अतिक्रमणले खुम्चिँदै किल्ला

डीआर पन्त

डडेलधुरा — ‘म बाघको डमरु हुँ, मलाइँ सिनो खाने कुकुर नसम्झ’ नेपाल एकीकरणका बेला बडाकाजी अमरसिंह थापाले भनेका यी शब्द कुदिएको डडेलधुराको अमरगढी किल्ला अहिले सरकारी उपेक्षाले अलपत्र छ ।

डडेलधुराको ऐतिहासिक अमरगढी किल्ला । तस्बिर : डीआर


९७ वर्षीय स्थानीय कालु टमटालाई उनका बुवाले किल्लाभित्रका तोपको समेत एक पटक मर्मत गरेको सम्झना छ । फूलपातीमा किल्लाभित्रका तोप, भीमसेन नाल बन्दुक र अन्य हतियार टुँडिखेलमा लगेर सेनाले पड्काएको उनले देखेका छन् । तर, पछिल्लो समय नेपाल एकीकरण र अंग्रेजसँगको युद्धमा महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको अमरगढी किल्ला उपेक्षामा परेको टमटाले बताए ।

‘अहिले त किल्लाको स्वरूप नै बिगारिसके,’ उनले भने, ‘किल्लाभित्र रहेको उग्र भैरवको पूजा हुने दिन र फूलपातीका दिनमा मात्र किल्लाभित्र सरोकारवालाहरूले जान पाउँथे ।’ किल्लावरिवरि रहेको जंगल पनि नासियो । किल्ला क्षेत्रको अधिकांश भूभाग अतिक्रमणमा परेको छ । अहिले किल्ला धेरै खुम्चिसकेको उनले बताए ।

Yamaha

तोप हतियार र सैन्य सामग्री २० वर्षअघिसम्म किल्लाभित्रै थिए । २०५८ मा संकटकाल लागेर सेना बस्न थालेपछि किल्ला सर्वसाधारणका लागि बन्द गरियो । २०६६ सम्म नेपाली सेनाको जिम्मा रहेको किल्ला ०६६ पछि अमरगढी नगरपालिकाले जिम्मा लिएको छ ।

नगरपालिकाले जिम्मा लिएपछि किल्ला आसपास क्षेत्रका ऐलानी जग्गा अतिक्रमणमा पर्न थालेको छ । किल्लाको पुरातात्त्विक महत्त्वलाई कायम राखी भवन निर्माण हुनुपर्नेमा त्यसो भएको छैन ।

२१ सय बर्गमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको किल्ला बिस्तारै खुम्चिँदै गएको छ । किल्लाभित्रका ऐतिहासीक सामग्री सेनाले आफूले नलगेको जनाउंँदै आए पनि सेना वस्न थालेपछि ती हातहतियार किल्लावाट अन्यत्र सारिएको खलंगा निवासी ५७ वर्षीय उमा श्रेष्ठले बताइन् ।

नेपाल एकीकरण र अंग्रेजसँगको युद्धमा सामरिक महत्त्वको ऐतिहासिक धरोधर अमरगढी किल्ला राज्यको उपेक्षाका कारण अलपत्र अवस्थामा पुगेको स्थानीयको गुनासो छ । नगरपालिकाको स्वामित्वमा रहेको किल्ला भित्र र वरिपरि जथाभावी निर्माण र सिमेन्टको प्रयोगका कारण वास्तविक स्वरूप बिग्रँंदै जान थालेको छ । अतिक्रमणका कारण किल्ला छेउछाउको जंगलसमेत नासिँदै गएको छ ।

किल्लाभित्र रहेका थुप्रै पुरातात्त्विक र ऐतिहासिक महत्त्वका सामग्री गायब भएको पनि वर्षौं भइसकेको छ । किल्लामा ५ वटा तोप, दर्जनौं घरेलु हतियार, सयभन्दा बढी बन्दुक देख्नेहरू अहिले पनि थुप्रै छन् । ‘किल्लाभित्र दर्जनौं हतियार थिए,’ वृद्ध टमटाले भने, ‘हामीले भीमसेन नाल बन्दुक सफा पनि गरेका हौं ।’

प्रदेश ७ को व्यापारिक केन्द्र कैलालीबाट १ सय ४० किलोमिटर कालोपत्रे सडक मार्ग पार गरेपछि डडेलधुरा सदरमुकामको अमरगढी किल्लामा पुग्न सकिन्छ । नेपाल एकीकरण र नेपाल ब्रिटिस युद्धमा मात्र होइन् यो किल्लाले माओबादी द्वन्द्वमा समेत सामरिक महत्त्व राखेको थियो । त्यो बेला सेनाको ब्यारेक यही किल्लामा स्थापना गरिएको थियो ।

समुद्री सतहदेखि २ हजार १ सय मिटरको उचाइमा रहेको अमगरगढी किल्लाको उचित संरक्षण र प्रचार हुन सक्ने हो भने पर्यटकीय विकासमा यो किल्ला महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ । यहाबाट खप्तड, अपि, साइपाललगायत हिमाल देखिन्छन् । सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्लामा रहेका पर्यटकीय स्थल जान किल्लाकै बाटो तय गर्नुपर्छ ।

प्रदेश ७ का ७ पहाडी जिल्ला जान डडेलधुरा टेक्नैपर्ने हुन्छ । डडेलधधुरा सदरमुकाम पुग्न ५ किलोमिटर मात्र दूरीमा रहेको स्याउलेबाट डोटी, अछाम र बाजुरा जाने लोकमार्ग छुट्टिन्छ । त्यस्तै डडेलधुरा सदरमुकाम हुँदै बैतडी लोकमार्गमा पर्ने खोडपेबाट बझाङ र सतबाँझबाट दार्चुला जाने लोकमार्ग छुट्टिन्छ ।

अमरगढी किल्लाको निर्माण विसं १८४७ मा बडाकाजी अमरसिंह थापाले गरेका थिए । विभिन्न कलात्मक ढुंगाहरूले कुदेर निर्माण गरिएको किल्लाको भित्री भागमा लडाइँ लड्ने २२ वटा गुफा छन । सैनिकहरू बस्ने र सैनिक अधिकारी बस्ने अलगअलग गुफा र घर भएको किल्लाका अधिकांस भाग जीर्ण भइसकेका छन् ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र १७, २०७५ ११:०३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

कर्णाली कटान रोक्न देशावर

कर्णाली तटीय क्षेत्रका बासिन्दा नदी कटानको जोखिममा परेपछि बस्ती र खेत जोगाउन देशावर (श्रमदान) मा जुटेका छन्
गणेश चौधरी

टीकापुर — टीकापुर नगरपालिका–५ शाहीपुरमा कर्णाली नदीको कटान रोक्न देशावर (श्रमदान) गर्न लगाइएको छ ।

टीकापुर नगरपालिका–५ शाहीपुरमा कर्णाली नदीको कटान रोक्न बनाइएको जैविक तटबन्ध । तस्बिर : गणेश

जैविक तटबन्ध निर्माण गर्न जमरा कुलो जल उपभोक्ता समितिअन्तर्गतका किसानलाई देशावरका लागि बोलाइएको हो ।

कर्णाली तटीय क्षेत्रका बासिन्दा नदी कटानको जोखिममा परेपछि बस्ती र खेत जोगाउन देशावरका लागि गाउँवासीलाई बोलाइएको जमरा कुलो जल उपभोक्ता समिति अध्यक्ष लालवीर चौधरीले बताए । ‘जमरा कुलोको पानी लाग्ने ठाउँका बासिन्दा जोखिममा छैनन्,’ उनले भने, ‘तर, जोखिममा रहेको बस्ती एउटै रानी, जमरा र कुलरिया सिँचाइअन्तर्गतकै मौजा भएकाले सहयोगका लागि जमरा कुलो क्षेत्रका किसान पनि देशावरका लागि गएका हुन् ।’

जमरा कुलो जल उपभोक्ता समितिका करिब हजार किसानले जैविक तटबन्धका निर्माणका लागि देशावरमार्फत नि:शुल्क श्रमदान गरेको अध्यक्ष लालवीरले बताए । कैलालीको पूर्वोत्तर क्षेत्रमा देशावर वर्षौंदेखि चल्दै आएको परम्परा हो ।

रानी जमरा र कुलरिया कुलो भएर खेतमा सिँचाइका लागि पानी ल्याउन उनीहरू बर्सेनि देशावरका लागि जुट्ने गरेका छन । बस्तीका सवै घरबाट जुटेर श्रमदानमा खटिने चलनलाई यहाँ देशावर भनिन्छ । जमरा कुलो उपभोक्ता समितिका अध्यक्ष लालवीरका अनुसार जैविक तटबन्ध बनाएर नदी कटान नियन्त्रण गर्न बास र स्याउला प्रयोग गरिएको छ ।

पानी पनि यतिबेला घटेकाले देशावर मार्फत कटान रोक्न दिगो रूपमा जैविक तटबन्ध बनाइएकाले कटान कम भएको छ । देशावर मार्फत जैविक तटबन्ध निर्माण गर्नुपूर्व नदीले लगातार कटान गरिरहेको थियो । करिब ३ फिट मात्र डिल कटान गर्न बाँकी रहँदा देशावरमार्फत तटबन्ध निर्माण गरिएपछि नदी गाउँ पस्ने खतरा कम भएको स्थानीयले बताए । जैविक तटबन्ध निर्माणपछि कर्णालीको कटान रोकिदा नदी तटिय टीकापुरका बासिन्दा केही आशाबादी भएका छन् ।

देशावरमार्फत बनेको तटबन्धले जोगिने आशा जागेको टीकापुर–७ का भीम विकले बताए । ‘देशावरको तटबन्ध बलियो बनेको छ । यसले कटान रोकिएको छ । अब नदी गाउँ पस्ने खतरा अलि कम भयो,’ उनले भने ।कर्णाली किनारको नदी कटान प्रभावित क्षेत्रमा पक्की तटबन्ध निर्माण हुन बाँकी रहेको दौलतपुर घाट नजिकै करिब एक किलोमीटरमा कर्णाली नदीले कटान तीव्र बनाएको थियो ।

वर्षापछि पक्की तटबन्ध निर्माणको काम सुरु हुने रानी जमरा कुलरिया सिँचाइ आयोजना कार्यालयले जनाएको छ । पक्की तटबन्ध बनेको ठाउँमा नदी कटान छैन ।

प्रकाशित : भाद्र १७, २०७५ ११:०३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT