अलबिदा ‘मणिदाइ’

हिमेश वज्राचार्य

काठमाडौँ — नेपाली फुटबलसँग जति नजिक छन्, उनीहरूमध्ये सबै नयाँ पुस्ताका लागि मणि शाह ‘मणिदाइ’ हुन् । पछिल्लोपल्ट उनी सार्वजनिक रूपमा देखा परेका थिए, सानेपास्थित हेरिटेज गार्डेनमा भएको एन्फा निर्वाचनमा ।

त्यति बेला उनी केही गलेका देखिन्थे । चुनावको सबै परिणाम आएपछि एकथरीले नारा पनि लगाए, ‘यो जित कसको, मणि दाइको ।’ केहीले उनलाई काँधमा पनि उचाले । सामान्य कुराकानीमा उनले सोधेका थिए, ‘के छ भाइ ?’ यिनै मणिदाइ सोमबार साँझ रहेनन् ।

सोमबार मध्यान्हसम्म नर्भिक अस्पतालबाट समाचार आइसकेको थियो, यसपल्ट सायद उनी निको हुने छैनन् कि ? नभन्दै अबेर साँझ पुष्टि भइहाल्यो, उनको स्तब्धपूर्ण निधनको । यससँगै नेपाली फुटबलले गुमाएको छ, इतिहासकै सबैभन्दा उत्कृष्ट खेलाडी । उनी भर्खर ५१ वर्षका थिए । सायदै उनले आफ्नो शरीर र स्वास्थ्यप्रति धेरै नै अन्याय गरे, हेलचेक्रयाइँ गरे । उनी आफ्नो केही बानीबाट टाढा रहेको भए अझै हामीमाझ हुने थिए । उनलाई चाँडै ‘अलविदा मणिदाइ’ भन्ने समय आयो ।

Yamaha

उनी जति वर्ष बाँचे । सबैले मानेका छन्, उनी जत्तिका उत्कृष्ट फुटबल खेलाडी अरु छैनन् । उनले लामो समय एकै लयमा खेल्न सकेनन् । तर केही वर्ष यति राम्रो फुटबल खेले कि त्यसको वर्णन गरेर साध्य हुन्न । काठमाडौंको कालधारा पुग्ने क्रममा एउटा गल्ली आउने गर्छ र त्यसको नामै रहेको छ, मणि गल्ली । त्यही गल्लीमा उनको घर छ । उनकै नामले गल्लीको पनि नाम रह्यो । नेपाली फुटबलका यसरी खेलाडीको नामबाट टोलको नाम रहेको कसैको पनि छैन ।

मणि कस्ता खेलाडी थिए त ? नेपाली फुटबलले अहिलेसम्म पाएका जति पनि खेलाडी छन्, त्यसमध्ये उनी एकमात्र ‘गड गिफ्टेड’ खेलाडी हुन् । सिधाभन्दा उनी जन्मेको नै फुटबल खेल्नका लागि थिए । त्यसैले भगवान्ले पनि उनलाई साँच्चै राम्रो र मीठो फुटबल खेल्ने कौशलता प्रदान गर्‍यो । धेरै अवसरमा उनीसँग एउटै प्रश्न बारम्बार दोर्‍याएर सोधेको छु । तर उनले ठ्याक्कै उत्तर कहिल्यै दिएनन् । प्रश्न थियो, ‘के मणि नेपाली फुटबलका सबैभन्दा राम्रा खेलाडी हुन त ?’

उनको उत्तर हुने गथ्र्यो, ‘यो मैले भन्ने होइन, अरुले भन्ने हो ।’ जतिले उनको खेल हेरे, सबैले एउटै स्वरमा भन्ने गर्छन्– उनी जत्तिको फुटबल खेलाडी नेपालले पाएको छैन ।

नेपाली फुटबलको नजिक रहेका धेरैसँगको कुराकानीमा एउटा निचोड के निस्कने गरेको छ भने नेपाली फुटबलले सम्भवत: तीन उत्कृष्ट खेलाडी पाएको छ, मणिसँगै गणेश थापा र उमेश प्रधान । यिनै थापा र प्रधानले कुराकानीले भन्ने गरेका छन्, ‘खासमा राम्रो त मणि हुन् ।’


उनी नेपालकै मात्र उत्कृष्ट खेलाडी थिएनन्, दक्षिण एसियाकै पनि राम्रा खेलाडी हुन् । भारतीय पूर्व कप्तान भाइचुङ भुटियाले पनि भनेका छन्, ‘दक्षिण एसियामा मैले मणि शाह जत्तिको राम्रो खेलाडी देखेकै छैन ।’ सन् १९९३ मा नेपालले छैटौं दक्षिण एसियाली खेलकुदमा स्वर्ण जित्नका एक स्टार हुन् मणि । उनको गतिलो योगदानले नै नेपालको स्वर्ण सम्भव भएको थियो । भारतविरुद्ध फ्रि–किकमा सम्भव त्यो दोस्रो गोल, कसले भुल्न सक्छ र ?


मणि नेचुरल लेफ्ट फुटेड थिए । मौका पायो कि गोल गर्ने । नभए खुबै राम्रो पास निकाल्ने । भनेको ठाउँमा उनी बल खसाल्न सक्थे । बल पनि यसरी खसाल्थे कि त्यो पास पाउने खेलाडीलाई गोल गर्न समेत सजिलो हुने । उनी सुरुमा फरवार्डबाट खेल्थे । पछि मिडफिल्डमा झरे । कताबाट खेल्दा सजिलो त ? उनको जवाफ थियो– फरवार्ड । मणिलाई गोल गर्नु खुबै मनपथ्र्यो । त्यसैले उनी सुरुमा फरवार्ड भए । नेपालका पूर्व प्रशिक्षक जो किनरले उनीभित्र एउटा मिडफिल्डमा हुनुपर्ने सबै गुण देखे, त्यसैले मिडफिल्डर बनाए ।

उनको पालाका जति पनि नाम चलेका खेलाडी थिए, ती सबैले लामो–लामो कपाल पाल्थे । उनको पनि लामो कपाल थियो । त्यसमाथि उनको कपाल प्राकृतिक रूपमा घुम्रेको । उनी हेर्दैमा म्याराडोना जस्ता थिए । सन् १९८६ को विश्वकपमा म्याराडोना के चम्के, मणिले पनि उनको केही केही शैलीलाई पछयाए । हुन पनि एक समय मणिको खेल म्याराडोनाकै जस्तै उत्कृष्ट थियो । त्यसैले उनलाई धेरैले नेपालका म्याराडोना पनि भने ।


मणि म्याराडोनाका फ्यान त थिए नै । तर उनलाई कसैले म्याराडोना भनेको भने रूचेन । उनी आफ्नै नामले चिन्न चाहन्थे । मणिका बुवा लक्ष्मणविक्रम शाह त्यो बेलाको राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्का मुख्य प्रशिक्षक थिए । उनको मुख्य विधा त एथलेटिक्स थियो । विद्या व्यायाम मन्दिरबाट पनि फुटबल खेले, त्यो बेलाको चलनअनुसार ‘लेफ्ट आउट’ । उनी आफ्ना छोरालाई लिएर रूपक शर्माको फुटबल हेर्न दशरथ रंगशाला पुग्थे । सबैको अगाडि भन्थे, ‘यो छोरालाई पनि फुटबल खेलाडी बनाउँछु ।’

त्यो बेला काठमाडौंमा ५ फिट बराबरका खेलाडी मात्रको प्रतियोगिता चल्ने गथ्र्यो । खेलहरू भने हुने गथ्र्यो रत्नपार्कमा । त्यस्तै कुनै एक प्रतियोगितामा उनले त्यौडबाट खेले । पछि उमेर समूहको फुटबलका लागि हुने छनोटमा भिडे र चुनिए, सन् १९८३ को प्रिन्सेस कपका लागि । बैंककमा हुने यो प्रिन्सेस कप नै उनी सहभागी पहिलो ठूलो औपचारिक प्रतियोगिता थियो । सन् १९८४ मा पनि उनले प्रिन्सेस कप खेले, त्यति बेला कप्तान पनि थिए ।


नेपाल त्यस बेला दोस्रो भएको थियो र मणिले ८ गोल गरेका थिए । उनी बने, हाइएस्ट स्कोरर । त्यही वर्ष त भएको थियो, काठमाडौंमा पहिलो दक्षिण एसियाली खेलकुद । मणिले ढाकामा भएको दोस्रो दक्षिण एसियाली खेलकुददेखि मद्रासको सातौं दक्षिण एसियाली खेलकुदसम्म खेले । काठमाडौंमै भएको दक्षिण एसियाली खेलकुदको त्यो पहिलो संस्करणमा पनि उनी कुनै न कुनै रूपमा जोडिएकै मान्नुपर्छ । किनभने उनी थिए, बल ब्वाई ।

पोस्टको ठीक पछाडिको भाग उनको हुने गथ्र्यो । उनी खुबै घोरिएर गोल कसरी हुन्छ भनेर हेर्थे । उनले त्यति बेला नेपालले खेलेका सबै चारै खेले हेरे । नेपालले गरेको प्रत्येक गोलको मज्जा पनि खुबैसँग लुटे, नजिकको दूरीबाट । दोस्रो दक्षिण एसियाली खेलकुदका लागि भनेर फुटबलमा नयाँ प्रशिक्षक भित्रिएका थिए सान्तोस । उनी ब्राजिली थिए । उनले मणिलाई फ्रि–किक र पेनाल्टीको विशेष अभ्यास पनि गराएका थिए । भारतविरुद्ध ढाकामा मणिको फ्रि–किक र पेनाल्टीमा गोल त्यसैको परिणाम त थियो ।

मणिले नेपालका लागि कुल ४८ क्याप जिते, बैंककमा भएको एसियाली खेलकुद उनको अन्तिम प्रतियोगिता रह्यो । त्यस एसियाली खेलकुदको उद्घाटन समारोहमा मणिले नेपालको झण्डा बोकेका थिए । उनलाई यसमा खुबै गर्व थियो । तर बैंककमा उनले कुनै खेल खेलेनन् चोटका कारण । यससँगै उनको खेलजीवनमा पूर्णविराम लाग्यो । उनले नेपालको राष्ट्रिय जर्सीबाट कुल ६ गोल गरे । उनले विदेशका क्लबबाट जति नै प्रस्ताव आए पनि खेलेनन् ।

किनभने उनलाई खुबै ‘होम–सिक’ हुने गथ्र्यो । घरेलु फुटबलमा भने उनी मनाङ मस्र्याङ्दी बढी आवद्ध रहे । मनाङ मस्र्याङ्दीले स्थापनाका बेला जुन खाले सफलता हात पारेको थियो, त्यसमा मणिको ठूलो हात रह्यो । सन् १९९० मा आरएनएसीका लागि मणि फुटबल खेल्न सिक्किम पुगेका थिए । अवसर थियो, गभर्नर्स गोल्डकप । मणिको खेल हेरेर मख्ख पर्नेमा एक थिए, नवीना । त्यति बेला उनी भाइचुङ भुटियासँगै एउटै स्कुलको सात कक्षामा पढथन् । पछि नवीना मणिको प्रेममा परिन् । नेपाल आएयता उनीहरूको विवाह भएको थियो ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : जेष्ठ १, २०७५ ०७:३३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

त्रिपिटक पढ्न सजिलो

२५६२ औं बुद्धजयन्ती
हिमेश वज्राचार्य

काठमाडौँ — बुद्धले प्रवर्तित गरेको धर्म तथा स्थापना गरेको संघको प्रमाणित जानकारी दिने एक मात्र भाषा हो, पालि । त्यसैले पालि भाषा र त्यसका साहित्य कुनै पनि दृष्टिकोणले महत्त्वपूर्ण छ । सिद्धार्थ गौतमले २९ वर्षका गृहस्थी त्यागे, त्यसको छ वर्षपछि बुद्धत्व प्राप्त गरे । उनको महापरिनिर्वाण ८० वर्षको आयुमा भएको थियो । त्यो अर्थमा बुद्धले ४५ वर्षसम्म बुद्धले जे जति गरे, जो कोहीलाई जे सुनाए, त्यो सबै त्रिपिटकका रूपमा सुरक्षित छ ।

अनि यो नै पालि साहित्यको मूल स्रोत हो । यस भाषाका विद्वान्हरू के मान्छन् भने यो भाषा सरल र स्वाभाविक छ, अनि उत्तिकै आकर्षक पनि । पालिभारतको पश्चिम प्रदेशको कुनैभाषारहेको हुनुपर्छ र यसको विकासमा संस्कृतको राम्रो हात रहेको हुनुपर्छ । जे होस्, बौद्ध धर्मबारे आधिकारिक रूपमा बुझ्ने र जान्ने हो भने पालि भाषाको ज्ञान अनिवार्य हुन्छ । पछिल्लो समय हाम्रोमा यो भाषाबारे राम्रो दखल राख्ने विरलै पाइन्छ ।


बुझ्ने र जान्ने प्रयास गर्ने हो भने यो कठिन छ । कम्तीमा अब यो काम केही हदसम्म सजिलो भने हुनेछ, यदि तपाईंलाई नेपाल भाषाको पनि ज्ञान छ भने । पालिबारे धेरै ज्ञान भएका नेपालिमा पर्छन्, दुण्डबहादुर वज्राचार्य । उनकै लगातार छ वर्षको प्रयासले तयार भएको छ, पालि नेपाल भाषा शब्दकोश । यसमा २१ हजारको हाराहारीमा शब्द छन् र यसले पक्कै पनि पालि साहित्य बुझ्न मदत गर्नेछ । अथवा सीधै भन्दा त्रिपिटक पढ्न सजिलो हुनेछ ।


त्यसो त पालि भाषाको शब्दकोश नेपालमा प्रकाशित भएको यो पहिलोपल्ट भने होइन । भिक्षु अमृतानन्दले धेरै अगाडि पालि भाषाको शब्दकोश निकालेका थिए र त्यसमा नेपालि र नेपाल भाषा दुवै प्रयोग गरिएका थिए । तर यसको स्वरूप संक्षिप्त रह्यो । यो भन्दा अहिले दुण्डबहादुरको सम्पादनमा निस्केको शब्दकोशको आकार धेरै ठूलो छ । यो आपंैmमा पूर्ण भने होइन । बौद्ध धर्म मान्ने बर्मा, थाइल्यान्ड र श्रीलंकातिर पालिका ठूलठूला शब्दकोष पाइन्छ ।


पालि नेपालभाषा शब्दकोशले कम्तीमा त्यस्त बृहत् पुस्तकको आधार भने तयार पारेको छ । यो शब्दकोश तयार पार्न दुण्डबहादुरलाई मद्दत गरेका छन्, भिक्षु चन्द्रगुप्त, भिक्षु धर्मगुप्त र अनागरिका अग्गञाणीले । यस पुस्तकको मूल्य रहेको छ, पाँच सय रुपैयाँ  । यही शब्दकोषसँगै त्रिपिटकका अरू दुई पुस्तक पनि प्रकाशित भएका छन् र ती हुन्, यमक र महावग्ग । दुवै पालिबाट नेपाल भाषामा अनुवाद भएर उपलब्ध भएका हुन् ।


यहाँनिर त्रिपिटकबारे छोटकरीमा बुझ्न आवश्यक हुन्छ । बुद्धको महापरिनिर्वाणपछि उनका शिष्यलाई के लाग्यो भने सबै उपदेशको संग्रह गर्नुपर्छ । भिक्षु महाकश्यपले बुद्धको उपदेश संग्रह गर्न सम्मेलन गर्ने निर्णय गरे । बौद्ध धर्मको इतिहासमा यस्ता सम्मेलन संगायनाका नामले प्रख्यात छन् । बुद्ध महापरिनिर्वाणको तीन महिनापछि पहिलो संगायना भएको थियो । यसै क्रममा धर्म र विनयसम्बन्धी उपदेश संकलन गरिए । पहिलो संगायनायता बुद्ध वचन सुरक्षित हुने काम सुरु भयो ।


इसापूर्व २९ को वरिपरि भिक्षुहरूले अनुभव गरे, यसरी मौखिक परम्पराले बुद्ध वचन सधैंका लागि चिरस्थायी हुने छैन । यसलाई लिपिबद्ध गर्न आवश्यक छ । त्यति बेला श्रीलंकामा राजा बट्टगामिणीको शासन चलिरहेको थियो । उनले बुद्ध वचन लिपिबद्ध गर्न सबै व्यवस्था मिलाए । यसका लागि एक अर्को संगायन भयो । यो टिपिटक संगायनाका नामले प्रख्यात छ । टिपिटक अर्थात् त्रिपिटक । यसको अर्थ हुन्छ, तीन थैलीको समूह । यी तीन पिटक हुन्, सुत्तपिटक, विनयपिटक र अभिधम्मपिटक ।


त्रिपिटककै माध्यमबाट तात्कालीन समयको इतिहास र संस्कृति पनि बुझ्न सकिन्छ । यमक अभिधम्मपिटकअन्तर्गतको छैटौं ग्रन्थ हो । यसमा चित्तबारे वैज्ञानिक व्याख्या गरिएको छ । यमकमा तीन खण्ड रहे पनि नेपालभाषामा भने यो बृहत् एउटै ग्रन्थका रूपमा उपलब्ध हुनेछ । यसका अनुवादक अनागरिका विमलज्ञाणी हुन् । यसको मूल्य आठ सय रुपैयाँ छ । विनयपटकअन्तर्गतको महावग्गका अनुवादक भने अनागारिका उत्पलवर्णा हुन् र मूल्य रहेको छ, ५ सय ५० रुपैयाँ । बुद्ध जीवनको प्रारम्भिक स्रोतका रूपमा रहेको छ ।

प्रकाशित : वैशाख १५, २०७५ ०८:४०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT