अवैध सेतक चिनी नियन्त्रण

वसन्तप्रताप सिंह

बझाङ — साइपाल गाउँपालिकाबाट सदरमुकाम चैनपुरतर्फ ढुवानी गर्दै गरेको अवैध जडीबुटी सेतक चिनी प्रहरीले बरामद नियन्त्रण गरेको छ । साइपाल गाउँपालिका २ धलौनबाट १७ क्विन्टल सेतक चिनी नियन्त्रणमा लिइएको हो । 

Citizen

बिनिता जनरल स्टोर्स एन्ड सप्लायर्स सुर्खेतका हरिबहादुर बुढाका सहयोगीले खच्चरबाट सदरमुकामतिर ल्याउँदै गरेको अवैध सेतक चिनी पक्राउ गरिएको हो । साइपाल गाउँपालिका २ को कार्यालयले ढुवानीमा रोक लगाएको जानकारी पाएपछि प्रहरी त्यहाँ पुगेको थियो ।

बुढाले तल्कोट गाउँपालिकाको वन क्षेत्रभित्र संकलन गर्ने गरी डिभिजन वन कार्यालयबाट ८० किलो सेतक चिनी संकलन अनुमति लिएको र सोही कागजकै आधारमा साइपाल गाउँपालिकाको वन क्षेत्रमा संकलन गरी ढुवानी गर्न खोजेको थाहा पाएपछि पक्राउ गरिएको डीएसपी सूर्यबहादुर केसीले बताए । ‘जडीबुटी समातेको दिनदेखि लगातार पानी र हिउँ परेका कारण ढुवानीमा समस्या भइरहेको छ,’ केसीले भने, ‘त्यहाँ फोन सम्पर्क पनि नहुने र प्रहरीको सञ्चार प्रणालीले पनि काम नगर्ने भएकाले पनि झन् समस्या भएको हो ।’

यता निमित्त डिभिजन वन अधिकृत कर्णबहादुर खातीले भने बुढाले सामुदायिक वनको संकलन अनुमति लिएको र सोहीअनुसार ढुवानी गर्न लागेको बताए । ‘सामुदायिक वनको पुर्जीका आधारमा ढुवानी गर्न लागेको भन्ने जानकारी आएको छ । जडीबुटी किन समातियो भनेर बुझ्न हामीले पनि कर्मचारी त्यसतर्फ पठाएका छौ,’ उनले भने ।

यता जडीबुटी व्यापारसम्बन्धी जानकारहरू भने जिल्लामा भदौदेखि मंसिरमा बिनाअनुमति जथाभावी संकलन भएको सेतक चिनीलाई वैध बनाउन वन कार्यालयका कर्मचारी र व्यापारीबीच ठुलै चलखेल भइरहेको बताउँछन् । साइपाल गाउँपालिकाका पासाङ लामा भन्छन्, ‘अबैध जडीबुटीलाई बैध बनाउन निकै ठुलो आर्थिक चलखेल भइरहेको देखिन्छ । तस्करसँग मिलेर जथाभावी वन स्रोत दोहन गर्न कर्मचारीहरू नै अग्रसर देखिएका छन् ।’

भदौदेखि मंसिरसम्म रुकुम, रोल्पा, सल्यान, प्यूठान, दाङ, दैलेख, जाजरकोट, हुम्ला, जुम्ला, सुर्खेत लगायतका विभिन्न जिल्लाबाट सयौंको संख्यामा आएका मानिसहरूले बझाङका विभिन्न जंगल क्षेत्रमा सेतक चिनीको अवैध संकलन गरेका थिए । उनीहरूले साइपाल गाउँपालिकाको चाल्नावन, राइढुंगी, माझा, फराल खेत, स्याङवन, औलागाड, दोतले, चिडा, र सुर्मा गाउँपालिका अर्न्तगतका जलजला, डाँफेचुली, तपोवन, डाँडा, नीलखट्टी, ठाडे, जर्सी, गोलढुंगा, पार्थीलगायत क्षेत्रका जंगलमा डेरा जमाएरै ठूलो परिमाणमा सेतक चिनी संकलन गरेका थिए । सोही समयमा बुंगल नगरपालिका, दुर्गाथली, छविसपाथिभेरा, खप्तडछान्ना गाउँपालिका विभिन्न वनहरूमा स्थानीय र बाहिरी जिल्लाबाट आएका संकलकहरूले ७० हजार क्विन्टल बढी काँचो सेतक चिनी अवैध रूपमा संकलन गरेका थिए ।

ठूलो परिमाणमा सेतक चिनी संकलन गरिए पनि डिभिजन वनले ४ सय क्विन्टलको मात्र संकलन पुर्जी वितरण गरेको थियो । बझाङको पञ्चवर्षीय वन व्यवस्थापन योजना ०७१ मा उल्लेख भएअनुसार जिल्लाभरका सामुदायिक वनबाट ३ सय ५० क्विन्टल र सरकारी वन क्षेत्रबाट ५० क्विन्टल गरी ४ सय क्विन्टल सेतक चिनी संकलन गर्न मिल्छ ।

‘करिब १ हजार ८ सय क्विन्टलको छोडपुर्जीको लागि सहमति चाहियो भनेर सामुदायिक वनबाट निवेदन आएको छ’ वन अधिकृत खातीले भने ‘हामीले यस विषयमा नीतिगत निर्णय गर्नका लागि प्रदेश मन्त्रालय हुँदै केन्द्रमा फाइल पठाएका छौं,’ उनले जिल्लाको वन व्यवस्थापन योजनामा सामुदायिक वन क्षेत्रबाट ३ सय ५० क्विन्टल सेतकचिनी निकाल्न मिल्ने उल्लेख भएको भए पनि विभिन्न सामुदायिक वनको कार्ययोजनामा २ हजार क्विन्टलभन्दा बढी सेतक चिनी संकलन गर्न मिल्ने प्रावधान रहेको बताए । यस गत फागुन महिनामा पनि प्रहरीले चैनपुरको चौगाउँ टोलबाट ७ सय १५ किलो जडीबुटीसहित एक जनालाई पक्राउ गरेको थियो ।

प्रकाशित : वैशाख ८, २०७६ ०८:४३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

मौरी पाल्छन् कुस्ती खेलाडी

प्रतिघार ८ हजार रुपैयाँका दरले ५ घारबाट व्यवसाय सुरु गरेका खत्रीले अहिले ८० घार मौरी पालिरहेका छन्
भवानी भट्ट

कञ्चनपुर — कुस्तीका अब्बल खेलाडी थिए नरेन्द्र खत्री । चौथो र पाँचौं राष्ट्रिय खेलकुदमा लगातार पदक जितेका थिए । केहि वर्ष उनी कुस्तीका प्रशिक्षक पनि भए त्यसपछि उनको मन कृषितर्फ मोडियो । ४ वर्षअघि भैंसी र मौरीपालन सुरु गरेका उनी हाल जिल्लाकै नमुना मह उत्पादक कृषकका रूपमा चिनिएका छन् । 

कञ्चनपुरको भीमदत्त नगरपालिका ६ वनगाउँमा माहुरीको रेखदेख गर्दै कृषक नरेन्द्र खत्री । तस्बिर : भवानी/कान्तिपुर

कञ्चनपुरको भीमदत्त नगरपालिका ६ वनगाउँका खत्री अहिले भैंसी र गाईपालनसँगै मौरीपालनमा रमेका छन् । यही व्यवसायले उनलाई खेलकुदभन्दा बढी आनन्द दिएको छ । छोराछोरीको पढाइसँगै घरपरिवारको खर्च पनि यसैबाट चलेको छ ।

५ घारबाट मह उत्पादन सुरु गरेका खत्रीसँग अहिले ८० घार मौरी छन् । वार्षिक २० क्विन्टल हाराहारीमा मह उत्पादन हुन्छ । प्रतिकिलो ८ सयका दरले मह बिक्री भइरहेको छ । ८० घारमध्ये केही घरमै राखेका छन् । बाँकी चराउनका लागि विभिन्न ठाउँमा राखेका छन् । उनले चुरे फेदीको हल्दुखाल, तिलकेनी जिमुवामै आफन्तको घरमा चराउनका लागि राखेका छन् ।

‘आफन्तकै घरमा राखेर चराउने गरेको छु,’ खत्री भन्छन्, ‘सिजनअनुसार चराउनका लागि अन्यत्र पनि लैजान्छु ।’ एक घारमा १० गोला हुन्छन् । राम्रो चरनसँगै उचित व्यवस्थापन र वातावरण भएमा एउटा घारबाट वर्षमा दुई/अढाई क्विन्टल मह उत्पादन गर्न सकिने उनले बताए । कुनैबेला चरन नभएर उत्पादन गरेको महसमेत मौरी जोगाउन घारमै राख्नुपर्ने उनले बताए ।

४३ वर्षीय खत्रीले मौरीपालन सुरु गर्दा कतै पनि कुनै किसिमका तालिम लिएका थिएनन् । इन्टरनेट र मौरीपालक कृषकहरूबाट जानकारी लिएर उनले काम सुरु गरेका हुन् । अहिले उनी मह मात्रै उत्पादन गर्नेभन्दा पनि औषधीय गुण भएको मह उत्पादनमा बढी लागेका छन् । पछिल्लो समयमा परिमाण वृद्धिभन्दा पनि गुणस्तरमा जोड दिएको उनले बताए ।

शुद्ध मह सेवनले ५० प्रतिशतभन्दा बढी रोगबाट बच्न सकिने उनको विश्वास छ । त्यही भएर मह उत्पादनमा यसलाई पनि ख्याल गर्नुपर्ने उनको जोड छ ।

विभिन्न प्रविधिहरू अपनाएर उनी आफैं मौरीको रानी उत्पादन पनि गरिरहेका छन् । हरेक वर्ष हरेक गोलामा रानी परिवर्तन
गर्नुपर्ने हुन्छ । यदि रानी परिवर्तन नभए मह उत्पादन राम्रो हुँदैन । उत्पादन गरेको रानी एकको मात्रै एक हजार लाग्ने गर्छ । पुरानो रानीलाई भगाएर मात्रै नयाँ रानी फेर्न पाइन्छ ।

खत्रीले तराईमा सम्भावना भए पनि चुनौतीका रूपमा हेरिएको युरोपियन मिलिफेरा जातको मौरीपालन सुरु गरे । कैलालीको मसुरियाबाट प्रतिघार ८ हजारका दरले उनले ५ घार मौरी ल्याएका थिए । अहिले त्यही ५ घारबाटउनले ८० घार पुर्‍याएका छन् । ‘यसलाई अझै व्यवस्थित गरेर पाल्ने सोचमा छु,’ उनले भने, ‘मौरीबिना कृषि नै सम्भव छैन, त्यही भएर मौरीको संरक्षणका लागि पनि यसमा जोड दिनुपर्ने देखिएको छ ।’

मह मिठोका लागि मात्र नभई औषधिका लागि सेवन गर्न सकिने भएकाले मह उत्पादक कृषकहरूले पनि यसलाई मध्यनजर गरी उत्पादन गर्नुपर्ने बताए । घारमा मौरीले बच्चाका लागि राख्ने र अभावका बेला खानका लागि राख्ने ठाउँ छुट्याइएको हुन्छ । बढी र चाँडोचाँडो मह उत्पादनका लागि कतिपयले बच्चालाई खुवाउन राखिएको मह निकाल्ने गरेको पाइन्छ । त्यो मह राम्रो हुँदैन । अभाव भएका बेला खान भनेर राखेको मह नै उच्च गुणस्तरको हुने उनले बताए ।

तराईमा लिची, आँप, जामुन, तोरी, सिसम र टिक मौरी चर्ने प्रमुख स्रोत हुन् । कतिपयलेचुरे क्षेत्रमा लगेर पनि चराउने गरेका छन् । मौरीले मह उत्पादन गरेर आम्दानी मात्रै दिँदैन । कुनै बेला त्यसलाई पाल्नुपर्ने पनि हुन्छ । प्रायः असारदेखि असोजसम्म मौरीलाई त्यसैले उत्पादन गरेकोमह खुवाएर जोगाउनुपर्ने उनले बताए ।

प्रकाशित : वैशाख ८, २०७६ ०८:३७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT