स्मारकमा सीमित जलियावाला वाग घटना 

बीबीसी

लाहोर, पाकिस्तान — सय वर्ष पहिले आजैको दिन (१३ अप्रिल) भारतको पंजाब राज्यको अमृतसरस्थित जलियाँवाला बागमा ब्रिगेडियर जनरल रेजिनेल्ड डायरले जनसभा गरिरहेका निहत्था मानिसमाथि गोली चलाउने आदेश दिएका थिए । जलियावाला वाग काण्डको उल्लेख पश्चिम पंजाब (पाकिस्तान) मा कुनै पनि दृष्टिकोण वा सोचमा परिवर्तनको कारण हुन सक्छ ।

स्वतन्त्रता आन्दोलनमा सहभागी सबै उक्त काण्डमा मारिएका थिए । तिनीहरू पाकिस्तान बनने आन्दोलनका विरोधी थिएनन् । साथै यसले ‘टु नेसन थ्योरी’ को दृष्टिकोणलाई कुनै हानि पनि पुर्‍याउने खालको थिएन । यो भन्नु गलत हुँदैन, ‘पाकिस्तान बन्ने आन्दोलनको सूत्रपातचाहिं जालियावाला वाग काण्ड एउटा हिस्सा थियो ।’

Citizen


शिख समुदायले धुमधामका साथ मनाउने ‘वैशाखी’ पर्वकै दिन यो घटना भएको थियो । अर्थात् १३ अप्रिल १९९१ मा जलियावाला वागमा ‘रोलेट एक्ट’ को विरोधमा प्रदर्शनकै क्रममा सभाको आयोजना गरिएको थियो । त्यसमा हजारौं सर्वसाधारणको सहभागिता थियो । सभामा सहभागी भएका निहत्था सर्वसाधारणमाथि एकै पटक गोली चलाउने आदेश ब्रिटिस शासकले दिएका थिए । यो आदेश जनरल डायरले दिएका थिए । यो काण्डमा ठूलो संख्यामा शिख, हिन्दु र मुस्लिम मारिएका थिए । उनीहरूलाई पंजाब क्षेत्रलाई स्वतन्त्र बनाउन जारी आन्दोलनको सहिद मात्र मानिएको छ ।

जनरल डायरलाई इतिहासकै सबैभन्दा फटाहा र हत्याराको संज्ञा दिँदै ‘अमृतसरको कसाई’ सम्मको उपमा दिइएको थियो । ब्रिटिस शासनबाट स्वतन्त्र हुनका लागि पंजाबका हरेक समुदायका मानिस एक ढिक्का भएर संघर्ष गरेका थिए । उक्त संघर्ष सन् १८५७ सम्म जारी रहेको थियो । पहिलो विश्वयुद्ध समाप्तिपछि भारतमा स्वतन्त्रता आन्दोलन विस्तारै उचाइमा पुगिररहेको थियो ।

अंग्रेजी शासकविरुद्ध स्थानीय स्तरमा खासगरी अमृतसर, लाहोर, कसुर र गुजरावालेमा सर्वसाधारणहरू स्वतन्त्रताको समर्थनमा आफ्नो चर्को आवाज उठाइरहेका थिए । अंग्रेजी शासकका नीतिहरू तथा कानुनविरुद्ध विशाल विरोध प्रदर्शनमा तीव्रता आउँदै थियो । यो गम्भीर परिस्थितिमा ‘रोलेट एक्ट’ ल्याइएको थियो । जसमा शासनविरुद्ध प्रदर्शन गर्न र बागीहरूलाई तत्कालै पक्राउ गरी काराबासमा चलान गर्न सकिने व्यवस्था थियो । त्यसताका यसलाई ‘कालो कानुन’ को संज्ञा दिइएको थियो ।

उक्त कानुनविरुद्ध हिन्दु, शिख र मुस्लिम सबै एकजुट भएर विरोधमा उत्रने मानसिकता बनाएका थिए । त्यसैबीच ब्रिटिस सरकारका खुफिया नियोग तथा विश्वस्त सूत्रहरूले त्यसलाई बिथोल्ने सोच बनाए । उनीहरूले कानुनको विरोधमा हुने कुनै पनि गतिविधिलाई नियन्त्रण गर्नर् ेमनस्थिति बनाएका थियो ।

त्यसैबीच, विरोधमा सभा गर्ने निर्णय भयो । सभाको तयारी चलिरहेकै बेला स्वतन्त्रता आन्दोलनका पक्षधर नेताहरू सैफुद्दिन किचलू र सत्यपाललाई १० अप्रिल १९१९ मा पक्राउ गरिएको थियो । १३ अप्रिलमा सभा आयोजना गर्ने निश्चित भयो । त्यो सभाको उद्देश्य स्वतन्त्रता आन्दोलन चर्काउन र पक्राउ परेका नेताहरूलाई तत्कालै रिहाइका लागि दबाब सिर्जना गर्ने पनि रहेको थियो । सभाको चाँजोपाँजो मिलाउने जिम्मा डा. मोहम्मद बसिरलाई दिइएको थियो ।

सभाले मुस्लिम, हिन्दु र शिखहरूलाई एउटै मञ्चमा ल्याएको थियो । यस्तो हुनु भनेको स्वतन्त्रता आन्दोलनमा सबै समुदाय एक ढिक्का रहेको पुष्टि गर्नु पनि थियो । फेरि जलियावाला वागभित्र जुन रगत बगेको थियो, त्यो कुनै एउटा सम्प्रदायको थिएन । रगतबाट हिन्दु, मुस्लिम, शिख छुट्टिँदैन्थे । सबैको रगत रातै थियो । यो घटनाले भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलनको आधारलाई बलियो बनाएको थियो । त्यसैको फलस्वरूप सन् १९४७ मा हिन्दुस्तान र पाकिस्तानका रूपमा स्वतन्त्रता प्राप्त गरेको थियो ।

घटनाको ४२ वर्ष र ब्रिटिस शासनबाट स्वतन्त्रताको १४ वर्षपछि सन् १९६१ मा जलियाबाला वागमा मारिएकाहरूको सम्मानमा एउटा स्मारकको निर्माण गरियो । तर आजसम्म पश्चिम पंजाब या पूरै पाकिस्तानमा सरकारका तर्फबाट मारिएकाहरूको कहिले पनि सम्झना नगरिएको गुनासो रहँदै आएको छ ।

अझ पाकिस्तानी सरकारले कुनै पनि कार्यक्रमको आयोजना गर्न सकेको छ । यहाँका आमसर्वसाधारणले अमृतसर त भारतमा रहेको र बैशाखी शिखहरूको धार्मिक पर्व भएकाले उक्त घटनालाई सम्झनुपर्ने कुनै कारण मान्न चाहेका छैनन् ।

ताहिर संधू

प्रकाशित : वैशाख १, २०७६ ०८:२१
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

सही रूपमा प्रस्तुत भए वार्ता : किम

एजेन्सी

सोल, दक्षिण कोरिया — उत्तर कोरियाले अमेरिकासँग तेस्रो चरणको वार्ताका लागि सर्त तेर्स्याएको छ । ‘वासिङ्टन सही रूपमा प्रस्तुत भए’ वार्ता गर्न तयार रहेको प्योङयाङले जनाएको छ । उत्तर कोरियाली नेता किम जोङ उनले भने, ‘अमेरिकासँग उत्तर कोरिया तेस्रो चरणको वार्ता गर्न तयार छ ।

तर यसका लागि हाम्रो सर्त भनेकोवासिङ्टन सही तरिकाले प्रस्तुत हुनै पर्छ । उत्तर कोरियाली सञ्चारमाध्यमका अनुसार किमले आफ्नो एक सम्बोधनमा भनेका छन्, ‘म राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पसँग अपिल गर्छु कि उहाँले दुवै पक्षलाई स्वीकार्य हुने गरी प्रस्ताव ल्याउनुहोस् ।’

दुई नेताबीच पहिलोपटक अघिल्लो वर्ष सिंगापुरमा वार्ता भएको थियो । त्यसपछि यसै वर्षको फेब्रुअरीमा अर्को वार्ता भएको थियो । भियतनामको हनोईमा भएको दोस्रो चरणको शिखर वार्तामा दुवै देश परमाणु निःशस्त्रीकरणको मुद्दामा पछाडि हटेपछि वार्ता बिना निष्कर्ष टुंगिएको थियो ।

उक्त वार्तालगत्तै ट्रम्पले भनेका थिए, ‘उत्तर कोरियाली अधिकारीहरू सोलमाथिको सबै खाले आर्थिक प्रतिबन्ध हटाइएपछि मात्रै आफ्नो मुलुकको प्रमुख पारमाणविक केन्द्र बन्द गरिनेछ । यो माग हामीले स्वीकार गर्न सकेनौँ र वार्ता बिनानिष्कर्ष टुंगियो ।’

त्यसो त उत्तर कोरियाले अमेरिकी राष्ट्रपतिको यो प्रतिक्रियालाई तत्कालै अस्वीकार गरेको थियो । पछिल्लो महिना सहायक विदेशमन्त्री चो सुन–हुईले अमेरिकामाथि ‘ग्याङ्गस्टर’ जस्तो भूमिका निर्वाह गरेको आरोप लगाएका थिए । उनले भनेका थिए, ‘अमेरिकाले हनोईमा एउटा सुनौलो अवसर गुमाएको छ । ’

अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था ‘एएफपी’ का अनुसार उत्तर कोरिया र अमेरिकाबीच तेस्रो चरणको वार्ताको वातावरण बन्दै गएको छ । उत्तर कोरियाली नेता किम वार्ताप्रति सकारात्मक देखिएका छन् ।

नेता किमले आफू अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पसँग अर्को चरणको वार्ता गर्ने चाहेको बताएका हुन् । ‘अमेरिका सही रूपमा प्रस्तुत भएर वार्ताको टेबलमा बसेमा त्यसका म तयार छु,’ किमले भने । यसअघि दुई नेताबीच भियतनामको हनोईमा दोस्रो चरणको वार्ता भएको थियो । तर उक्त वार्ता बिनानिष्कर्ष टुंगिएको थियो ।

प्रकाशित : वैशाख १, २०७६ ०८:२०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT