झगडा गाउँ, बन्यो झलकपुर

वसन्तप्रताप सिंह

बझाङ — बुंगल नगरपालिकाको ६ मा पर्ने खौलाधार बजारबाट ठाडै उकालो २ घण्टा हिँडेपछि डाँडाको टुप्पोमा रहेको गाउँमा पुगिन्छ । डाँडा वरिपरि प्लानिङ गरी बस्ती बसाएजस्ता घरहरू । गाउँको अगाडि फाँट परेका बारी । बारीभरी हरिया मकै । झट्ट हेर्दा पोखरातिरको कुनै पर्यटकीय गाउँ जस्तो लाग्ने यो ठाउँको नाम हो ‘झगडा’ ।

गाउँको नामै ‘झगडा’ ? सुन्दा सबै लाई अच्चम्म लाग्न सक्छ । तर यो यथार्थ हो । यो गाउँको नाम मात्र झगडा होइन । ९ महिना अघिसम्म यहाँ दैनिक जसो झगडा हुने गर्थ्यो । सामान्य बाझाबाझ र हारालुछ नभएको त दिनै हुँदैनथ्यो । झगडाको कारण थियो ‘पानी’ । डाँडाको टुप्पोमा बस्ती भएका कारण गाउँभन्दा माथि पानीका मुहान छैनन् ।

खानेपानी लिन करिब आधा घण्टा ओरालो झरेर कुवामा पुग्नुपर्थ्यो । कुवामा पालैशान्ति पानी भर्ने चलन थियो । एक जनाले पानी भरेपछि कुवामा अर्को गाग्री पानी जम्मा हुन समय लाग्थ्यो । ‘कुवामा पानी जम्मा हुँदै छ । थपक्कै त्यहीं बस्नुपर्थ्यो,’ स्थानीय अञ्जना बोहराले भनिन्, ‘दायाँ(बायाँ भयो कि झगडा सुरु भइहाल्थ्यो ।’

गाउँको नाम झगडा रहनुको कारणबारे भने सबै जानकार छन् । ‘खासमा यो गाउँको नाम झगडा होइन । झाँकाडा हो,’ स्थानिय अर्जुन गुर्धामीले भने, ‘पानीकै लागि सधैंजसो झगडा हुने भएकाले सबैले झगडा भन्न थाले । पछि गाउँको नामै झगडा रह्यो ।’ गत वर्ष कात्तिकमा यो गाउँमा खानेपानी आयोजना बन्यो । घर–घरमा चौबीसै घण्टा पानी आउने धारा बने । योसँगै पानीका लागि हुने पुस्तौंदेखिको झगडाको शृंखला पनि अन्त्य भयो ।

यही खुसीमा यहाँका बासिन्दाले गाउँको नामै फेरिदिए । गाउँको नाम झगडा हैन अब ‘झलकपुर’ । झलकपुर खानेपानी आयोजना उपभोक्ता समिति अध्यक्ष दीपेश गुर्धामीले भन्छन्, ‘झगडा हुने विषय नै अन्त्य भएपछि गाउँको नाम पनि फेरेका हौं । हाम्रा बाजे–बराजुका पालादेखीको पानीको दुःख पनि त्यही नामसँगै सकिएको छ ।’ झगडा गाउँको नाम मात्र नभएर परिचय जस्तै बनिसकेकाले नामै फेरेको उनले बताए । उनले भनेजस्तै नाम मात्र होइन ।

गाउँमा खानेपानी आयोजना बनेयता यहाँका महिलाहरूको दैनिकी पनि फेरिएको छ । ‘बिहे गरी यहाँ आएको २३ वर्ष भयो,’ स्थानीय धौलीदेवी सिंहले भनिन्, ‘ढुक्कले सुत्न पाएको यही ९ महिना हो,’ उनले पानी लिन रातभर जाग्राम बस्नुपर्ने भएका कारण यस गाउँमा धेरै जसोले छोरीचेली दिन (विवाह गरिदिन) नमान्ने गरेको बताइन् ।

हालसम्म कसैले पनि सुल्झाउन नसकेको यहाँको खानेपानी समस्याको समाधान सौर्य ऊर्जा प्रविधिकै कारण सम्भव भएको हो । बुंगल नगरपालिकाको ग्रामिण जलस्रोत व्यवस्थापन परियोजनाले सोलार लिफ्टिङ प्रविधि प्रयोग गरी गाउँभन्दा करिब आधा किमि तल पहराको फेदमा रहेको मुहानबाट बनाएको हो ।

विद्यालयमा समेत गरी ७ धारामा चौबीसै घण्टा पानी बग्न थालेपछि अहिले यो गाउँको मुहारै परिवर्तन भएको छ । सधैंजसो फोहोर हुने यहाँका मानिस सफा सुग्घर भएका छन् । धाराबाट खेर गएको पानी प्रयोग गरी प्रत्येक घरका करेसामा तरकारी फलेका छन् । सबैका घर–घर सफा चर्पी बनाइएको छ ।

अहिले र ९ महिनाअघिको अवस्था हेर्दा गौमती गुर्धामीलाई सपना झै लाग्छ । झगडा गाउँको झगडा साम्य पार्ने यो खानेपानी आयोजना निर्माण गर्न झन्डै ४२ लाख रुपैयाँ लागेको छ । ग्रामिण जलश्रोत व्यवस्थापन परियोजनाका सल्लाहाकार विष्णु पोखरेलले कुनै कारणले एउटा मोटरमा समस्या आए पनि त्यो मर्मत गरुन्जेल सम्म खानेपानी समस्यानहोस् भनेर वैकल्पिक मोटरको व्यवस्था मिलाइएको बताए ।

बुंगल नगरपालिका प्रमुख धनबहादुर विष्टले प्रविधिको चमत्कारकै कारण झलकपुरका बासिन्दाको दुःख अन्त्य भएकामा आफूलाई सन्तोष मिलेको बताए । ‘गाउँभन्दा माथि मुहान थिएन । पानीका दुःख देखेर बस्ती नै सार्ने कि भन्नेसम्म पनि सोचेका हौं । तर, सौर्य प्रविधिका कारण गाउँमै पानी पुर्‍याउन सफल भएका छौं ।’ उनले यस्तो समस्या भएको नगरपालिकाका अन्य क्षेत्रमा पनि यो प्रविधिको विस्तार गर्ने सोचमा नगरपालिका रहेको बताए ।

प्रकाशित : असार ३१, २०७६ ०९:१५
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

बुंगल छाउगोठमुक्त

९ जिल्लाका ८८ स्थानीय तहमध्ये बुंगल छाउगोठमुक्त हुने प्रदेशको पहिलो नगर
वसन्तप्रताप सिंह

बझाङ — बझाङको बुंगल नगरपालिका छाउगोठमुक्त घोषणा भएको छ । नगरभर कुनै पनि घरमा महिलाहरू महिनावारी भएका बेला बाहिर अलग्गै छाउगोठमा नराख्ने सुनिश्चित भएपछि शुक्रबार घोषणा गरिएको हो । छाउगोठमुक्त हुने यो सुदूरपश्चिम प्रदेशकै पहिलो नगरपालिका हो ।

‘सदियौंदेखिको छाउप्रथालाई हटाउन सफल भएकोमा सबै बझाङबासीको तर्फबाट बधाई दिन चाहन्छु,’ घोषणा कार्यक्रममा जिल्ला समन्वय समिति प्रमुख खडगबहादुर खडकाले भने, ‘मानव समाजको कलंकका रूपमा रहेको यो प्रथा हटाउन अन्य स्थानीय तहले पनि बुंगलबाट सिक्नु जरुरी छ ।’

महिनामा २५ दिन छोरीचेलीलाई देवीका रूपमा ढोग्ने र पाँच दिन अछूत जस्तै व्यवहार गर्ने चलनका कारण जिल्लाको बेइज्जत भइरहेको उनले बताए ।

जनसंख्याका हिसाबले जिल्लाकै ठूलो नगरपालिका भए पनि विभिन्न गैरसरकारी संघसंस्थाहरूको लामो प्रयासपछि छाउगोठमुक्त घोषणा सम्भव भएको नगरप्रमुख धनबहादुर विष्टले बताए । ‘हिजो अस्तिको प्रयासले हामीले यो उपलब्धिप्राप्त गरेका हैनौं ।

गाविसहरू हुँदादेखि नै सुरु गरेको अभियानको प्रतिफलस्वरूप हामीले छाउगोठमुक्त पहिलो नगरपालिका हुने सौभाग्य पाएका हौं ।’ अब बुंगललाई जिल्लाकै पहिलो पूर्ण सरसफाइयुक्त नगरपालिका बनाउन सघन रूपमा अभियान सुरु गरिएको उनले बताए । नगरपालिकामा ५ हजार ६ सय घरधुरी छ ।


नगरपालिकामा गाभिएका साविकका ५ वटा गाविसले २०६७ देखि नै छाउगोठमुक्त अभियान थालेका थिए । छाउगोठमुक्त नगरपालिका अभियानमा सघाउँदै आएको गैसस ग्रामीण जलस्रोत व्यवस्थापन परियोजनाले संकलन गरेको सुरुवाती तथ्यांकमा नगर क्षेत्रमा १ सय ४४ वटा छाउगोठ थिए ।

छाउपडी प्रथा कायम रहेका बस्ती लक्षित गर्दै नगरपालिकाले विभिन्न संघसंस्थाको सहयोगमा अभियान चलाएको थियो । झन्डै दशक लामो अभियानपछि गत वर्ष संकलन गरिएको तथ्यांकमा नगर क्षेत्रभरि ८ वटा छाउगोठ मात्र बाँकी थिए । यो वर्षमा छाउगोठ भएका परिवारलाई विभिन्न तरिकाले सम्झाईबुझाई गरेपछि उनीहरू घरभित्र बस्न थालेकाले छाउगोठमुक्त घोषणा गर्न सहज भएको नगरपालिकाले जनाएको छ ।


सुआहारा, बहुसरोकारवाला पोषण कार्यक्रम र एकीकृत विकास समाज, स्थानीय गैसस, युवाक्लब, आमा समूह र समुदाय स्तरका विभिन्न सामाजिक संस्थाहरूले अभियान सञ्चालन गरेको नगरपालिकाले जनाएको छ ।

छाउप्रथाविरुद्ध घर भेट तथा परामर्श, पोषण र सरसफाइसम्बन्धी विभिन्न क्षमता विकास कार्यक्रम, सडक नाटक तथा अन्य जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरू सञ्चालनमा थिए ।


‘छाउप्रथा मान्ने प्रत्येक घरलाई हामीले विभिन्न तरिकाले सम्झायौं,’ ग्रामीण जलस्रोत व्यवस्थापन परियोजनाका सल्लाहकार विष्णु पोखरेलले भने ‘विद्यालयदेखि समुदायसम्म सञ्चालन गरेको अभियानका कारण यो उपलब्धि प्राप्त भएको हो ।’ नगरपालिकाको नेतृत्वमा विभिन्न राजनीतिक दलका कार्यकर्ता, शिक्षक विद्यार्थी र धामीपुजारीहरू सबैले आआफ्नो ठाउँबाट अभियानको नेतृत्व गरेका कारण छाउगोठमुक्त नगरपालिका बनाउन सम्भव भएको उनले बताए ।


‘सबैको समान बुझाइ र प्रतिबद्धता भयो भने जस्तो सुकै अन्धविश्वासको पनि अन्त्य गर्न सकिन्छ भन्ने कुराको उदाहरण हामीले देखाएका छौं,’ छाउगोठमुक्त अभियानमा सुरुदेखि नै अभियन्ताका रूपमा लागेकी रमिता सिंहले भनिन्, ‘लामो प्रयासपछि हामीले एउटा कलंक मेट्न सफल भएका छौं,’ उनले सुरुमा छाउप्रथा विरुद्धमा सम्झाउँदा आफूहरूलाई लखेटेको र पछि तिनै लखेट्ने महिला र धामीपुजारीहरूसमेत अभियन्ताका रूपमा हिँडेको रोचक घटनाको समेत स्मरण गरिन् ।


बझाङ जिल्लामा अन्य सबै जसो स्थानीय तहमा अहिले पनि छाउपडी प्रथा व्याप्त छ । छाउपडी प्रथाका कारण महिला र बालबालिकाहरूले विभिन्न खालका समस्याहरू भोग्नुपरेको भन्दै यो प्रथा उन्मूलनका लागि प्रयास भइरहेको भए पनि सफल हुन सकिरहेको छैनन् ।

प्रकाशित : असार २९, २०७६ १५:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT