रोपाइँ सकेर भारत 

भवानी भट्ट, निर्मला खडायत

कञ्चनपुर/धनगढी — एक हातमा रोटी । रोटी माथि लसुनको अचार । जिब्रोमै झुन्डिने थारू अचारको स्वादसँग चौतारोमा बसेर हतारहतारमा रोटी खाँदै युवाको एक समूह । नेपाल–भारत सीमा क्षेत्रनजिकै गड्डाचौकीमा भेटिएको थारू युवाको समूह शनिबार कामको खोजीमा भारत पस्दै गर्दा भेटिएको हो । 

गाउँमा रोपाइँ सकिएपछि सुदूरपश्चिमका पहाडी र तराई तथा कर्णाली प्रदेशका अधिकांश पुरुषको यतिबेला कैलालीको त्रिनगर र कञ्चनपुरको गड्डाचौकी नाकाबाट कामको खोजीमा भारत जानेको लर्को देख्न सकिन्छ । ‘घरबाटै ल्याएको रोटी र अचार खाएर चाँडै बस चढ्ने हतारोमा छौं,’ कैलालीको घोडाघोडी नगरपालिका ५ पहलमानपुरका लालबहादुर चौधरीले भने, ‘चाँडो बस भेटायो भने ऋषिकेश पनि चाँडै पुग्छौं ।’

६ जनाको समूहमा आएका उनीहरू वनबसाबाट हरिद्वारको बसमा चढ्छन् । हरिद्वारबाट २ घण्टाको यात्रापछि ऋषिकेश पुगिन्छ । उनको टोली ऋषिकेशबाट १ घण्टा टाढा ढौसर भन्ने ठाउँमा मजदुरी गर्न हिँडेको हो । उनीहरूले घरबाटै ठेकेदारसंँग कुरा गरेर ज्याला मजदुरी र कामको बारेमा तय गरिसकेका छन् । मिस्त्रीको भारु ६ सय र मजदुरको ३ सय ज्याला पाउने तय भएकोलालबहादुरले सुनाए ।

मुलुकमा संविधान कार्यान्वयनसँंगै तीन तहको सरकार बनेको छ । स्थानीयदेखि प्रदेश र संघीय सरकारले काम गरिरहेका छन् । ग्रामीण भेकदेखि सहर बजार जताततै सडक, पुल र तटबन्ध तथा ठूला भवन बनिरहेका छन् । विगतको तुलनामा स्थानीय तहमा जनप्रतिनिधि आएपछि विकास निर्माणका कामले तीव्रता पाएका छन् । रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना भए पनि स्थानीयले काम खोज्न भारतै जानुपर्ने बाध्यता छ ।

अहिले पनि जनप्रतिनिधिहरूको आसोपासे र कार्यकर्ताहरूकै हाली मुहाली हुँदा वास्तविक बेरोजगारले काम पाउन सकेको छैन । ‘सजिलो काम नेताका आफन्तले पाउँछन्, गाह्रोमा पारिश्रमिक छैन,’ कैलाली पहलमानपुरका सरोज चौधरीले भने, ‘जथाभावी डोजर चलाउँदा पनि गाउँमा काम पाइने अवस्था छैन ।’

सरोज ५ वर्षदेखि भारत उत्तराखण्डको ऋषिकेशमा मजदुरी गर्दै आएका छन् । यस वर्ष वर्षा ढिलो हुँदा पहाडी भेकमा अझै रोपाइँ सकिएको छैन । बर्सेनी रोपाइँ सकिएपछि कामको खोजीमा भारत पस्नेको यतिबेला सीमानाकामा भीड बढ्ने गर्छ । काम खोज्दै भारत पस्ने चलन वर्षौंअघिको हो ।
‘जस्तोसुकै परिवर्तन भए पनि हामीजस्ता युवाले गाउँमै रोजगारी पाउने कुरा नारामै सीमित रहने भयो,’ बैतडीको सुर्नया गाउँपालिका ३, बांँसका केशवबहादुर विष्टले भने, ‘हाम्रा पुर्खाले भारतमै दिन काटे, हाम्रो जीवन पनि उतै मजदुरी गरेरै बित्ने भयो ।’ उनका अनुसार स्थानीय तहका जनप्रतिनिधि अधिकांश डोजर मालिक बनेका छन् ।

सरकारले १ करोडमुनिका योजनामा डोजर प्रतिबन्ध गरे पनि गाउँमा २/४ लाखका योजनामा पनि डोजर लगाइने गरेको विष्ट बताउँछन् । सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशका अधिकांश पुरुषका कामको खोजीमा जान उत्तराखण्डका विभिन्न ठाउँ र हिमाञ्चल रोजाइमा पर्छ । त्यहाँ सडक निर्माण, नयांँ सडकको ट्र्याक खोल्ने र कृषि, भवन निर्माणलगायत क्षेत्रमा नेपालीले काम पाउँछन् ।

पहाडी क्षेत्रमा नयाँ सडक निर्माणमा जोखिम हुने भए पनि बिमा तथा कामदारको सुरक्षाको कुनै व्यवस्था हुँदैन । सडक निर्माणकै क्रममा यहांँका थुप्रै कामदारहरूले ज्यान गुमाएका छन् । पीडित परिवारले किरिया खर्चसमेत पाउने अवस्था भने छैन । जोखिमयुक्त काममा न्यून ज्याला दिने तथा समयमा नदिने समस्याहरू नेपाली कामदारले झेल्दै आएका छन् ।

तर स्थानीय तहदेखि प्रदेश तथा संघीय सरकारले भारतको रोजगारीलाई व्यवस्थित गर्न हालसम्म कुनै योजना ल्याएको छैन । सुदूरपश्चिम प्रदेशका मुख्यमन्त्री त्रिलोचन भट्टले पदभार ग्रहण गरेलगत्तै भारतमा काम गर्ने नेपालीको लगत संकलन गर्ने र विस्तारै भारतमा काम गर्न जाने वातावरण अन्त्य गर्ने बताएका थिए । तर हालसम्म नत भारत पस्ने कामदारको लगत संकलन सुरु भयो न उनीहरूको सरोकारका विषयमा प्रदेश तहमा कुनै प्रवेश नै पायो ।

त्रिनगरमा पनि उस्तै
जेठ पहिलो साता बर्खे खेती लगाउन भारतको दिल्लीबाट फर्केका अछामका नवलसिंह नेपाली पत्नी, छोराछोरी र वृद्धा आमालाई आफूसँगै लिएर भारत जाँदै थिए । कैलालीको त्रिनगर भन्सार नाकामा भेटिएका उनले भने, ‘गाउँघरमा रोजगारी नपाएपछि भारत पस्नै पर्‍यो ।’ आफू २५ बर्षदेखि भारतमै काम गर्दै आएको उनले बताए ।

‘स्थानीय र प्रदेशको चुनावका बेला नेताहरूले गाउँठाउँमै रोजगारी पाइन्छ भन्थे, खोई हामीले भारत धाउनुपर्ने दिन अन्त्य नहुने भए,’ उनले भने, ‘गाउँघरमै काम पाए भारत जाने थिएनौं ।’

खेतीपाती र चाडपर्वका बेला घर फर्किनु र त्यसपछि फेरि भारत फर्किनु उनीहरूको नियत बनिसक्यो । ‘गाउँमा आएका कार्यक्रम पनि सरकारले गरिब जनताका लागि कहिल्यै ल्याएन,’ भारत जाँदै गरेका अछामकै पदम नेपालीले भने, ‘भारत नगएर मेरो परिवारको गुजारै हुन्न ।’ उनले घरपरिवारलाई चटक्क छाडेर परदेश जाँदा मन कटक्क हुने भए पनि अरु उपाय नभएको दुखेसो पोखे ।

अछामकै केशव साउँदको मनको पीडा झन् झल्किन्थ्यो । ‘आफ्नै गाउँठाउँमा काम पाएको भए लालाबाला र बूढी आमालाई छाडेर जानु किनपर्थ्यो र ?’ उनले भने ‘गरिबीले परिवारको माया मान्न दिँदो रहेनछ ।’ जुनसुकै सरकार आए पनि गरिब र बेरोजगारीका लागि महसुस हुने काम गर्न नसकेको उनको गुनासो उनीहरूको थियो ।

प्रकाशित : असार ३१, २०७६ ०९:१७
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अकासियो मूल्य

‘सरकारले व्यापारीका लागि भनेर मूल्यवृद्धि गरे पनि खाद्यान्न र तरकारीमा लगाएको करको प्रत्यक्ष मार सर्वसाधारणले खेप्दै’
भवानी भट्ट, निर्मला खडायत

कञ्चनपुर र धनगढी — वैशाखयता खाद्यान्न र गैरखाद्यान्न वस्तुको मूल्य बढेको छ । सर्वसाधारणले हरेक दिन उपभोग गर्ने चामल तरकारीदेखि पूर्वाधार निर्माणमा आवश्यक पर्ने सिमेन्ट छडको मूल्यमा पनि बढेको छ । 

दैनिक उपभोग्य सामग्रीको मूल्य आकासिएपछि सर्वसाधारणलाई समस्या भएको छ । मजदुरी गरी दैनिकी चलाउने परिवारलाई मूल्यवृद्धिले सकसमा पारेको छ । धनगढी ५, हसनपुरमा किराना पसल सञ्चालन गर्दै आएका मोहन कापडीले घोषणा गरेरै खाद्यान्नको मूल्य वृद्धि नगरिए पनि अनौपचारिक रूपमा हरेक खाद्यान्नको दर बढेको बताए ।

‘वैशाख पहिलो सातासम्म १ सय २० रुपैयाँ प्रतिकिलो पर्ने रहरको दाल अहिले प्रतिकिलो १ सय ५० सम्म पुगेको छ । यसअघि १ सयमा पाइने मासको दाल अहिले १ सय २० पर्छ,’ कापडीले भने, ‘हरेक दालमा १० देखि २० रुपैयाँ बढेको छ ।’ चनाको मूल्य पनि बढेको छ । सय रुपैया प्रतिकिलो पर्ने चना अहिले १ सय १० पुगेको छ ।

यस्तै चामल बोरामा ५० रुपैयाँ बढेको व्यापारीहरू बताउँछन् । १५ सय ५० पर्ने चामल हाल १६ सय रुपैयाँ पर्ने कापडी बताउँछन् । ४० रुपैयाँ किलोमा पाइने मैदा अहिले ६० रुपैयाँ पुगेको छ ।

तरकारीमा अचाक्ली
चामल दालको मूल्य मात्र होइन् । सर्वसाधारणले दैनिक उपभोग गर्ने तरकारीको मूल्य सबैभन्दा बढेको छ । त्रिनगर कृषिउपज हाट बजार ब्यवस्थापन समिति अध्यक्ष भवानसिंह चैसिरले बैशाखयता तरकारीको मूल्य आकासिएको बताए ।

‘तरकारीको मूल्यवृद्धि हुँदा आम उपभोक्तालाई मार पर्छ भन्ने जानकारी हुँदाहुदै पनि तरकारी पसले महंगो मूल्यमा तरकारी बेच्न बाध्य छन्,’ उनले भने, ‘२० रुपैया पर्ने गोलभेडा बैशाख यता सय रुपैया किलो भएको छ ।’ गोलभेडामा ८० प्रतिशत मूल्यवृद्धि भएको उनले बताए । केहि महिना अघिसम्म तरकारीको सस्तै थियो । बैशाखयता मात्र चरम मूल्यवृद्धि भएको उनले बताए ।

१० रुपैया गोटा पाइने लौकाको अहिले ५० पर्न थालेको छ । १० रुपैया किलोमा पाइने बन्दगोभी हाल ५० रुपैया, ३० रुपैया किलोको भिन्डी अहिले ८० पुगेको छ । ४० रुपैया किलो पाइने काउलीको मूल्य सय पुगेको छ । २० रुपैया किलो पाइने फर्सी ६० रुपैया पर्ने गरेको चैसिरको भनाइ छ ।

फलफूल तथा अन्य तरकारीको मूल्य पनि बढेको उनले बताए । एक त यतिबेला स्थानीय उत्पादन हुदैन । त्यसमाथि बिचौलिया र सरकारले कर बढाउदा सर्वसाधारणले महंगीको मार खेप्नु परिरहेको उनको भनाइ छ ।

पहाडबाट तरकारी ल्याउँदा होस् या भारतीय बजारबाट ल्याउँदा होस् । ठाउँठाउँमा विभिन्न करका नाममा मूल्यवृद्धि भएको उनले बताए । ‘सरकारले व्यापारीका लागि भनेर मूल्यवृद्धि गरे पनि खाद्यान्न र तरकारीमा लगाएको करको प्रत्यक्ष मार सर्वसाधारणमा पर्नेगर्छ । त्यसैले सरकार यसतर्फ सचेत बन्नुपर्छ,’ उनले बताए । मूल्यवृद्धिको भार उपभोक्तामा परेको चैसिर बताउँछन् । केहि विपदका कारण पनि तरकारीको मूल्यवृद्धि भएको भए पनि यसको मुख्य कारण सरकारले बढाएको कर र बिचौलिया रहेको उनले बताए ।

हार्डवेयरका सामानको भाउ पनि बढयो
खुद्रा सामग्रीसँगै हार्डवेयरका सामग्रीको मूल्यमा पनि बढेको छ । धनगढी ५ हसनपुरमा रहेको दुर्गालक्ष्मी हार्डवयरका सञ्चालक भिम श्रेष्ठले वैशाख १५ पछि मूल्यवृद्धि भएको बताए । हार्डवेयरमा भन्दा ढुवानी भाडा बढेकाले मूल्यवृद्धि भएको उनले बताए । ‘माग बढेकाले मूल्यवृद्धि भएको हो,’ श्रेष्ठले भने, ‘सरकारले कर बढाएसँगै आउँदो आवको आरम्भसँगै मूल्य अझै बढनसक्ने छ ।’

सिमेन्ट अहिले ८ सय १५ रुपैयाँ पुगेको छ । छडको मूल्य प्रति क्विन्टल ८ हजारबाट ८ हजार १ सय ५० पुगेको उनले बताए । यस्तै किला, हेन्डपाइप, जस्तापातालगायतको मूल्य पनि बढेको छ । खाद्यान्न र गैरखाद्यको मूल्यवृद्धि भएपछि यसको मारमा उपभोक्ता परेका छन् । उनीहरूले सरकारले व्यापारीका लागि लगाएको करमा आफुहरूले पिल्सिनुपरेको बताएका छन् ।

धनगढी उपमहानगरपालिका १९ की पबित्रा रानाभाटले नुनदेखि सुनसम्म सबै वस्तुको मूल्यवृद्धि हुँदा समस्या भएको बताइन् । ‘केहि दिनयता हरेक बस्तुमा भएको मूल्यवृद्धिले असर पारेको छ,’ उनले भनिन् । मजदुरी गरी गुजारा जुगारा गर्दै आएकी धनगढीकी करिश्मा चौधरीले महंगीले मजदुरलाई जिउनै गाह्रो पारेको दुखेसो पोखिन् । ‘सरकारले पनि अरु कुरामा कर बढाउन नसकेर खाद्यान्नमै मूल्यवृद्धि गराएछ,’ उनले भनिन्, ‘महँगीले गरिब जनताको ढाड सेकेको छ ।’

मूल्य भारतीय बजारमा निर्भर
सीमावर्ती बजारमा भारतको लोकसभा चुनावका बेला खाद्यान्नमा मूल्यवृद्धि भएको थियो । त्यहि बेला यहाँ पनि चामल, पिठो, दाललगायत खाद्य सामग्रीको मूल्य बढेको हो । जिल्लाको अधिकांश भूभाग भारतसँग जोडिएकाले सीमावर्ती बजारबाटै खाद्यान्न सामग्री भित्रिने गर्छ । जिल्लाका सबै बजारमा भारतबाटै आयात गरिएको खाद्यान्न देखिने गरेको छ ।

‘यहाँको बजेटले बजारको मूल्यमा खासै प्रभाव पार्दैन, बरु भारतको लोकसभा निर्वाचनका बेला यहाँको बजारमूल्य प्रभावित भएको थियो,’ महेन्द्रनगर बजारको सब्जीमण्डी क्षेत्रमा किराना पसल सञ्चालन गरिरहेका नरेश सिलाले भने, ‘भारतमा लोकसभा निर्वाचनका बेला खाद्यान्नको मूल्यवृद्धि भएको थियो । हामीले त्यहिँबाट ल्याउने भएकाले त्यतिबेलै यहाँ पनि मूल्यवृद्धि भएको हो ।’

उनकाअनुसार दुई महिनाअघि चामल, पिठो र दालमा प्रतिकिलोमा १०/१५ रुपैंया वृद्धि भएको हो ।अहिले महेन्द्रनगरमा चामल प्रति किलो ४० दखि ६०, दाल १ सय ४० देखि १ सय ५० चिनि ७५ रुपैंयामा बिक्रि भईरहेको छ । जुन दुई महिनाअघि मूल्य वृद्धि भएको दर हो । ‘अहिले त खासै मूल्य बढेको छैन,’ अर्का व्यवसायी सोमराज अर्यालले भने, ‘पुरानै खाद्यान्न तथा अन्य सामग्री पुरानै दर रेटमा आईरहेको छ ।’

सीमा क्षेत्रमा बिहानैदेखि साइकलमा खाद्यान्न तथा अन्य सामग्री ढुवानी गर्नेको लर्को लागेको देखिन्छ । कतिपयले ठुला साधनमा पनि खाद्यान्न भित्र्याउने गरेका छन् । चिनि चियापत्ती र फास्टफुडका आइटमहरू समेत सीमावर्ती बजारबाटै आयात हुन्छ ।

निर्माण सामग्रीमा पनि तत्कालै मूल्य वृद्धि नभएपनि नयाँ आर्थिक वर्ष सुरु भएपछि बढ्न सक्ने अनुमान गरिएको छ । सबैमा कर वृद्धि भएकाले स्वतः मूल्य वृद्धि हुने हार्डवयर व्यवसायीहरू बताउछन् । ‘आगामी आर्थिक वर्षमा निर्माण सामग्रीमा पनि मूल्य वृद्धि हुन्छ,’ हार्डवयर व्यवसायी दानसिंह ठकुराठीले भने, ‘अहिले भने मूल्य बढेको छन, पुरानै दरमा बिक्रि भईरहेको छ ।’

अहिले महेन्द्रनगरमा फलामे छड प्रतिकिलो ८२, सिमेन्ट प्रति बोरा ७ सय ५०, जस्ता पाता प्रति बण्डल ६ हजार ४ सयमा बिक्रि भईरहेको छ । जस्ता पाताको बण्डलमा डेढ सय वृद्धि भएको हो । ‘अब वर्षात सकिएर निर्माण कार्य सुरु हुने बितिक्कै निर्माण सामग्रीमा पनि मूल्य बढ्छ,’ उनले भने ।

प्रकाशित : असार ३, २०७६ ०९:३८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT