संकटमा मह शिकार

घनश्याम खड्का

म्याग्दी — अक्करे भीरहरुमा माहुरीले झुण्डाएका महका नाङ्ला जस्ता पोला झिक्न (मह शिकार गर्न) शुरु भएको छ । तर, यसवर्ष स्थानीय तहको निर्वाचन तयारीले अघिल्ला बर्ष जस्तो ब्यवसायिक रुपमा सवै भीरका मह भने भिकिने छैनन् ।

चैत–बैशाख भीर मह काढ्ने (शिकार गर्ने) सिजन हो । अहिले मह सिकारीहरु विभिन्न गाउँका भिर चाहर्दै महशिकार गर्न थालेका छन । ब्यवसायिक शिकारी बाहेक पनि स्थानियवासीले आ–आफ्नो क्षेत्रका भीरमा मह शिकार गर्छन् ।

‘मह शिकारको सिजन शुरु भएको छ । तर, यस बर्ष धेरै भीरमा पुग्दैनौं किनभने स्थानीय तहको निर्वाचनको तयारीमा लाग्नु छ’ चिमखोलाका ब्यवसायीक महशिकारी ओम पुनले भने, ‘दुई तीन वटा सजिला र नजिकका भीरमा मह शिकार गरी चुनावमा जाने हो । म आफै वडा प्रमुखमा चुनाव लड्ने भएकोले मह झिक्ने पुरै टिम चुनावमा खटिन्छौं ।’
 
विश्वमा विरलै हुने जोखिमपूर्ण महशिकार जिल्लाका प्राय: सवै उपल्लो भेगका बस्तीमा गरिन्छ । तर, मह झिक्ने परम्परागत सीप, रैथाने प्रविधि, युवामा वैदेशिक रोजगारीको आर्कषण आदि कारणले यो काम घट्दो छ । शिकारीले हेर्दै डरलाग्दो अक्करे भीरको कापाहरुमा लहरै टाँसिएका भीरमौरीका गोलाबाट चोयाको डोरीमा काठका छेस्का बाँधेर बनाएको पराङ (भर्‍याङ्ग) मा झुण्डिएर मह शिकार गर्ने गर्छन । धमाधम मह झिकिरहेका हुन्छन् ।
 
बजारमा विज्ञापन गरेर बिक्रि गरिने महको तुलनामा धेरै गुणा शुद्ध, स्वादिष्ट र शक्तिबद्र्धक भएकोले ‘सुगर’ रोगका विरामीले समेत औषधीको रुपमा भीर मह खोजीखोजी खाने चलन छ । मीठो र गुणकारी भएपनि भीरमह झिक्न भने गार्‍हो छ । चोयाको डोरीको भर्‍याङ्ग बनाई मह निकाल्ने परम्परागत विधिमा उच्च जोखिम रहेको छ । मह निकाल्ने मुख्य ब्यक्तिले सुरक्षा वेल्टसमेत नलगाउने र चोयाका पुराना लठ्ठा प्रयोग गरिने हुंदा दुर्घटनाको उच्च जोखिम रहन्छ । 

‘भीरमह झिक्दा बल, साहस र बुद्धीको आवश्यक हुन्छ । माहुरीले टोक्नेहुंदा पीडा खप्नसक्ने क्षमता अझ बढी चाहिन्छ । थोरै गल्तीले ज्यान जान्छ’ अर्का शिकारी मिथुन पाईजाले सुनाए । मिथुन अनुभवी महशिकारी ध्रुव पाईजाका छोरा हुन् ।
 
विश्वमा नै विरलै हुने जोखिमपूर्ण महशिकार म्याग्दीका उपल्लो लेकाली क्षेत्रका गाउँघरमा अझै फट्टफुट्ट देख्न पाईन्छ । तर जोखिमको तुलनामा महले मुल्य नपाएपछि भीरबाट मह झिक्ने परम्परागतसंगै शिप र रैथाने प्रविधि पनि लोप हुने अवस्थामा छ । त्यति मात्र होईन अब्यवस्थित मह शिकारले भीरमाहुरीको संख्यामा पनि कमी आउन थालेको छ । वेमौसममा र असुरक्षित तरिकाले जर्वजस्ती मह काढ्नाले भीरमाहुरी संकटमा परेका हुन् । 

‘पहिला गाउँले आफैले महशिकार गर्थे । बढी जोखिम भएकोले पेशामा आर्कषण नहुँदा सीप भएकाहरुले शुल्क तिरेर मह निकाल्छन् । जिल्लाको मुदी, गुर्जा, कुईने, चिमखोला, नारच्याङ्गका भीरमा बढी महसिकार हुन्छ । फिरन्ते माहुरीले आफनो वातानुकुलित अक्करे भिरमा पोला लगाए पनि (भिर मह) झिक्नका लागि सामुदायिक वन समुहहरुलाई शुल्क तिर्नु पर्छ । यसरी झिकेको महलाई पोखरा/काठमाण्डौ वा विदेश निर्यात गर्न भने वन कार्यालयबाट अनुमति लिनु पर्छ ।
 
भीरमह सवै भीरमा भने हुँदैनन् । भीर माहुरीले आफ्ना घार प्राय : अग्ला, सेपिलो र खोला वारिपारि वा छहराको नजिकै बनाउछन् । फिरन्ते जातिका माहुरीहरुले घामपानीबाट बच्न सकिने र आफ्ना सत्रुको आक्रमणबाट बच्न सुरक्षा हेरेर पहराको वीचमा घार बनाएपनि अक्कले मान्छेले चोयाको डोरीमा भर्‍याङ्ग बनाई झुण्डिएर माहुरीमाथी आक्रमण गर्छन् । जस्तो सुकै अक्करे भीरमा घार लगाएपनि गुण्कारी मह उत्पादन गर्ने भएकोले भिर माहुरी मान्छे जातिबाट भने बच्न सक्दैनन् ।
 
हिउँदमा जाडो छल्न बेंशी झरेका माहुरी बर्खाको गर्मी छल्न बैशाखदेखी हिमाली क्षेत्रतर्फ लाग्छन् । यस सिजनमा बढी फुलफुल्ने हुँदा चैतको सिजनमा महपनी धेरै निक्लन्छ । माहुरी तल र माथी गर्ने क्रमलाई ‘उधौली–उभोली’ भनिन्छ । माहुरीलाई हिउंदका दिन बढी कष्टकर मानिन्छ । फागुन–चैत–बैशाखमा नजिकै प्रर्याप्त चरन पाईने हुंदा माहुरीले मह पनि बढी उत्पादन गर्ने गर्छन् ।
 
महमा लेकाली जडीबुटीको मात्रा धेरै पाईने र विभिन्न रोग निको हुने विश्वासमा  भीर मह खोजी–खोजी खाने चलन रहेको छ । मह मीठो र गुणकारी भएपनि भिर मह झिक्न भने गार्‍हो छ । 

मह शिकारमा प्रयोग हुने मुख्य सामाग्री र प्रयोग अर्थ :

भीरौटे– भीरमा चढेर मह निकाल्ने ब्यक्ति । भीरमह झिक्दा बल, साहस र बुद्धीको आवश्यक हुन्छ । मह काड्दा माहुरीले टोक्ने हुँदा खप्न सक्ने क्षमता हुनुपर्छ ।

टाउको हान्ने– भीरको शिरानमा बसेर भीरमा चढेका शिकारीलई आवश्यक पर्ने सामाग्रीहरु डोरीको सहायताले तलमाथी गर्ने र डालोमा झिकेको महलाई तल भुईमा झार्ने ब्यक्ति । टाउको हान्नेले प्राय: पर बसेको अर्को ब्यक्तिको ईशाराको भरमा काम गर्छन । 

हंश – भीरमह झिक्दा लगाईने धुवाँको मुस्लो । धुवाँ लगाएपछि पोलामा बसकेका माहुरीहरु पोला छोडेर छेउ लाग्छन र भीरौटेले सजिलै मह झिक्न सक्छ ।

हंश लगाउने– भीरको पुछारमा बसेर धुँवा लगाउने ब्यक्ति । हंश लगाउनेले राम्रोसंग धुवाँ लगाउन नसकेमा माहुरीले महको चाका नछोड्ने र मह झिक्ने बेलामा धुवाँ लगाउन छुटाएमा माहुरीले भीरौटेमाथी आक्रमण गर्छन ।

पराङ– चोयाको डोरीको भर्‍याङ्ग । यो राम्रोसंग पानीमा भिजेन भने वा ज्यादै पुरानो भएमा चुँडिने खतरा रहन्छ । पराङ्ग भीर अनुसार लामो र छोटो हुन्छ ।

सुतरी– भीरमा रहेको पराङसँगै उत्ति लामो डोरी रहेको हुन्छ । यो डोरीमा मह राख्न चोयाको डालो झुण्डिईएको हुन्छ । भीरको शिरानमा बस्ने टाउको हान्नेले यो डोरीलाई तल माथी गर्छन । 

हाङ्गो– डोरीमा झुण्डाईएको डालोलाई भीरौटेले निगालोको लामो लठ्ठीको सहायताले महको चाका सम्म पुर्‍याउने र अड्याउन हाङ्गोले सहयोग गर्छ ।

टाङ्गो– भीरौटेले लामो निगालाको टुप्पोमा सानो हँसिया बाँधेका हुन्छन । यही हँसियाको सहयोगले भीरौटेले महको चाकालाई काटेर डालीमा खसाल्छन । यो औजारलाई भीरमह शिकारीले टाङ्गो भन्छन ।

भीरज्यौरी– पराङ्गमा झुण्डिएर मह झिक्दा महशिकारीहरुले गलवन्दी जस्तो कपडाको रुमालले पराङमा बाँध्ने गर्छन ।  

कासन दिने – भीरको शिरानमा रहेको टाउको हान्ने, महझिक्ने भीरौटे र पुछारमा रहेका हंश लगाउने ब्यक्तिहरु विच समवन्य गर्न अर्को ब्यक्ति केही पर बसेको हुन्छ । यो ब्यक्तिले आवश्यकता अनुसार तल र माथीका ब्यक्तिलाई निर्देशन दिने गर्छ । 

प्रकाशित : वैशाख ८, २०७४ १५:२८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

मेयर, उपमेयरको उम्मेदवार बन्ने वली र थापाको तयारी

विमल खतिवडा

चितवन — जब नायिका रेखा थापा र गायिका कोमल वली राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी प्रवेश गरे । तब चर्चा चुलियो । सामाजिक सञ्जाल फेसबुक र ट्विटरमा निकै टिकाटिप्पणी भए । त्यसलाई दुवैले सकारात्मक रुपमा लिए । अहिले दुवै पार्टीका केन्द्रीय सदस्य छन् । जहाँ पार्टीको कार्यक्रम आयोजना हुन्छ, त्यहाँ दुबैलाई देख्न पाइन्छ । उनीहरु नाच्न, गाउन कार्यक्रममा उपस्थित हुँदैनन् । राजनीतिक भाषण गर्दै जनतामा चुनावी माहोलमा होमिन उर्जा थप्ने काम गर्छन् ।

प्राय: छोटो पहिरनमा ठाँटिने रेखा अहिले साडी चोलीमा ठाँटिएर हिँड्ने गरेकी छन् । त्यस्तै वली पनि सारीमा सजिएर भाषण गर्न व्यस्त बन्ने गरेकी छन् । बुधबार यो जोडी पार्टीको सभामा भाग लिन चितवन आएका थिए । ‘चितवन भन्ने बित्तिकै मलाई हिम्मतवालाहरु भएको ठाउँ लाग्छ,’उनले भनिन्,‘औलो रोगसँग लडेर आफू बाँच्दै अरुलाई बचाउने सहासी ठाउँ हो चितवन’उनले जिल्लाको वर्णन गरिन् ।

‘स्थानीय तहको निर्वाचन नभएको २० वर्ष भइसके छ,’उनले भनिन्,‘म पनि पहिलो पटक चुनावमा भाग लिँदै छु, २० वर्ष पहिले म एकदमै सानी थिएँ, यो चुनावबारे थाहा थिएन ।’ उनले अधिकांश समय चुनावी भाषण गर्नमा खचिइन् । अघिपछि फिल्मको प्रमोसनमा हिँड्ने उनले दर्शकलाई फिल्म हेर्न आग्रह गरिनन् । दर्शकसँग उल्टै पार्टीका लागि भोट मागिन् । ‘एक पटक हाम्रो पार्टीलाई मौका दिनुस्,’उनले भनिन्,‘राप्रपाले तपाईंहरुलाई धोका दिने छैन ।’

उनले इकान्तिपुरसँग १५ वर्ष फिल्मी क्षेत्रमा बिताएकाले अब पार्टीमा लागेर देश र जनताको सेवा गर्ने पक्षमा रहेको सुनाइन् । ‘फिल्मी क्षेत्रमा लामो समय बिताएँ,’ उनले भनिन्,‘अब देश र जनताको सेवा गर्न मन छ ।’अहिले स्थानीय तह निर्वाचनमा उनको नाम काठमाडौं महानगरपालिकाको उपमेयरको रुपमा चर्चामा छ । ‘जिल्लाले उपमेयरको उम्मेद्वारको रुपमा सिफरिस गरेको सुनेको छु’उनले भनिन्,‘पार्टीले जे भन्छ त्यही गर्छु, टिकट पाए उपमेयरमा नलड्ने कुरै हुँदैन ।’ उनले साहस प्रकट गर्दै भनिन्,‘सक्दिनँ र गर्दिनँ भन्ने कुरा मेरो जीवनमा छैन, अवसर पाए चुनाव लड्न तयार छु ।’उपमेयरको उम्मेदवारको सम्बन्धमा काठमाडौं पुगेपछि खुलासा गर्ने बताइन् ।

गायिका वली भाषणको क्रममा भावुक बनिन् । ‘मैले रेडियो नेपालमा माडी बाँदरमुडे घटनाको समाचार पढ्दा डाको छोडेर रोएको छु,’ उनले भावुक हुँदै भनिन्,‘त्यही बेला दाङमा रहेको मेरो घरमा बम विस्फोट गराइयो, घर जलाइयो, अहिले दाङ जाँदा बस्ने घर छैन ।’उनले भोट हाल्ने बेलामा एकपटक बाँदरमुडे घटनालाई सम्झेर मात्र हाल्न आग्रह गरिन् । उनले इकान्तिपुरसँग मेयरको बारेमा बाहिर आएको कुरा साँचो रहेको सुनाइन् ।

उनलाई पार्टीले दाङको तुल्सीपुर उपमहानगरपालिकाबाट मेयरका लागि सिफारिस गरेको छ । ‘जिल्लाले मेयरको लागि सिफारिस गरिसकेको छ, तर मैले निर्णय गरेको छैन,’ उनले भनिन्,‘पार्टीले दिएको जिम्मेवारी निर्वाह गर्न तयार छु, यसमा अग्रजहरुको साथ सहयोग सधैं आवश्यक छ, उहाँहरुकै साथ र सहयोगमा अघि बढ्ने छु ।’उनी पार्टीले आयोजना गरेको सभामा दाङ, बर्दिया, टिकापुर, महेन्द्रनगर हुँदै चितवन आएकी हुन् । बिहीबार हेटौंडा र शुक्रबार झापामा पुगेपछि सभा टुंगिने छ ।

प्रकाशित : वैशाख ८, २०७४ १५:२८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT