जस्तामुनि बालबालिका

भवानी भट्ट

कञ्चनपुर — जस्ताको छानो । तीनतिर जस्ताकै बार । बाहिर पोल्ने घाम, भित्र हपहपी गर्मी । त्यही छानोभित्र लहरै मिलाएर राखिएका बेन्चहरूमा शिशुदेखि ३ कक्षासम्मका बालबालिका बसेका छन् । उनीहरू पसिना पुछ्दै कोही लेखिरहेका छन् त कोही एकआपसमा खेलिरहेका छन् । गर्मी थेग्न नसकेर बालबालिका बिहानै सुस्ताइरहेका हुन्छन् । 

'दिउँसोको समयमा त जस्ता तातेर असाध्यै गर्मी हुन्छ, बालबालिकामा पढ्ने जाँगरै हराउँछ, त्यही भएर अलि चाँडै बिदा गर्छौं' कञ्चनपुरको भीमदत्त नगरपालिका ११ भुजेलास्थित जनता आधारभूत विद्यालयको टिनको छाप्रोमुनि बालबालिका । तस्बिर : भवानी/कान्तिपुर

महाकाली किनारमै रहेको कञ्चनपुरको भीमदत्त नगरपालिका ११ भुजेलास्थित जनता आधारभूत विद्यालयको अवस्था हो यो । विद्यालयको पुरानो भवन महाकाली नदीमा निर्मित पुल आयोजनामा परेपछि भत्काएर नयाँ बनाउन लागिएको छ । तत्कालका लागि अस्थायी रूपमा उक्त जस्ताको छाप्रो निर्माण गरी पठनपाठनको काम चलिरहेको हो ।

'दिउँसोको समयमा त जस्ता तातेर असाध्यै गर्मी हुन्छ, बालबालिकामा पढ्ने जाँगरै हराउँछ, त्यही भएर अलि चाँडै बिदा गर्छौं,' विद्यालयका प्रधानाध्यापक उर्वादत्त मिश्राले भने, 'पुरानो भवनमा पनि जस्ताकै छानो थियो, त्यसमा पनि गर्मी निकै बढी हुन्थ्यो ।' महाकाली पुल आयोजनाबाट प्राप्त मुआब्जाले अर्काे भवन निर्माणभइरहेको उनले बताए । उक्त भवनमा जस्ताको छानो नहाली ढलान गर्ने योजना रहेको उनले सुनाए ।

जब ९/१० बज्छ गर्मी चढ्दै जान्छ । बालबालिका मात्रै होइनन्, शिक्षकशिक्षिकाहरूलाई पनि भित्र कसरी बस्ने भन्ने चिन्ताले सताउन थाल्छ । महाकाली किनारबाट तातो हावा र बालुवा उडेर आउँदा त सबै कक्षाकोठाभित्रै पस्छ । जस्ताले बनाएको छानो तातेर भित्र त के नजिकसमेत बस्न सकिने अवस्था हुँदैन । शिशु कक्षाका बालबालिकालाई पनि यही ठाउँमा राखेर पढाइ चलिरहेको छ ।

महाकाली किनारको जनता आधारभूत विद्यालयमा मात्रै यो समस्या छैन । जिल्लाका प्रायः सबै विद्यालयमा यतिबेला गर्मीका कारण कक्षाकोठाभित्र पसी नसक्नु समस्या भएको विद्यार्थी र शिक्षकहरू बताउँछन् । सामुदायिक र निजी सबै विद्यालयमा जस्ताकै छानो भएका कक्षाकोठा हुंँदा निकै समस्या भएको छ । 'कक्षाकोठाभित्र पस्नै डर लाग्छ, १० बजेपछि त जस्ता तातेर राप आउँछ,' बेलौरी नगरपालिका १० भुडाको भगवानपुर माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक ज्ञानु आग्रीले भने, 'बालबालिका पनि गर्मीले कक्षाकोठामै पढाउदा पढाउँदै निदाउने र पढाइमा जाँगर नलाग्ने समस्या देखिन्छ ।'

उनका अनुसार प्रायः जस्ताको छानो भएका कोठामा तल्लो कक्षाका बालबालिकालाई बसाउने गरिन्छ । प्रारम्भिक कक्षा सिकाइ कार्यक्रमले बालबालिकालाई लक्षित गरेर शैक्षिक सामग्रीहरू जस्ताकै छानो भएका कक्षाकोठामा राखेकाले उनीहरू बढी प्रभावित हुने गरेको उनले बताए ।

जलवायु परिवर्तनको असरले वर्षेनी गर्मी बढ्ने क्रममा छ । पश्चिम तराईको कैलाली र कञ्चनपुरमा अधिकतम तापक्रम वैशाख मध्यमै ४२/४३ डिग्री सेल्सियस पुग्न थालेको छ । गत वर्ष जेठ मध्यमा भएको गर्मी यस वर्ष एक महिनाअघि वैशाखमै भएको छ । यस्तो गर्मीमा जस्ताका छानामुनि बालबालिका राखेर पढाउन नसकिने अवस्था आएको शिक्षकहरू बताउँछन् ।

'अब यसको विकल्प खोज्नुपर्छ, विद्यालयमा मौसमअनुसार गर्मी र चिसो नहुने खालका निमर्ाण सामग्रीको प्रयोग गरिनुपर्छ,' भगवानपुर माविका प्रअ आग्रीले भने, 'वैशाख जेठमा त कक्षाकोठामा पस्न साह्रै समस्या हुन थाल्यो ।'कञ्चनपुरमा २ सय ६१ सामुदायिक विद्यालय छन् । त्यतिकै हाराहरीमा निजी विद्यालय पनि छन् ।

सामुदायिकमा विभिन्न दातृ निकायले वितरण गरेका, विद्यालय व्यवस्थापन समिति, स्थानीय तह र अन्यले पनि जस्ताकै छानो बनाउने कुरालाई प्राथमिकतामा राख्दै आएका छन् । तर अब भने यसलाई प्रतिस्थापन गर्नुपर्ने बेला आएको अभिभावकहरू बताउँछन् ।

'हरेक वर्ष दिनमा गर्मी झन्झन् बढ्दै जाने देखिन्छ,' अभिभावक संघ कञ्चनपुरका अध्यक्ष वीरबहादुर चन्द भन्छन्, 'त्यसकारण कक्षाकोठाहरू पनि त्यहीअनुसार बालबालिकामैत्री हुनुपर्छ ।' उनले जस्ताकै छानो बनाए पनि भित्र गर्मी रोक्नेखालका चटाई वा प्लाइ लगाउनुपर्ने बताए ।

साढे ३ दशक शिक्षण पेसामा संलग्न चन्दका अनुसार उनको पालाभन्दा अघिदेखि नै कक्षाकोठामा जस्ताको प्रयोग हुन थालेको हो तर त्यतिबेला गर्मी कम हुन्थ्यो । केही वर्षयता गर्मी निकै बढेकाले अब विकल्प खोज्नुपर्ने उनको सुझाव छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ ४, २०७६ १०:२९
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

मुक्त हलिया वन उपभोगबाट वञ्चित

कान्तिपुर संवाददाता

कञ्चनपुर — बेदकोट नगरपालिका ८ को गणेश सामुदायिक वन छेवैमा घर भएकी लक्ष्मी विक मुक्त हलिया हुन् । वनछेवैमा बसोवास भए पनि उनको परिवार त्यहाँको काठदाउरा र अन्य स्रोतको प्रयोग गर्न भने पाउदैन । वन उपभोक्ता सदस्य हुन नसकेकै कारण उनलाई उक्त सुविधाबाट वञ्चित गरिएको छ । 

भीमदत्त नगरपालिका १ बारकुण्डाको मुक्त हलिाय बस्ती । तस्बिर : कान्तिपुर

उपभोक्ता सदस्य हुन लाग्ने चर्काे शुल्क तिर्न नसक्दा लक्ष्मीले सामुदायिक वनको सदस्यता पाउन सकिनन् । उनीसँगै यहाँ बसोवास गर्ने अन्य परिवारले पनि सामुदायिक वनको सदस्यता पाएका छैनन् । 'सामुदायिक वनमा उपभोक्ता हुन ५ हजार शुल्क तोकिएको छ । हामी मुक्त हलिया परिवारले त्यत्रो शुल्क कहाँबाट तिर्न सक्छांै,' लक्ष्मीले भनिन्, 'अरुले सजिलै सदस्यता पाउँछन् ।'

मुक्त हलियाका अगुवा कालुराम भुलकाअनुसार ब्रह्मदेवमा १ सय २५ परिवार मुक्त हलियाको बसोबास छ । सबैको बसोबास सामुदायिक वन छेउमै भएपनि एक/दुई जनाले मात्रै सदस्यता पाएका छन् । जनचेतनाको कमी, चर्काे शुल्क र सदस्यता दिँदा जग्गाधनी पुर्जाको प्रतिलिपी आवश्यक पर्ने हुँदा उनीहरूलाई सदस्यता लिन समस्या भएको हो ।
लामो समयदेखि उपभोक्ता रहेका स्थानीयले मुक्त हलियालाई सहजै सदस्यता दिनु हुदैन भन्ने मानसिकता राखेकोले यो समस्या आएको पीडित परिवारहरू बताउँछन् । 'मुक्त हलियालाई सजिलै सदस्यता दिनु हुँदैन भन्ने मानसिकता देखिएको छ,' कालुरामले भने, 'केहि सामुदायिक वनले श्रमदान गराएर पनि सदस्यता दिने तयारी गरेका छन् ।' यतिबेला मुक्त हलिया पुनः स्थापना कार्यक्रमअन्तर्गत मुक्त उनीहरूका घरहरू निमर्ाणाधीन अवस्थामा छन् । घर निर्माणका क्रममा काठ आवश्यक पर्ने हुँदा पनि उनीहरूलाई सामुदायिक वनमा सदस्यताको आवश्यकता देखिएको हो ।

मुक्त हलिया समाज कञ्चनपुरका अध्यक्ष शिवी लुहारका अनुसार जिल्लाको बेदकोट र भीमदत्त नगरपालिकामा मात्रै चुरे फेदीका सामुदायिक वन छेउमा बसोबास गर्ने ४ सय १८ मुक्त हलियामध्ये १३ जनाले मात्रै सामुदायिक वनको सदस्यता पाएका छन् । केही सामुदायिक वनले सदस्यता दिने तयारी गरे पनि हालसम्म दिएका छैनन् । 'चर्काे शुल्क तिर्न नसकेर नै हलिया परिवार सदस्यताबाट वञ्चित भएका हुन्,' अध्यक्ष लुहारले भने, 'गरिब, विपन्न र दलित समुदायलाई कम शुल्क लिएर पनि सदस्यता दिने व्यवस्था हुनुपर्छ ।'

चुरे फेदीका प्रायः सामुदायिक वनमा सालको काठ पर्याप्त मात्रामा हुन्छ । पुराना उपभोक्ताले उक्त काठ कम पाइने भन्दै नयाँलाई सदस्यता दिन सिन्डिकेट लगाउने गरेका छन् । उनीहरूले यही कारणले चर्काे शुल्कसमेत लगाउने गरेको पाइन्छ । जहाँ सालको वन हुँदैन, उक्त वनमा समस्यता लिने पनि न्यून हुन्छन् ।

सदस्यता दिन पनि कुनै कडाइ गरिएको हुँदैन । 'सालको काठका लागि समेत सदस्यता लिन खोज्ने धेरै हुन्छन् तर वन संरक्षणमा कसैको चासो हुँदैन,' वैजनाथ सामुदायिक वन ब्रह्मदेवका अध्यक्ष किसन नाथले भने, 'अहिले चुरेसँग सामुदायिक वनमा पनि डढेलो लागेको छ, तर निभाउन जान कोही तयार हुँदैनन् । सुरक्षाकर्मीको सहयोग माग्नुपर्ने अवस्था छ ।' उनले वन संरक्षणसँगै त्यहाँबाट उत्पादन हुने स्रोत उपयोगमा सबैको चासो हुनुपर्ने बताए ।

प्रकाशित : जेष्ठ ४, २०७६ १०:२७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT