पुरुषविहीन बन्दै गाउँ

३५ प्रतिशत काम खोज्दै भारत पस्छन्
बाहिरबाट कामदार भित्रिन्छन्, यहाँका भारत पस्छन्
मोहन शाही

डोटी — दिपायल सिलगढी नगरपालिका–७ पाकरीस्थित लाटाकाफली कबुलियती वनका अध्यक्ष भक्तबहादुर महराले कबुलियती वन सम्बन्धी छलफल गर्न गाउँलेलाई बोलाए ।

बैठकमा १८ मध्ये १५ महिला आए । अध्यक्षसहित पुरुषको संख्या ३ मात्रै थियो । यतिबेला पाकरी गाउँ पुरुषविहीन हुँदै छ ।

अधिकांश पुरुष रोपाइँ सकेर भारत गइसकेका छन् । वृद्ध र कलिला बालक मात्र गाउँघरमा छन् । घरमा पुरुष नभएपछि घरायसी कामदेखि सामाजिक काममा महिलाहरूकै उपस्थिति
बाक्लो भेटिन्छ ।

Yamaha

गाउँमा बेरोजगारीका कारण घरका पुरुषहरूले कामको खोजीमा भारत जानुपर्ने बाध्यता रहेको महिलाहरू सुनाउँछन् । ‘१२ वर्ष मैले पनि भारतको तमिलनाडु गएर काम गरेको हुँ,
शारीरिक कमजोरीका कारण घरमै बसेको छु,’ ४९ वर्षीय जगन्नाथ महराले भने, ‘यता रोजगारीका अवसर नै नभएपछि भारत नगएर के गर्नु ?’ पाकरीमात्र होइन, यतिबेला जिल्लाका अधिकांश ग्रामीण भेग पुरुषविहीन बनेका छन् ।

पूर्वीचौकी, आदर्श, सायल गाउँपालिकाका अधिकांश गाउँहरूमा असारमा खेतीपाती सकेर कामका लागि भारत जाने पुरुषहरूको लर्को लाग्ने गरेको छ । पढाइ अधुरो छाडेर जाने विद्यार्थीहरू पनि उत्तिकै भेटिन्छन् । ‘यस्तो त पुर्खादेखिको चलनचल्ती हो,’ जिल्ला समन्वय समिति डोटीका संयोजक रामबहादुर ऐरले भने, ‘भर्खरै बिहे गरेका, स्कुलमा पढ्दै गरेका पनि झोला बोकेर भारत पसेको देख्दा मन दुख्छ । जनप्रतिनिधि भएर पनि समाधानका उपायहरू दिएर कार्यान्वयन गर्न सकेका छैनौं ।’

गरिखानेलाई रोजीरोटीको अवसर गाउँमै भए पनि भारत जाने प्रवृत्तिले निरुत्साहित पारेको संयोजक ऐरको बुझाइ छ । ०७२ सालमा जिल्लामा तत्कालीन जिल्ला विकास समितिले तयार गरेको प्रोफाइलमा ३५ प्रतिशत घरधुरी भारत गएको तथ्यांक छ । प्रदेश ७ मा पुस्तौंदेखि भारत जाने प्रवृत्ति छ ।

भारत जाने अधिकांशको तर्क स्वदेशमा रोजगारी नपाएको भन्ने छ । तर भारत जाने प्रवृत्तिले कुनै पनि परिवारको आर्थिक समृद्धि हुन नसकेको डोटी उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष नरेन्द्र खड्का बताउँछन् । उनले भारतमा बगाएको परिश्रमले जीवन निर्वाहमात्र गरिरहेको बताए ।

‘भारतको पैसाले धेरैको परिवारको चुलोमा आगो बलेको यथार्थ भए पनि त्यसले आर्थिक समृद्धि र समुदायको विकासमा खासै प्रभाव पारेको छैन,’ अध्यक्ष खड्काले भने, ‘वर्षभरिको कमाइ भरणपोषणमै गएको छ ।’ यहाँ कलिला उमेरदेखि ६० नाघेकाहरू समेत सयौंको संख्यामा भारतमा रोजीरोटीका लागि पसेका छन् ।

यता गाउँघरमा भने काम गर्ने कामदारको अभावले उद्यमी ब्यवसायीहरूले समयमै काम पूरा गर्न सक्दैनन् । यहाँ काम गर्न लाज मान्ने, हिचकिचाउने प्रवृत्तिका कारण बेरोजगारी देखिएको उद्यमी व्यवसायीहरू बताउँछन् । ‘ठूलाठूला होटल, उद्योग व्यवसाय नभए पनि उनीहरूले भारतमा कमाउने जति मिहिनेत गरे गाउँघरमै पनि कमाइ हुन्थ्यो,’ निर्माण व्यवसायी संघका अध्यक्ष प्रेमशंकर भट्टले भने, ‘काम गर्ने जनशक्ति नपाएर हामी निर्माण व्यवसायी अन्यत्रबाट मजदुर ल्याउन बाध्य छौं ।’ उनले भारत गएर जस्तोसुकै काम गर्न चाहने तर आफ्नै गाउँघरमा बसेर त्यही प्रकृतिका काम गर्न लजाउने बानीका कारण समस्या बढेको हो ।

पढेलेखेकै युवाहरू पनि स्वरोजगारमूलक आय–आर्जनमा आकर्षित हुन नसक्नु दुर्भाग्य रहेको डोटी च्याम्बर अफ कमर्सका अध्यक्ष केबी साउद बताउँछन् । आफैंले मजदुर नपाएर छटपटिएको उनले सुनाए ।

साउदको फर्निचर उद्योगमा ग्रिल निर्माणदेखि स्टिलका फर्निचर बन्ने गर्छन् । तर दक्ष कामदारको अभावले महिनौं दिन काम रोकिने गर्छ । अहिले उनको उद्योगमा ३० जना कामदार जिल्ला बाहिरबाट ल्याएर काम चलेको छ ।

भारतीय र तराईबाट आएका कामदार उनको उद्योगमा कार्यरत छन् । ‘स्थानीय युवाहरूलाई काम सिकाउन धेरै प्रयास गरें तर सकिएन,’ साउदले भने, ‘तर भारतबाट आएका कामदारहरू मासिक २० हजारबढी पैसा बुझेर लैजान्छन् । हाम्रा यताका दाजुभाइ अन्यत्र गएर भौंतारिन्छन् ।’

बिजुली सम्बन्धी काम गर्ने ठेकेदार तेज बोहरा बर्सेनि भारतको पलिया क्षेत्रबाट कामदार झिकाएर काम गराउँछन् । बाहिरबाट ल्याएर मजदुरलाई काम गराउँदा बढी झन्झट हुने, अनावश्यक पारिश्रमिकको माग गर्ने समस्या रहेको बोहरा बताउँछन् ।

कामदार अभावले कामै ठप्प हुन लागेपछि ठेकेदारहरूले तराई तथा भारतबाट कामदार झिकाउनुपर्ने बाध्यता आएको छ । ‘बाहिर न्यून ज्यालामा जस्तोसुकै काम गर्न तयार हुन्छन्,’ डोटी उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष नरेन्द्र खड्काले भने ‘तर यहाँ सामान्य काम गर्न पनि अप्ठ्यारो मान्ने गर्छन्, काम गर्न चाहनेका लागि स्वदेशमै सम्भावना छ ।’

प्रकाशित : भाद्र १९, २०७५ १०:४५
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

काम ढिलो भयो विद्युत् आयोजनाको

मोहन शाही

डोटी — एक अर्बको लगानीमा निर्माणाधीन सालमुनी जलविद्युत् आयोजनाको निर्माण कार्य अन्तिम चरणमा पुगेको छ । ३.३३ मेगावाट विद्युत् उत्पादन क्षमताको उक्त आयोजना डोटीकै सबैभन्दा ठूलो आयोजना हो ।

डोटीको बड्डीकेदार गाउँपालिका–१ बीपीनगरस्थित कापडीगाडमा निर्माणाधीन सालमुनी जलविद्युत् आयोजनाको सुरुङमार्ग । तस्बिर: मोहन । कान्तिपुर

डोटीको बड्डीकेदार गाउँ– पालिका–१ बीपीनगरस्थित कापडी गाडमा निर्माणाधीन जलविद्युत् आयोजनाको निर्माण कार्य अन्तिम चरणमा रहेको आयोजनाका सुरुङ इन्चार्ज मीन पोखरेलले बताए । ‘गत आर्थिक वर्षमै काम सक्ने लक्ष्य थियो’ पोखरेलले भने, ‘ढिलो भए पनि काम अन्तिम चरणमा छ ।’

सुरुङमार्फत कापडीगाडको पानी जलविद्युत् गृहमा लैजान लागिएको छ । विद्युत् गृहमा लैजान कापडीबाट १२ सय ३ मिटर लामो सुरुङ तयार भइसकेको निर्माण पक्षले जनाएको छ । पोखरेलले कापडीगाड हँदै विद्युत् गृहमा लगेको पानी ठूलीगाडमा छाडिने बताए । सनमानदेवी हाइड्रोपावर तथा स्वयम्भू कन्स्ट्रक्सन र नेपाल सरकारबीच सम्झौता भएअनुसार आयोजनाबाट उत्पादन भएको विद्युत् राष्ट्रिय प्रसारण लाइनमा जोडिनेछ । उत्पादित विद्युत् सरकारले नै आवश्यक क्षेत्रहरूमा बिक्री–वितरण गर्ने भन्ने सम्झौता भएको छ ।

सम्झौताअनुसार ३० वर्षसम्म विद्युत् बिक्रीबाट आएको रकम निर्माण गर्ने कम्पनीले लिनेछ । १० प्रतिशत सेयर र विद्युत स्थानीयले समेत पाउनेछन् । सुरुमा गरिएको लागत अनुमानभन्दा खर्च बढेको पोखरेल बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘हामीले सुरुमा काम गर्दा ८०/९० करोडको लगानीमा काम सम्पन्न होला भन्ने सोचेका थियौं, पछि काम गर्दै जाँदा एक अर्ब नै लागेको छ, तर हामी काम सम्पन्न गरेरै छोड्छौं ।’

त्यसो त विद्युत् निर्माणका क्रममा अनावश्यक वन पँmडानी गरेको भन्ने अरोप समेत लगानीकर्ताहरूले खेपिरहेका भए पनि आयोजना निर्माण हुन थालेपछि स्थानीयहरू उत्साहित भएका छन् । आयोजनाले गाउँमै रोजगारी सृजना भएपछि कामका लागि भारत जाने क्रम घटेको स्थानीय लोकेन्द्रबहादुर छेडालले बताए । उनले भने, ‘हाइड्रोपावरले सबैलाई खुसी नै बनाएको छ, घरको खाना खाएर काम गर्न जान्छन्, रोजगारी मिलेको छ, यो भन्दा अरू के नै चाहियो र ?’ आयोजनाले विद्युत् उत्पादन गर्न थालेपछि जिल्लाका सबै क्षेत्रमा विद्युत् विस्तार हुने अनुमान गरिएको छ ।

कापडीगाड नजिकै रहेको गड्सेरी गाडमा यसअघि जलविद्युत आयोजना सुरु गर्ने भन्दै भन्दै रुख कटानी गरिएको भए पनि काम अहिलेसम्म भएको छैन । सालमुनी जलविद्युत् आयोजना गड्सेरी गाड जलविद्युत् आयोजनापछि सुरु भएको हो । स्थानीय सामुदायिक वनका उपभोक्ता समितिका पदाधिकारी, काठ ठेकेदार र माफियाहरूको मिलेमतोमा गड्सेरी गाडमा जलविद्युत् निकाल्ने भन्दै प्रसारण लाइन र नहर क्षेत्रमा पर्ने ६ सय ८८ सालका काँचा रूख काटिएको थियो । ६४.५ किलोवाटको सो आयोजनाका पदाधिकारीहरू वनमुद्दामा अदालतमा अहिले पनि मुद्दा खेपिरहेका छन् ।

प्रकाशित : श्रावण १७, २०७५ ११:०३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT