धौडा छाड्दा जिउलो बाँझै

वसन्तप्रताप सिंह

बझाङ — मष्टा गाउँपालिका १ को सिम जिउलो २ वर्षदेखि बाँझै छ । सय परिवारले खेती गर्ने यो जिउलो बाँझै छोड्नुको कारण सिँचाइको अभाव होइन, न त खडेरी नै परेको छ । यहाँकै स्थानीयले आफ्ना बस्तुभाउ छाडा छाडेका कारण खेती गर्न सम्भव नभएपछि बाँझो छोड्नुपरेको हो । 

३ वर्षदेखि बाँझै छोडिएको बझाङको मष्टा गाउँपालिका १, कोटदेवलको सिम जिउलो । तस्बिर : वसन्तप्रताप/कान्तिपुर

‘खेती लगाएर के गर्नु ?’ स्थानीय टिम्कीदेवी खड्काले भनिन्, ‘उम्रिन नपाउँदै छाडा गाईबस्तु चरिहाल्छन् ।’ सिँचाइको राम्रो सुविधा भएको यो खेत चौपायाले दु:ख दिन थालेपछि बाँझै रहेको उनले बताइन् । राम्रो उत्पादन दिने जमिन बाँझै राख्नुपर्ने अवस्था आउने गरी दु:ख दिने छाडा पशु पनि बाहिरबाट आएका होइनन् । कोटदेवलकै स्थानीयका पशु चौपायाहरू छाडा भएकाले जमिन बाँझै राख्नुपरेको अर्की स्थानीय शिल्पा खड्काले बताइन् ।

उनले भनिन, ‘हाम्रै गाईबस्तु छाडा छोडेका कारण यस्तो भएको हो ।’ गाउँलेहरूले एक अर्काको डाह गरेर पशुलाई छाडा छोड्ने गरेका कारण यो समस्या आएको उनको भनाइ छ । ‘यहाँका मानिसहरू बरु बेसाहा खोजेर गुजारा गरिहाल्छन् । तर पशु छाडा नछाडाैंभन्दा मान्दैनन्,’ अर्का स्थानीय जसबहादुरखड्काले भने, ‘सबैले आफ्ना गाईबस्तु नियन्त्रण गरेको भए जमिन बाँझै छाड्नुपर्ने अवस्था आउने थिएन ।’ सिम जिउलो कोटदेवलको सबैभन्दा राम्रो उत्पादन क्षेत्र भए पनि स्थानीयको लापरबाहीले बाँझै छोड्नुपरेको उनले बताए ।

चारैतिर खुला क्षेत्र भएको यस ठाउँमा सुरुमा छेउतिर खेत भएकाहरूले चौपायाको डरले खेती लगाउन छाडेका थिए । ‘छेउ तिरकाले छाडेपछि जता खेती छ त्यतै चौपायाले दु:ख दिन थाले,’ स्थानीय भरत खड्काले भने, ‘विस्तार विस्तारै सबैले खेती लगाउन छोडे । अहिले ३ वर्ष भयो कसैले खेती लगाएका छैनन् ।’

छाडा चौपायाको डरले बाँझो राखिएको कोटदेवलको सिम जिउलो एउटा उदाहरण मात्रै हो । यो समस्या सिंगो बझाङमा छ । सरकारले खेतीयोग्य जमिन बाँझो राख्नेलाई जरिवाना गर्ने प्रावधानसहितको नियम ल्याउने तयारी गरिरहेको छ ।

यो नियम लागू हुने हो भने यहाँका व्यक्ति मात्र नभएर गाउँका गाउँ कारबाहीको भागीदार हुने अवस्था छ । ‘जिल्लामा कुनै पनि त्यस्तो गाउँ नहोला, जहाँ छाडा पशुको डरले जग्गा बाँझो नछोडिएको होस्,’ करिब २० वर्ष बझाङ जिल्लामा कृषि प्राविधिकका रूपमा काम गरेका कृषि ज्ञान केन्द्रका रामलाल जोशीले भने, ‘छाडा चौपाया छोड्ने चलन यो जिल्लाकै कृषि र वन क्षेत्रको प्रमुख चुनौती हो ।’

छाडा पशु छोड्ने चलनले गर्दा जग्गा बाँझो छोड्ने मात्र होइन, किसानले आफूले चाहेको बाली लगाउन नपाउने समस्या रहेको कृषि प्राविधिकहरू बताउँछन् । ‘छाडा चौपाया छोड्ने चलनका कारण स्थानीय आफैंले चाहेको बाली लगाउन पाएका छैनन् । अरूले जे लगायो नजिकै खेत भएको अर्काे किसानले पनि त्यही बाली लगाउनुपर्ने बाध्यता छ,’ छबीसपाथीभेरा गाउँपालिकाका कृषि शाखा प्रमुख मदनराज जोशी भन्छन्, ‘फरकफरक बाली लगाउँदा एउटा पाकिसक्दा अर्काे पाकेको हुँदैन । छेउको खेत खाली हुने बित्तिकै पशु छाडा छोडिहाल्छन् । योचलन यहाँको व्यावसायिक कृषि क्षेत्रको पनि ठूलो चुनौती हो ।’

बझाङमा पशु छाडा छोड्ने चलनलाई धौडा छोड्नु भनिन्छ । पहिला पहिला समुदायका मानिसहरू बसेर धौडा कहिले छोड्ने ? कसरी छोड्ने ? भनेर सामुदायिक नियम बनाउने गर्थे । नियमको उल्लंघन गर्नेलाई समुदायले कारबाही गर्ने चलन थियो । पछिल्लो समय यस्ता नियमहरूको पालना हुन छोडेपछि छाडा पशुको प्रकोप बढ्दै गएको जोशीले बताए ।

प्रकाशित : माघ २९, २०७५ १०:३८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सामान्य उपचारका लागि सीमापार

डीआर पन्त

बैतडी — छोरीको हातमा चोट लागेपछि बैतडीस्थित जिल्ला अस्पताल पुगेका साबिक महारुद्र गाउँपालिकाका दलबहादुर साउदलाई अस्पतालकै कर्मचारीले सीमापारि पिथौरागढ गएर उपचार गराउन सल्लाह दिए ।

रूखबाट लडेर घाइते भएका अर्जुन गिरीलाई उनका आफन्तले सतबाँझ चौराहाबाट एम्बुलेन्समाजिल्ला अस्पताल पुर्‍याए पनि उनको त्यहाँ उपचार हुन सकेन ।

झुलाघाटको बाटो भएर गिरीलाई पिथौरागढ अस्पताल लगियो । गिरीका दाजु लक्ष्मणले भने, ‘जिल्ला अस्पतालमा कुनै पनि रोगको उपचार हुन सक्दैन भन्ने जानकारी पाएको भए चौराहाबाटै धनगढी लैजाने थियौं । त्यसको जानकारी नै भएन ।’ पिथौरागढमा असुरक्षित र अत्यन्त महँगो उपचार गर्न बाध्य भएको उनले गुनासो गरे ।

जिल्लामा सामान्य उपचार हुन नसकेर यसरी बैतडीबाट दैनिक ३ सय बढी बिरामी सीमापारि भारतको पिथौरागढका विभिन्न अस्पतालमा असुरक्षित र महँगो उपचार गराउन बाध्य छन् । अस्पतालमा भएका उपकरण पनि भरपर्दा छैनन् । सामान्य ज्वरो, रुघाखोकी र साधारण घाउको पनि उपचार हुन छाडेपछि सर्वसाधारण सीमापारि जान बाध्य भएको बताउँछन् । जिल्लाको तल्लो स्वराड क्षेत्रका बिरामी पनि उपचारका लागि सीमापारि वा डडेलधुरास्थित उपक्षेत्रीय अस्पताल पुग्न थालेका छन् ।

‘३ दिन घाम नलागे अस्पतालको सोलारले काम गर्न छोड्छ,’ मेडिकल अधिकृत डा. जगदीश विष्टले भने, ‘अस्पताल अँध्यारो मात्र होइन, भएका उपकरणले पनि काम गर्न सकिँदैन ।’ डा. विष्टले अस्पतालमा एकजना पनि विशेषज्ञ डाक्टर नभएका कारण पनि उपचार सेवा दिन कठिनाइ भइरहेको स्वीकारे । ‘अस्पतालमा भएका सेवा पनि प्रभावित हुने गरेका छन्,’ उनले भने ।

‘जिल्ला सदरमुकाममा रहेको अस्पतालको अवस्था यस्तो दयनीय छ भने जिल्लाका दुर्गम क्षेत्रका स्वास्थ्य संस्थाको कस्तो अवस्था होला ?’ जनस्वास्थ्यका सिनियर अहेब भुवन जोशीले भने, ‘सदरमुकाम रहेको नगरपालिकाभित्रै गर्भवती महिला र किशोरीहरूले नि:शुल्क पाउने औषधिसमेत खान पाएका छैनन् ।’

गर्भवती र रक्तअल्पता भएका किशोरीले अनिवार्य खानुपर्ने फोलिक एसिड नामक औषधि बजेट अभावका कारण खरिद गर्न नसकिएको उनले जानकारी दिए । सदरमुकामको जिल्ला अस्पताल मात्र होइन जिल्लाका दुर्गम क्षेत्रमा रहेका स्वास्थ्य चौकीहरू नाम मात्रका छन् । स्वास्थ्य संस्था स्थानीय तहमा गाभिएपछि झनै लथालिंग भएको सिनियर अहेब जोशीले गुनासो गरे । उनले भने, ‘ग्रामीण क्षेत्रका स्वास्थ्य संस्थामा औषधि अभाव मात्र होइन, सञ्चालनमा पनि बिभिन्न कठिनाइ देखिएका छन् ।’

जनप्रतिनिधिहरूले समेत स्वास्थ्य जस्तो संवेदनशील क्षेत्र सञ्चालन गर्न कठिनाइ भइरहेको बताएका छन् । दशरथ चन्द नगरपालिका प्रमुख नरेन्द्रसिंह थापाले भने, ‘बजेट विनियोजनले मात्र स्वास्थ्य संस्था चल्न सक्दैनन् ।’

जनप्रतिनिधिहरू स्वास्थ्य संस्थाका विषयमा जानकार नै नहुँदा स्वास्थ्य संस्था सञ्चालनमा कठिनाइ देखिएको हो । स्थानीय तहरूले स्वास्थ्य संस्थालाई पर्याप्त बजेटसमेतदिन नसकेको नगरप्रमुख थापाले बताए । स्वास्थ्य क्षेत्रलाई स्थानीय तहहरूले व्यवस्थित गर्न नसक्नुको प्रमुख कारण संवेदनशील हुन नसक्नु भएको पनि उनले बताए ।

जिल्ला सदरमुकाममा सुविधा सम्पन्न अस्पताल निर्माणका लागि बैतडीवासीले लामो समयदेखि माग गर्दै आए पनि सरकार यस विषयमा गम्भीर नभएको गुनासो गरेका छन् ।

भएको जिल्ला अस्पतालसमेत व्यवस्थापनको अभावले लथालिंग अवस्थामा पुगेको छ । स्थानीय समाजसेवी नरेन्द्र विष्ट भन्छन्, ‘हरेक स्थानीय तहमा सुविधा सम्पन्न अस्पतालको परिकल्पनाभन्दा पहिले हरेक जिल्ला सदरमुकाममा सुविधा सम्पन्न अस्पताल निर्माण हुनु आवश्यक छ ।’

प्रकाशित : माघ २९, २०७५ १०:३६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT