शौका समुदाय भन्छन्– देखासिकीमै दसैंतिहार

मनोज बडु

दार्चुला — हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गर्दै आएका शौका समुदाय पछिल्लो पुस्तादेखि दसैंतिहार मनाउन थालेका छन् । पछिल्ला १०/१५ वर्षयता अन्य समुदायको देखासिकीका कारण चाडपर्व मनाउन थालिएको उनीहरू बताउँछन् । शौका जनजाति समुदायको बसोबास नेपालको दार्चुला जिल्लामा मात्र छ । 

कपिलवस्तुको तौलिहवास्थित तौलेश्वरनाथ मन्दिर परिसरमा माटोका भाँडाकुँडा बेच्न बसेका व्यवसायी । तिहारमा विशेषगरी पाला बढी बिक्री हुने गरेका छन् । तस्बिर : मनोज पौडेल/कान्तिपुर

‘एक/डेढ दशक अघिसम्म दसैंतिहारको समयमा आफूहरू ब्याँसमै हुन्थ्यौं,’ तिंकर टोलका स्थानीय चमकसिंह तिंकरीले भने, ‘बिस्तारै अन्य समुदायसित सदरमुकाम खलंगामै बसिन थालेपछि रमाइलोका लागि दसैंतिहार मनाउँछौं।’ तिहारमा भने यमपञ्चकका पाँचै दिनमा तिहार मनाउँदैनाैं। लक्ष्मीपूजा अर्थात् औंसीको दिन घरभित्र साँझको समयमा आफ्नो कुल देवतालाई सम्झेर पूजा गरिने उनको भनाइ छ।

Yamaha

अन्दाजी ४५ वर्ष उमेर बताउने तिंकरी दसैं त आफूले हाईस्कुल पढ्ने बेलादेखि मनाउन थालेको बताए। ‘तिहार भने उक्त समयमा मनाउँदैनथ्यौं,’ उनले भने, ‘आफूभन्दा पाको पुस्तालाई सोध्दा दसैंतिहारका बारेमा जानकारी नभएको बताउँछन्।’

तिहारमा मनाइने काग, कुकुर, गाई, गोरु र भाइटीकामध्ये पछिल्ला समय क्याम्पस र कलेज पढ्ने विद्यार्थी उमेरसम्मकाले बिस्तारै मनाउँदै आएका छन्। यहाँका स्थानीय अन्य समुदायमा भाइटीकालाई महत्त्वसाथ मनाउने हुनाले उनको साथी सर्कलका भाइबहिनी टीका लगाउँछन्। ‘तर, हाम्रो पुस्तामा भने भाइबहिनीमा तिहारको टीकासमेत लगाउने चलन छैन,’ तिंकरीले भने। उनका अनुसार आफूभन्दा पाको पुस्तालाई तिहार भनेपछि जुवातास मात्र खेल्ने सम्झन्छन्।

आफ्ना बालबच्चाको अन्य समुदायसँग हिंडाइ बसाइ बाक्लिँदै गएपछि उनीहरूको संस्कार भित्रिनु स्वाभाविकै भएको महेन्द्र माध्यमिक विद्यालयका शिक्षक प्रेमसिंह बोहराको भनाइ छ। ‘दसैंतिहार मान्ने आफ्नो परम्परागत संस्कार नभए पनि अन्य समुदायका परिवार छिमेकी हुँदा त्यसको प्रभाव बढेको छ,’ उनले भने, ‘वल्लोपल्लो घरका मानिसले बिस्तारै दसैंतिहार मान्दै आएपछि आफूले पनि बाध्य भएर मनाउनुपर्ने स्थिति छ।’

आफ्नो समुदायको परम्परागत रूपमा भव्यतासाथ मनाउँदै आएको चार्ड एवं मुख्य पर्व घोबला हो। उनीहरूको मुख्य चाड घोबला माघ महिनामा मनाउने उनले बताए। ‘पहिला यो समयमा ताक्लाकोटको व्यापारमा व्यक्त भइने बेला भएको हुनाले सबै मानिस कोही ब्याँसमा त कोही व्यापारको सिलसिलामा ताक्लाकोट भइन्थ्यो,’ बोहराले भने, ‘परिवारका सबै सदस्य आफ्ना काममा व्यस्त हुन्थे। त्यसका कारण पनि दसैंतिहार तथा अन्य चाडको खासै मतलबै हुँदैनथ्यो।’ अहिले पनि यो समुदायका धेरैजसो मानिस व्यापारका सिलसिलामा तांलाकोट गएको उनी बताउँछन्। अधिकांशका घरमा केटाकेटी र वृद्धवृद्धा भेटिन्छन्। यो समुदाय परम्परागत रूपमा व्यापार गर्दै आएको हुनाले महिला पुरुष व्यापारमै व्यस्त हुने शिक्षक बोहराको भनाइ छ।

ब्याँस क्षेत्रमा बसोबास रहेका शौका समुदायका मानिस यो महिना ताक्लाकोटको व्यापार सकेर मंसिरको सुरुमै बेंसी अर्थात् सदरमुकाम खलंगा झर्ने गर्छन्। परम्परागत आफ्ना लालाबालासहित बसाइँ सर्ने हुँदा हिउँदमा लगाइने न्यानो कपडा र ऊन ताक्लाकोटबाट ल्याएर यहाँ व्यापार गर्छन्। ‘

६ महिनासम्मलाई व्यापार गर्नका लागि ताक्लाकोटबाट रेडिमेट लत्ताकपडा, श्रृगारका सामग्री, इलोक्ट्रोनिक सामान बिक्रीका लागि बेंसी ल्याउँछौं,’ ब्याँस र खलंगामा व्यापार गर्ने स्थानीय व्यापारी जितसिंह बोहराले भने, ‘६ महिनापछि ब्याँस उक्लँदा यहाँबाट ताक्लाकोटका लागि गुड, मिश्री, शृंगारलगायत सामान लानुपर्छ।’

प्रकाशित : कार्तिक २२, २०७५ ०९:१७
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

समाचकेवाको मुर्ती भित्र्याइँदै

पवन यादव

सिमरा — तराईको प्रसिद्ध लोक पर्व समा चकेवा मनाउन बारा सदरमुकाम कलैया लगायत जिल्लाको ग्रामिण भेकमा अहिले समा चकेवाको कलात्मक मुर्ती घर घरमा भित्रियाउन थालिएको छ ।

बाराको उत्तरझिटकैयामा मंगलबार राति लक्ष्मी देवीको तस्बिरअगाडि देवता घरमा दियो बाल्दै दिदीबहिनी । उनीहरूले धनकी देवी लक्ष्मीलाई खुसी पार्न यसरी दियो बालेका हुन् । तस्बिर : पवन/कान्तिपुर

माटोले बनाईएको उक्त मुर्ती लिएर गाउ गाउमा आईपुगेका कुम्हालबाट किशोरीहरुले प्रतिगोटा नगद २५ रुपैयाँ वा सो रकम बराबर अन्न दिएर खरीद गरीरहेका छन।

एका बिहानै कांधमा समा चकेवाको भरिया बोकेर कलैया उपमहानगरपालिका १६ उत्तरझिटकैयामा पत्रहट्टीबाट एक कुम्हाल आई पुगेका थिए। उनको कांधमा रहेको भरिया समा चकेवाको स साना मुर्तिले भरिएको थियो। उनी गाउमा प्रवेस गरेसंगै स साना बालबालिकाहरु समा चकेवा आयो भन्दै खुशीले हौसिएका देखिन्थे।

गाउका अधिकांसलाई पायक पर्ने स्थानमा उनी भरिया राखेर पहिला सुस्ताए। आफ्नो घरबाट उनी झन्डै ३ घण्टाको पैदल दुरी तय गरेर मुर्ती बेच्न परको गाउमा आई पुगेका थिए। ‘सिजनको बेलामा यस्तो मुर्ती निर्माण गर्छौ,’ मुर्ति बेच्न आएका विश्वनाथ कुम्हालले भने, ‘पर्व सुरु हुनु अगावै बिक्री गरीसक्नु पर्छ।’ समयमा बिक्री गर्न नसकिए लगानी खेर जाने उनले बताए।

उनी लामो समय देखी सिजनलाई लक्षित गरी समाचकेवाको मुर्ती बनाएर बिक्री गर्दै आएको बताउछन। माटोको भाडा कुडा, मुर्ती, दियो लगायत निर्माण गर्ने उनको पुख्र्यौली पेसा हो। पुख्र्यौली पेसाबाट जिवन निर्वाह गर्न सक्ने अवस्था नरहे पनि माग अनुसारको सामा निर्माण गरी पुर्‍याउदै आएको उनले बताए।

आफ्नो उत्पादनलाई छिटो भन्दा छिटो बिक्री गर्न समा चकेवाको कलात्मक माटोको मुर्ति घुमाएर बिक्री गर्न थालेको उनले बताए। उनले उत्तर झिटकैयामा मात्र ३२ वटा भन्दा बढी समा चकेवाको मुर्ति एकै छिनमा बिक्री गरेको जानकारी दिए। पहिलाको तुलनामा मुर्तिको लगायत माटोको भाडोको व्यपार घटेको उनले जानकारी दिए।

प्रत्येक वर्ष गोवद्र्धन पुजा देखी कार्तिक पुर्णिमा सम्म स्थानीय किशोरीहरु समाचकेवा उक्त मुर्ति राखेर समा चकेवा लोक पर्व मनाउछन। समा चकेवा लोक पर्व मनाउन उत्तरझिटकैयाकी १४ वर्षिया किशोरी मुनिया कुमारी ठाकुरले समा चकेवाको २ वटा मुर्ति एक्लैले खरीद गरीन। उनको समुहमा अन्य ४ जना किशोरीहरु सामेल रहेका छन। उनीहरुले पनि एक/एक वटा मुर्ति किनेको उनले जानकारी दिईन।
‘पहिला जस्तो धेरै समा चकेवाको मुर्ति किन्दैनन,’ उनले भनिन, ‘पहिला धेरैले सामचकेवाको मुर्ती किन्थे।’ अहिले १६ वर्ष मुनिका किशोरीले मात्र समा चकेवा खेल्छन। ठुलाहरु खेल्दैनन। त्यसैले अहिले आएर मुर्तीको माग कम हुदै गएको उनले जानकारी दिईन।

सोही ठाउकै अर्का किशोरी रंजिता कुमारी मण्डलले परम्परागत रुपमा मनाईदै आएका धेरै लोक पर्व लोप हुदै गएको बताईन। ‘समा चकेवा प्रति पनि धेरैको चासो छैन,’ उनले भनिन, ‘पहिला बढी उमेरका किशोरी र महिलाले पनि मनाउथे, अहिले मनाउदैनन।’ हामी कलिाला किशोरीहरुले यो मौलिक पर्वलाई धानेका छौं। गाउका युवा पुस्ताले ध्यान नदिए यो पर्व पनि अरु लोक पर्व जस्तो लोप भएर जाने उनको बुझाई छ।

‘लोक पर्व हाम्रो पहिचान हो, त्यसैले यसलाई जिवन्त राख्नु पर्छ,’ उनले भनिन, ‘पहिचानको लागी सबैले आन्दोलन गर्छन तर पहिचान झल्काउने लोक पर्वको जगेर्णा गर्दैनन।’ मधेशको पहिचान र संस्कृति झल्काउने लोक पर्वलाई जोगाउनै पर्नेमा उनको जोड छ।

लोक पर्वलाई मनाउन अहिले देखी नै किशोरीहरु तयारीमा लागेको गाउका बृद्धा ७५ वर्षिय भुवन रात अहिरले बताए।

‘पहिला पहिला त अन्नबाट नै समा चकेवाको मुर्ती किन्थे,’ उनले भने, ‘नगद हेर्नै मुश्किल पथ्र्यो।’ तर अहिले सबैसंग पैसा सहज उपलब्ध भएकोले अन्न भन्दा पैसाले नै मुर्ती खरीद गर्ने गरेको उनले बताए। पहिला पहिला जोडतोडका साथ श्रद्धा पुर्वक समा चकेवा मनाउने गिरिन्थ्यो। अहिले यो पर्व मनाउन कसैले चासो नदेखाएको उनले गुनासो गरे। युग परिवर्तनसंगै रिती संस्कृती समेत परिवर्त हुन थालेकोमा उनले चिन्ता व्यक्त गरे। तराई मधेशमा खासगरी मधेशी र थारु समुदायका किशोरीहरु समा चकेवा लोक पर्व मनाउने गर्दछन्।

प्रकाशित : कार्तिक २२, २०७५ ०९:१०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT