थारू गाउँमा अस्टिम्कीको रौनक

गणेश चौधरी

टीकापुर — व्रतालु महिला थालमा चामल, चामलमाथि माटोको दियो (पाला) बालेर लोटामा चोखो जल लिएर सोह्र शृंगारसहित अस्टिम्की घरमा छिरे । त्यसपछि अँध्यारो अस्टिम्की घर पालाको दियालोले उज्यालो भयो ।

कैलालीको टीकापुरमा अष्टिम्की चित्रमा टिका लगाउदै थारु महिला । तस्बिर : कान्तिपुर

अस्टिम्की घरको भित्तामा भएका चित्रहरूमा पालैसित उनीहरूले टीका लगाए । ती चित्रमा सृष्टिको कथा वर्णन गरिएको छ । अस्टिम्कीको हस्तलिखित चित्रको माथिल्लो भागमा चन्द्र र सूर्यको चित्र कोरिएको छ । पिँधमा जलमण्डलमा पाइने माछा, गंगटा र गड्यौलालगायतका चित्र छन् । मध्य भागमा कृष्ण रूखमा बसेर बाँसुरी बजाइरहेका छन् ।

माथिल्लो पंक्तिमा पाँच पाण्डव र त्यसमुनि गोपिनीहरू । अस्टिम्की चित्रमा रावण, हलो जोतिरहेको मानिस, कुकुर, हात्ती, घोडा, बाँदर, बोटवृक्ष र चरालगायतका चित्र छन् । यसबाट थारूहरू प्रकृतिपूजक हुन् भन्ने प्रमाणित हुने गरेको शिक्षक चित्रबहादुर चौधरीले बताए । उनले भने, ‘सृष्टिसँग जोडिएका सबै चीज अस्टिम्की चित्रमा हुन्छन् । यो सृष्टिकालदेखिको लोक इतिहास हो ।’

Yamaha

थारू वृद्धवृद्धाका अनुसार कृष्ण जन्माष्टमीको अघिल्लो दिन थारू महिला दिनभरि नदी खोलामा माछा मार्ने र त्यही माछासित राति ‘दरभात’ खाएर जन्माष्टमीको दिन व्रत बस्छन् । दिनभरिको व्रतपछि साँझ पूजापाठ गर्छन् । पूजापाठपछि सबै आ–आफ्नो घरमा फर्किन्छन् । फलाहारपछि पुन अस्टिम्की घरमा फर्किन्छन् । रातभरि अस्टिम्की गीत गाउँछन् । थारू गाउँमा अहिले अस्टिम्कीकै रौनक छ ।

‘पहिल ट सिरिजल जलथल धरती, सिरिजी ट गइल रि कैली री कुश डाब’ अर्थात् संसारमा सबभन्दा पहिला पानीको सृष्टि भयो । त्यसपछि धरतीको । अनि अन्य चीजको । यो सृष्टिको कथा रातभरि अहोरात्र चलिरहन्छ । भोलिपल्ट बिहान पुन: अस्टिम्की पुज्छन् र पूजामा प्रयोग गरिएका चामलबाहेकका चीज नदीमा विसर्जन गर्छन् ।

अस्टिम्कीको पूजापाठपछि व्रतालु महिला घरमा गएर खाना पकाउँछन् । तरकारी ३, ५ या ७ थरीको बनाई आफ्नो भागबाट प्रसाद भात र तरकारी केही भाग छुट्याएर आगोमा राख्ने गरिन्छ । जसलाई ‘अग्यारी देना’ भनिन्छ । अस्टिम्कीको खाना आफ्ना दाजुभाइ, इष्टमित्रलाई खुवाउने चलन रहेको छ । थारूहरू यसलाई ‘अग्रासन’ भन्छन् । यति गरिसकेपछि अस्टिम्की पर्व सकिन्छ ।तर यस अवसरमा गाइने अस्टिम्की लोककाव्य दसंैसम्म गाउँदै नाचिने सखिया नाचमा विधिवत् रूपले समापन हुन्छ ।

प्रकाशित : भाद्र १८, २०७५ ०९:४९
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कर्णाली कटान रोक्न देशावर

कर्णाली तटीय क्षेत्रका बासिन्दा नदी कटानको जोखिममा परेपछि बस्ती र खेत जोगाउन देशावर (श्रमदान) मा जुटेका छन्
गणेश चौधरी

टीकापुर — टीकापुर नगरपालिका–५ शाहीपुरमा कर्णाली नदीको कटान रोक्न देशावर (श्रमदान) गर्न लगाइएको छ ।

टीकापुर नगरपालिका–५ शाहीपुरमा कर्णाली नदीको कटान रोक्न बनाइएको जैविक तटबन्ध । तस्बिर : गणेश

जैविक तटबन्ध निर्माण गर्न जमरा कुलो जल उपभोक्ता समितिअन्तर्गतका किसानलाई देशावरका लागि बोलाइएको हो ।

कर्णाली तटीय क्षेत्रका बासिन्दा नदी कटानको जोखिममा परेपछि बस्ती र खेत जोगाउन देशावरका लागि गाउँवासीलाई बोलाइएको जमरा कुलो जल उपभोक्ता समिति अध्यक्ष लालवीर चौधरीले बताए । ‘जमरा कुलोको पानी लाग्ने ठाउँका बासिन्दा जोखिममा छैनन्,’ उनले भने, ‘तर, जोखिममा रहेको बस्ती एउटै रानी, जमरा र कुलरिया सिँचाइअन्तर्गतकै मौजा भएकाले सहयोगका लागि जमरा कुलो क्षेत्रका किसान पनि देशावरका लागि गएका हुन् ।’

जमरा कुलो जल उपभोक्ता समितिका करिब हजार किसानले जैविक तटबन्धका निर्माणका लागि देशावरमार्फत नि:शुल्क श्रमदान गरेको अध्यक्ष लालवीरले बताए । कैलालीको पूर्वोत्तर क्षेत्रमा देशावर वर्षौंदेखि चल्दै आएको परम्परा हो ।

रानी जमरा र कुलरिया कुलो भएर खेतमा सिँचाइका लागि पानी ल्याउन उनीहरू बर्सेनि देशावरका लागि जुट्ने गरेका छन । बस्तीका सवै घरबाट जुटेर श्रमदानमा खटिने चलनलाई यहाँ देशावर भनिन्छ । जमरा कुलो उपभोक्ता समितिका अध्यक्ष लालवीरका अनुसार जैविक तटबन्ध बनाएर नदी कटान नियन्त्रण गर्न बास र स्याउला प्रयोग गरिएको छ ।

पानी पनि यतिबेला घटेकाले देशावर मार्फत कटान रोक्न दिगो रूपमा जैविक तटबन्ध बनाइएकाले कटान कम भएको छ । देशावर मार्फत जैविक तटबन्ध निर्माण गर्नुपूर्व नदीले लगातार कटान गरिरहेको थियो । करिब ३ फिट मात्र डिल कटान गर्न बाँकी रहँदा देशावरमार्फत तटबन्ध निर्माण गरिएपछि नदी गाउँ पस्ने खतरा कम भएको स्थानीयले बताए । जैविक तटबन्ध निर्माणपछि कर्णालीको कटान रोकिदा नदी तटिय टीकापुरका बासिन्दा केही आशाबादी भएका छन् ।

देशावरमार्फत बनेको तटबन्धले जोगिने आशा जागेको टीकापुर–७ का भीम विकले बताए । ‘देशावरको तटबन्ध बलियो बनेको छ । यसले कटान रोकिएको छ । अब नदी गाउँ पस्ने खतरा अलि कम भयो,’ उनले भने ।कर्णाली किनारको नदी कटान प्रभावित क्षेत्रमा पक्की तटबन्ध निर्माण हुन बाँकी रहेको दौलतपुर घाट नजिकै करिब एक किलोमीटरमा कर्णाली नदीले कटान तीव्र बनाएको थियो ।

वर्षापछि पक्की तटबन्ध निर्माणको काम सुरु हुने रानी जमरा कुलरिया सिँचाइ आयोजना कार्यालयले जनाएको छ । पक्की तटबन्ध बनेको ठाउँमा नदी कटान छैन ।

प्रकाशित : भाद्र १७, २०७५ ११:०३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT