदी भएर बग्ने मोहनाले नागबेलीझैं तीनतिर घुमेर नेपालको भूमिलाई अलग्याएको छ।

स्थानीयले दुदुवा नेसनल पार्कको छेउको जंगलबाट घाँस, दाउरा लिन र बाख्रा चराउने सुविधा पाएका छन्। सुविधा पाएकाले उनीहरू राजीखुसी वर्षमा एक दिन माघी पर्वमा निकुञ्जभित्रको चन्दन चौकी वन पोस्टमा ५/५ केजी चामल र हल्दी (बेसार) बुझाउने गर्छन्।

‘दुदुवाका वनपाले र सीमा सुरक्षा बल (एसएसबी) कै सुरक्षामा स्थानीयवासी जीवन गुजारिरहेका छन् भन्दा अन्यथा नहोला,’ त्यस क्षेत्रका कांग्रेस नेता रामसमज चौधरी भन्छन्, ‘नेपालसँगको साइनो भनेको सरकारी कामकाजका लागि मात्रै छ।’

दुदुवाबाट हात्तीको लस्कर बस्तीमा पस्दा भगाउन भारतीय वनकर्मीलाई गुहार लगाउनुपर्छ। ‘बर्खामा बाढी गाउँ पस्दा ज्यान जोगाउन दुदुवाकै जंगलभित्र पस्छौं। यस्ता धेरै बर्खा भोगिसक्यौं,’ गाउँका भलमन्सा भागिराम चौधरी भन्छन्, ‘आफ्नै देशका सुरक्षाकर्मी उद्धार गर्न आउँदैनन्। बरु एसएसबीले उद्धार गरिदिँदा ज्यान जोगिन्छ।’

सामान्य किनमेलका लागि पनि दुदुवाको जंगल भएर स्थानीय भारतको सीमावर्ती चन्दन चौकी बजार धाउँछन्। रोजगारी र रासनपानीका लागि उनीहरूको दिनहुँ सम्बन्ध जोडिने बजार चन्दन चौकी नै हो। शिक्षक राजेश चौधरी भन्छन्, ‘त्यसैले दुदुवाका वनपाले र एसएसबीसँग मिलेर बस्नुको विकल्प छैन। सुखदु:खका साथी नै उनीहरू हुन्।’

नेपालको भूगोल पारिको कैलालीको कैलारी गाउँपालिका वडा नम्बर ३ मा पर्ने मोहनपुरको पूर्वकमैयाहरूको एकान्त बस्ती। तस्बिर : मोहन बुढाऐर

प्रकाशित : श्रावण २५, २०७५ १९:०५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्