नयाँ वर्षको स्वागतमा बिसु

वसन्तप्रताप सिंह, विद्या राई

बझाङ — सिल्कावाडामा नयाँ बर्षको स्वागतमा मनाइने बिसु पर्वको रौनक बेग्लै छ । टोलभरि शुक्रबार बिहानैदेखि टोलभरि चहलपहल थियो । छोरीचेलीहरूले बिहानै घरघर पुगेर दाल, चामल संकलन गरे । संकलन गरेको दाल, चामल र भाँडाकुँडा लिएर नजिकैको चउरमा टोलभरिका मानिस भेला भए । कसैले चउरको एकछेउमा खाना पकाउन थाले ।

सिल्कावाडाका महिलाहरू बिसु पर्वको अवसरमा चउरमा जम्मा भएर पुतला खेल्दै । तस्बिर : विद्या/कान्तिपुर

कसैले कपडाका रंगीविरंगी पुतली बनाए । कोही पुतलीलाई दूधभात बनाउन थाले । कोही सुख दुःख समेट्ने भाकामा गीत गाउन र नाच्न थाले ।

खाना पाकेपछि सबै एक ठाउँ जम्मा भए । पुतलीलाई दूधभात खुवाए । त्यसपछि आफूले खाए । महिलाहरूले पुतलीको कानमा फूल सिउरिए । निधारमा रातो टीका लाए । हातमा रंगीविरंगी पुतली लिए । विवाहितहरूले माइतीघरको सम्झना गर्दै तथा विवाह गर्ने उमेरका अविवाहितहरू कुनै दिन पराईघर जानैपर्ने हुँदा माइतीघर सम्झनामै रहने अर्थ लाग्ने गीत गाए । विवाहित र अविवाहित महिलाहरूबीचमा एकअर्काको ढाडस दिने खालका बिलौना गीत चले । दिनभर यसैगरी गीत गाउँदै र नाच्दै तथा मिष्ठान्न खाना पकाउँदै खाँदै रमाए । बेलुकीपख रंगीविरंगी पुतलीहरूलाई चउरको एक छेउमा सेलाउँदै आफ्ना घर लागे ।

नयाँ वर्षको केही दिनअगाडि गरिने यस्तो रमाइलो जमघटलाई पुरानो सालको बिदाइ तथा नयाँ सालको स्वागत गर्ने अवसरका रूपमा लिइन्छ । सिल्कावाडाको चउरमा बिसु मनाउँदै भेटिएकी पर्मिशा रोकाया भन्छिन्, ‘यो भनेको एक प्रकारले ‘न्यु इयर इभ’ मनाएजस्तै हो ।’ घरघरै संकलन गरेर ल्याएको दाल, चामल पकाएको खाना खानुलाई ‘पल्ती भात’ (एक प्रकारको वनभोज) र रंगीविरंगी पुतली लिएर नाचगान गर्नुलाई ‘पुतला खेल्ने’ भन्छन् ।

पुतला खेलिसकेपछि सबै मिलेर पुतली सेलाउँछन् । ती पुतलीलाई महिलाका चिनारी मानिन्छन् । विवाह गरेर माइती आउन नपाएका छोरीचेलीका नाममा अविवाहितहरूले माइतीघरमा पुतली सेलाइदिन्छन् । ‘हामीले गाउने गीतहरूमा गहिरा अर्थ हुन्छन् । हरेक पर्वका छुट्टै महत्त्व हुन्छन्, यिनलाई पुस्तौंपुस्तासम्म जोगाउन ठूलाले सानाहरूलाई सिकाउँछौ,’ सिल्कावाडाकी ५५ वर्षीया मन्धरी रोकायाले भनिन् ।

सिल्कावाडाको चउरमा भेटिएकी उनले छोरी, बहिनी पुस्तालाई पुतला खेल्न सिकाइरहेकी थिइन् । खासगरी भर्खरै विवाह भएका महिला र विवाह गर्ने उमेरका महिलाहरूबीच पुतला खेल्ने चलन हुन्छ । तर पछिल्लो समय नयाँ पुस्तामा फस्टाएको आधुनिकताले गर्दा मौलिकता लोप हुँदै गएपछि सिकाउनका लागि मन्धरी रोकायाका पुस्ताहरू पनि जम्मा भएका थिए ।

सिल्कावाडामा जस्तै बझाङका सबै गाउँघर यतिबेला बिसुमय छन् । पढाइ, रोजगार तथा व्यवसायले टाढा रहेका घर फर्किने भएकाले गाउँघरतिर निकै रमझम छ । कतै लिङ्गो (कांकर) गाड्ने काम भैरहेको छ । नयाँ वर्षको पहिलो दिन साँझसम्म बिसु मनाउन माइत जानेहरूको लर्को लागेको छ । माइती गएर आशीर्वाद थाप्छन् । सुखदुःख साट्छन् । परिवार, आफन्त, साथीभाइबीच शुभकामना आदानप्रदान गर्छन् । घरघरमा मिष्ठान्न भोजन पकाउने, खुवाउने र खाने क्रम चलिरहेको छ ।

सुदूरपश्चिममा मनाइने बिसु पर्व नयाँ वर्षको स्वागत र जाने वर्षको बिदाइस्वरूप हरेक वर्ष हर्षोल्लासका साथ मनाइन्छ । बझाङमा अझ बढी भव्य रूपमा मनाइन्छ । नयाँ वर्ष लाग्नुभन्दा १५ दिनअघिदेखि नै बिसु पर्व सुरु हुन्छ । प्रत्येक साँझ माइती आएका र अविवाहित चेलीहरू भेला भएर झिमकेउडा खेल्ने गर्छन् । देउडाजस्तै लयमा गाइने झिमकेउडा गीतमा माइती पक्षको गुणगान, भविष्यमा माइतीघर छोड्नुपर्दा हुने पीडा र पोइलीघरमा पाएको दुःखको कथाहरू समेटिएका हुन्छन् ।

वर्षभरिको कामको चटारोलाई बिर्सेर महिलाहरू बिसुमा पर्वमा रमाउँछन् । घर सिंगारपटार गरेर चिटिक्कै पार्छन् । घर रातो माटो र कमेरोले सिंगार्ने (स्थानीय भाषामा छिप्ने) गर्छन् । नयाँ वर्षभन्दा पहिले नै घर छिपेमा वर्षभरि नै घरमा सुख, शान्ति र समृद्धि हुने जनविश्वास छ । बिसुको अवसरमा घर मात्र नभएर कुल देवताका मन्दिरहरू पनि माटोले पोत्ने गरिन्छ । पुरुषहरूले टाढाटाढा जंगलमा गएर गेरु रङको रातो माटो र गुणस्तरीय कमेरो ल्याउँछन् । महिलाहरूले घर छिप्छन् ।

बिसुको अवसरमा विभिन्न गाउँमा कांकर ठड्याउने, लठ्ठी नचाउने, पुतली बिहे गर्ने, पुल्ती भात खाने, बाघ स्याल बन्ने गरिन्छ । परिवार, छरछिमेकमा सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्दै यस्ताखाले कार्यक्रम गर्ने चलन रहेको पिमीका अगुवा नीलगगन सिंहले बताए । बिसु बाघ बन्न विभिन्न जंगली पात पतिङ्गरहरू पूरै शरीरमा बेरेर बाघको जस्तै अभिनय गर्ने गरिन्छ ।

बिसु मैदानको बीचमा रहेको बझाङको कैलाश, कोटदेवल, गडराय, मष्टा, रिलु दांतोला लगायतका दर्जनौं गाउँमा बिसुमा बाघ बनेर खेल्ने चलन छ ।

प्रकाशित : वैशाख १, २०७६ ०९:११
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

जलीय जैविक विविधता संरक्षणमा चासो

कान्तिपुर संवाददाता

कञ्चनपुर — महाकाली नदी तथा आसपासका जलाधार क्षेत्रको जलीय जैविक विविधता संरक्षणका लागि स्थानीय तहहरूले चासो देखाएका छन् । महाकाली नदीसँंग जोडिएको भीमदत्त र महाकाली नगरपालिकाले जलचर संरक्षणका लागि निर्देशिका निर्माणको तयारी थालेका हुन् ।

खासगरी महाकाली र आसपासका खोलानालाको जलीय जैविक विविधता संरक्षणका लागि दुवै स्थानीय तहले निर्देशिका निर्माण गर्न लागेका छन् । अवैध तरिकाले हुने उत्खनन तथा माछा मार्ने कार्यले जलचर संरक्षणमा समस्या परेको भन्दै निर्देशिका बनाएर त्यसलाई नियन्त्रण गरिने स्थानीय तहले जनाएका छन् । ‘जलचर संरक्षणका लागि निर्देशिका बनाउन छलफल सुरु गरेका छौं,’ भीमदत्त नगरपालिकाका नगर प्रमुख सुरेन्द्र विष्टले भने, ‘लोपोन्मुख जलचर संरक्षणका लागि विशेष पहल गरिनेछ ।’

उनले निर्देशिका निर्माणको तयारी भइरहेकाले सरोकारवाला सबैबाट सुझाव संकलनको काम भइरहेको बताए । महाकाली नदीमा माछासंँगै अन्य जलचर पनि संकटमा परेका छन् । पानीको प्रकृतिक बहावलाई परिवर्तन गरी तल्लो तटीय क्षेत्रमा पानी नै नहुने अवस्था सिर्जना हुँंदा जलचरहरू संकटमा परेका छन् । यसैगरी माछा मार्न प्रयोग हुने मापदण्ड विपरीतको महाजाल, विषादी, करेन्ट र बम पड्काउने कार्यले अन्य जीवमा समेत असर परेको छ ।

‘महाकालीमा माछाको अवस्था पनि दयनीय भइसकेको छ,’ यसै साता निर्देशिका निर्माणका लागि आयोजना गरिएको छलफलमा महाकाली नगरपालिकाका प्रमुख वीरबहादुर सुनारले भने, ‘कतिपय प्रजाति लोप भइसकेका छन्, कतिपय लोप हुने अवस्थामा छन् ।’

जहिल्यै पानीकै दुःख
बैतडी– बैतडीको पाटन नगरपालिका ९ मा पर्ने राजमार्ग किनारमा रहेको मुख्य बजार हो खोड्पे । विभिन्न कार्यालय, होटल व्यवसायसहित २ सय बढी घरधुरीहरू रहेको खोड्पे बजारमा बाह्रै महिना पानीको अभाव हुने गरेको छ । बजारदेखि सबैभन्दा नजिक रहेको पानीको मुहान ७ किमि टाढा छ ।

बजारका लागि पानीको अभाव टार्न १६ सय मिटर टाढाको खोलाबाट पम्प र मोटरबाट पानी ल्याइएको छ । ७ वर्षअगाडि ल्याइएको पानीले केही महिना त राम्रै काम चल्यो । तर बिस्तारै पम्प र मोटर बिग्रिएकाले समस्या पहिलाजस्तै भयो । सिद्धेश्वर खोड्पे खानेपानी तथा सरसफाइ उपभोक्ता समिति अध्यक्षहरीश विष्टले भने, ‘उपकरण बिग्रिएकाले अहिले पानी आउँदैन ।’ विद्युत् नियमित नहुँदा पानी तान्ने उपकरणहरू चल्दैनन् ।

पानीका लागि दैनिक १५ सय बढी खर्च गर्नुपर्ने अवस्था रहेको होटल व्यवसायी चक्रबहादुर कुँवरले बताए । उनले भने, ‘दिनको १५ सय कमाइ हुन्न । पानीको जोहो गर्न त्योभन्दा बढी लगानी गर्नपर्ने अवस्था छ ।’ १५ किलोमिटर टाढाबाट सवारीसाधनमा पानी बोकेर ल्याउनुपर्ने बाध्यता रहेको उनले बताए । अर्का होटल व्यवसायी किरण राईले ब्यवसाय सञ्चालन गर्नै कठिन भएको बताए ।
आधा घण्टा पैदल हिंडेर पानी खान परिरहेको स्थानीय कैलाश भट्टले दुखेसो पोखे ।

पानी अभावले शौचालय प्रयोग गर्न पनि नसकिने अवस्था आएको उनको भनाइ छ । घरका सबै जनाले पानी बोक्ने काम गर्नुपर्ने भएकाले अन्य काममा पनि बाधा पुगेको उनको भनाइ छ । पानी अभावकै असरले रमणीयस्थल खोड्पे बजारमा पाहुनाहरू बस्न रुचाउँदैनन् । सिगास गाउँपालिका चौखाम स्वास्थ्यचौकीका इन्चार्ज हेमन्तसिंह साउँदले भने, ‘खोड्पेमा बस्नैपर्ने भए मात्र बस्छु, नत्र हिंडिहाल्छु ।’

प्रकाशित : वैशाख १, २०७६ ०९:०८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT