हराउँदै ढिकी–जाँतो

मनोज बडू

दार्चुला — विद्युत र डिजेलबाट चल्ने मिल स्थापना भएपछि परम्परागत ढिकीजाँतो र पानी घट्टको प्रयोग घटेको छ । गाउघरमा आधुनिक प्रविधि भित्रिएपछि कुटानी –पिसानीका परम्परागत साधन हराउँदै गएका हुन् ।

दार्चुलाको दुहु गाउपालिकाको कुकुरे गाडमा परम्परागत रुपमा संचालित पानी घट्ट । तस्बिर : मनोज

अहिले गाउँ–गाउँमा धमाधम आधुनिक विद्युतीय र डिजेलबाट चल्ने मिल स्थापना भइरहेका छन् । प्रविधिले परम्परागत साधनलाई विस्थापित गर्दै लगेको छ । महाकाली –६ की जमुना रैखोलाले आधुनिक उपकरणले धान कुट्ने, तोरी पेल्ने, गहु, मकै पिस्ने परम्परागत मेसिन विस्थापित गरेको बताइन । ‘ढिकी, पानी घट्ट र जाँतोमा पिसेको अनाज बाट पकाइएका परिकार निकै स्वादिला हुन्थे,’ उनले भनिन्, ‘विधुतिय उपकरणले सजिलो त भएको छ । तर स्वाद हरायो ।’

परिवर्तित समय, प्रविधिको विकास र मानिसको कष्ट गर्ने बानी हराउदैं जाँदा परम्परागत प्रविधि लोप हुदैं गएको उनको भनाई छ । परम्परागत प्रविधि लोप हुदैं गएपछि पानी घट्ट, ढिकी र जाँतोमा कुटेको चामल र पिठोसमेत पाइनै छाडेको दुहु –१ का रामसिंह महराले बताए । ‘ढिकीमा कुटेको चामल र पानी घट्टमा पिसेको पीठो नै मीठो लाग्छ,’ उनले भने, ‘ढिकीको चामल, जाँतो र पानी घट्टको पीठोको स्वाद अब कहा पाउनु ? त्यसले स्वास्थ्यलाई पनि फाइदा पुग्थ्यो ।’

Yamaha

कुनैकुनै गाउँमा फाटफुट परम्परागत ढिकी जाँतो देख्न पाइन्छ । खुट्टाले धान कुट्ने ढिकी त भेटिनै छाडेको छ । स्थानीय बासिन्दा छिटो, छरितो र सुखभोगी भएकाले पनि परम्परागत साधन छोडदै गएका हुन । ‘पहिले प्रत्येक घरमा ढिकी र जाँतो हुने गरेपनि हाल भने कहिकतै मात्रै प्रयोगमा ल्याएको भेटिन्छ । यस्ता प्रविधिहरूको आधुनिकिकरण गरी अझै कम लागत र सर्वसुलभताका आधारमा विकास गरे परम्परागत प्रविधिको संरक्षण हुन्थ्यो,’ महराले भने ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र १८, २०७५ ०९:५०
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

थारू गाउँमा अस्टिम्कीको रौनक

गणेश चौधरी

टीकापुर — व्रतालु महिला थालमा चामल, चामलमाथि माटोको दियो (पाला) बालेर लोटामा चोखो जल लिएर सोह्र शृंगारसहित अस्टिम्की घरमा छिरे । त्यसपछि अँध्यारो अस्टिम्की घर पालाको दियालोले उज्यालो भयो ।

कैलालीको टीकापुरमा अष्टिम्की चित्रमा टिका लगाउदै थारु महिला । तस्बिर : कान्तिपुर

अस्टिम्की घरको भित्तामा भएका चित्रहरूमा पालैसित उनीहरूले टीका लगाए । ती चित्रमा सृष्टिको कथा वर्णन गरिएको छ । अस्टिम्कीको हस्तलिखित चित्रको माथिल्लो भागमा चन्द्र र सूर्यको चित्र कोरिएको छ । पिँधमा जलमण्डलमा पाइने माछा, गंगटा र गड्यौलालगायतका चित्र छन् । मध्य भागमा कृष्ण रूखमा बसेर बाँसुरी बजाइरहेका छन् ।

माथिल्लो पंक्तिमा पाँच पाण्डव र त्यसमुनि गोपिनीहरू । अस्टिम्की चित्रमा रावण, हलो जोतिरहेको मानिस, कुकुर, हात्ती, घोडा, बाँदर, बोटवृक्ष र चरालगायतका चित्र छन् । यसबाट थारूहरू प्रकृतिपूजक हुन् भन्ने प्रमाणित हुने गरेको शिक्षक चित्रबहादुर चौधरीले बताए । उनले भने, ‘सृष्टिसँग जोडिएका सबै चीज अस्टिम्की चित्रमा हुन्छन् । यो सृष्टिकालदेखिको लोक इतिहास हो ।’

थारू वृद्धवृद्धाका अनुसार कृष्ण जन्माष्टमीको अघिल्लो दिन थारू महिला दिनभरि नदी खोलामा माछा मार्ने र त्यही माछासित राति ‘दरभात’ खाएर जन्माष्टमीको दिन व्रत बस्छन् । दिनभरिको व्रतपछि साँझ पूजापाठ गर्छन् । पूजापाठपछि सबै आ–आफ्नो घरमा फर्किन्छन् । फलाहारपछि पुन अस्टिम्की घरमा फर्किन्छन् । रातभरि अस्टिम्की गीत गाउँछन् । थारू गाउँमा अहिले अस्टिम्कीकै रौनक छ ।

‘पहिल ट सिरिजल जलथल धरती, सिरिजी ट गइल रि कैली री कुश डाब’ अर्थात् संसारमा सबभन्दा पहिला पानीको सृष्टि भयो । त्यसपछि धरतीको । अनि अन्य चीजको । यो सृष्टिको कथा रातभरि अहोरात्र चलिरहन्छ । भोलिपल्ट बिहान पुन: अस्टिम्की पुज्छन् र पूजामा प्रयोग गरिएका चामलबाहेकका चीज नदीमा विसर्जन गर्छन् ।

अस्टिम्कीको पूजापाठपछि व्रतालु महिला घरमा गएर खाना पकाउँछन् । तरकारी ३, ५ या ७ थरीको बनाई आफ्नो भागबाट प्रसाद भात र तरकारी केही भाग छुट्याएर आगोमा राख्ने गरिन्छ । जसलाई ‘अग्यारी देना’ भनिन्छ । अस्टिम्कीको खाना आफ्ना दाजुभाइ, इष्टमित्रलाई खुवाउने चलन रहेको छ । थारूहरू यसलाई ‘अग्रासन’ भन्छन् । यति गरिसकेपछि अस्टिम्की पर्व सकिन्छ ।तर यस अवसरमा गाइने अस्टिम्की लोककाव्य दसंैसम्म गाउँदै नाचिने सखिया नाचमा विधिवत् रूपले समापन हुन्छ ।

प्रकाशित : भाद्र १८, २०७५ ०९:४९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT