जात र धर्म बोलवाला

उत्तरप्रदेशको चुनावी परिदृश्य दिल्लीको भन्दा बिल्कुलै फरक छ । चुनावी प्रतिस्पर्धा विकास र जनसरोकारका मुद्दामा अझै केन्द्रित हुन सकेको छैन । 
सुरेशराज न्यौपाने

लखनउ — भारतको निर्वाचन आयोगले आमनिर्वाचन घोषणा गरेयता भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसको दिल्लीको अकबर रोडस्थित मुख्यालयमा पत्रकार सम्मेलन नभएको दिन नै छैन । नोटबन्दी, मोदी सरकारका योजनाहरूको असफलता, बेरोजगारी, रफाल लडाकु विमान प्रकरण, बैंक घोटालालगायतका विषयमा पार्टीका प्रवक्ताहरूले दिनहुँ नयाँ–नयाँ खुलासा र दाबी पेस गर्छन् ।

र, त्यही पत्रकार सम्मेलनमै आधारित भएर सत्तापक्ष र विपक्षबीच सार्वजनिक सभादेखि सञ्चारमाध्यमहरूमा जुहारी चल्ने गरेको छ । यसरी हेर्दा लाग्छ, विश्वको सबैभन्दा ठूलो लोकतन्त्रको चुनाव यिनै मुद्दाहरूमा केन्द्रित छ ।

Citizen


तर, जनसंख्याका हिसाबले भारतको सबैभन्दा ठूलो राज्य उत्तरप्रदेश (यूपी) को चुनावी परिदृश्य दिल्लीको भन्दा बिल्कुलै फरक छ । यहाँको चुनावी प्रतिस्पर्धा विकास र जनसरोकारका मुद्दामा नभएर जातीय र साम्प्रदायिक ध्रुवीकरणमा जेलिएको देखिन्छ । लखनउ विश्वविद्यालयकी राजनीतिशास्त्र विभागकी प्रमुख प्राध्यापक शशि शुक्लाको भनाइमा सन् १९९० को दशकपछि समाजवादी पार्टी (सपा), बहुजन समाज पार्टी (बसपा) लगायतका दलहरूको उदयसँगै जातिय र धार्मिक ध्रुवीकरण बढेको हो ।

‘राष्ट्रियस्तरका दलहरू खुम्चिने र क्षेत्रीय दलहरूको उदयसँगै सुरु भयो । र, आर्थिक र विकासका मुद्दाभन्दा पनि जातपात र धर्म हावी हुन पुग्यो’ उनले भनिन् । त्यसैगरी भारतीय राष्ट्रवादी कांग्रेसका उत्तरप्रदेश प्रमुख रमेश दीक्षित भने जातीय राजनीति गलत हुँदाहुँदै पनि आजको वास्तविकता भएको बताए । ‘जातभात आजको वास्तविकता छ । बिहार र यूपी बद्नाम मात्र भएको हो । दक्षिण भारतमा समेत छ,’ दीक्षितले भने । जातीय मुद्दा गलत भन्ने थाहा हुँदाहुँदै पनि मतदातालाई आफ्नो पक्षमा ल्याउन पार्टीहरूले जातीयताको सबैभन्दा सजिलो बाटो समातेको उनको तर्क छ ।

८० वटा लोकसभा सदस्य रहेको यूपीको जातीय समीकरण आफैंमा निकै जटिल मानिन्छ । अघिल्लो चुनावमा यही जातीय समीकरणलाई आफ्नो पक्षमा ल्याउन सफल भएर भाजपा नेतृत्वको राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक गठबन्धनले ७३ स्थानमा जितेको थियो । यसपटक पनि राजनीतिक दलहरूको ध्यान जातीय समीकरणकै केन्द्रित रहेको पाइन्छ ।

यूपीमा ओबीसी करिब ४५ प्रतिशत, दलित २१ प्रतिशत र मुस्लिम १९ प्रतिशतको हाराहारीमा छन् । ओबीसीमा पनि यादव ९ प्रतिशत र दलितमध्ये जाटभ करिब ५५ प्रतिशतको हाराहारीमा छन् । निश्चित जातिगत भोट बैंक भएका सपा र बसपाबीच भएको चुनावी गठबन्धनले त्यसलाई थप पेचिलो बनाइदिएको छ ।

अखिलेश यादवको सपा विशेषगरी अन्य पिछडा वर्ग (ओबीसी) मा पर्ने यादव बहुल र मायवाती नेतृत्वको बसपा दलित (अनुसूचित जाति–एससी) मा पनि जाटभको पार्टी मानिन्छ । सपाको यादव र बसपाको जाटभ अत्यधिक प्रभाव छ । सँगै विपक्षी गठबन्धनमा रहेको राष्ट्रिय लोक दल (आरएलडी) को पश्चिम यूपीमा ठूलो संख्यामा रहेका जाट र गुज्जरको ठूला हिस्सासमेत गठबन्धनसँगै छ । भाजपा भोट बैंक भने उच्च जाति हो । जुन १६ प्रतिशतको हाराहारीमा छ । विगतमा भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसलाई पनि यही समुदायको अत्यधिक समर्थन हुने गर्थ्यो ।

भाजपाले विपक्षी गठबन्धनको रणनीतिलाई ध्यानमा राख्दै गैर–यादव ओबीसी र गैर–जाटभ दलितलाई आफ्नो पक्षमा ल्याउने भरमग्दुर प्रयास गरेको छ । त्यसैअनुसार जातीय पार्टीहरूलाई चुनावी तालमेलमा मनाउन भाजपा सफल पनि भएको छ । गैरयादव ओब्सीीमा राम्रो संख्यामा रहेका कुर्मी जातिलाई आफ्नो पक्षमा ल्याउन अपना दल, सुहेल देव भारतीय समाजवादी पार्टीसँग उसले गठबन्धन गरेको छ । यसबाट गैरयादव पिछडा वर्गको भोट आफूलै पाउने उसको आकलन छ ।

त्यसैगरी दलितहरूमध्ये गैरजाटभलाई आफूतिर ल्याउन भाजपाले विशेष ध्यान दिएको छ । उसले गैरजाटभ दलितमा पर्ने निषाद, वाल्मीकि, धोबीलाई आफ्नो पक्षमा ल्याउन निषाद पार्टीसँग तालमेल गरेको छ । सन् २०१४ को चुनावमा पनि भाजपाले यिनै गैरयादव र गैरजाटभलाई आफ्नो पक्षमा ल्याउन सफल भएको थियो । र, उसले अनुसूचित जातिका लागि आरक्षित सबै १७ सिट जितेको थियो ।

युपी विगत लामो समयदेखि साम्प्रदायिक राजनीतिका लागि पनि उर्बर भूमि रहँदै आएको छ । बसपा र सपाको मुस्लिमकेन्द्रित राजनीति र भाजपाको राम मन्दिरप्रतिको मोहले साम्प्रदायिक राजनीतिलाई केन्द्रमा राख्दै आएको छ । करिब बीस प्रतिशतको हाराहारीमा रहेका मुस्लिम भोट आफैंमा यूपीको चुनावमा निर्णायक मानिन्छ । र, विगतदेखि नै मुस्लिम समुदायले कंग्रेस, सपा र बसपाप्रति सहानुभूति राख्दै आएका छन् ।

गत साता पश्चिम यूपीको देववन्दको चुनावी र्‍यालीमा बसपा प्रमुख मायावतीले मुस्लिम समुदायलाई आफ्नो भोट विभाजित हुन नदिन गरेको आग्रहले पनि त्यो पुष्टि गर्छ । भाजपा भने मुस्लिमको समर्थन नरहने बुझेर हिन्दु भोटलाई आफ्नो पक्षमा ल्याउने रणनीतिमा छ ।
देववन्द र्‍यालीको भोलिपल्ट यूपीका मुख्यमन्त्री योगी आदित्यनाथको ‘मुस्लिमबाहेकको भोट भए पुग्छ’ अभिव्यक्तिले पनि त्यो प्रस्ट हुन्छ । त्यति मात्र होइन उनको ‘कांग्रेस, बसपा र सपालाई अलिमा विश्वास छ भने हामीहरूलाई बजरंगवली (हनुमान) मा विश्वास छ,’ भन्ने भनाइ पनि धार्मिक ध्रुवीकरण लक्षित रहेको विश्लेषकहरूको भनाइ छ ।

चुनावी घोषणापत्रमा पुनः एक पटक राम मन्दिर बनाउने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्नुलाई पनि भाजपाको हिन्दु मतदाता रिझाउने रणनीतिका रूपमा बुझिएको छ । तर, भाजपाका यूपी प्रवक्ता शलभमणि त्रिपाठी भने उनको पार्टीले विपक्षी गठबन्धनको जस्तो कुनै जाति र धर्मविशेष राजनीतिमा विश्वास नगर्ने दाबी गर्छन् । ‘भाजपाको कुनै जातिविशेषमा भन्दा पनि सबैमा उत्तिकै पकड छ । भाजपाले राम्रो गर्ने डरले उनीहरूबीच गठबन्धन भएको हो र उनीहरूको एजेन्डा नै जातीय राजनीति हो । यो अवसरवादी गठबन्धन हो भन्ने कुरा जनतालाई थाहा छ, यसैले कुनै असर पर्दैन चुनावी नतिजामा,’ त्रिपाठीले भने ।

झट्ट हेर्दा जातीय र धार्मिक समीकरण विपक्षी गठबन्धनअनुकूल देखिए पनि विपक्षीका सामु आआफ्ना पक्षमा रहेका भोटलाई गठबन्धनको पक्षमा ल्याउन कम्ती चुनौतीपूर्ण छैन । विगतमा सपा र बसपाबीच शत्रुतापूर्ण सम्बन्ध रहेका कारण अखिलेश र मायावतीले आहवान गरेकै भरमा दुवै पार्टीका समर्थक गठबन्धनप्रति प्रतिबद्ध रहनेछन् भन्नेमा ढुक्क हुने अवस्था भने छैन । भाजपाले यसैलाई विपक्षीको गठबन्धनको कमजोरी ठानेको छ ।

र, त्यसैअनुसार रणनीति अख्तियार गरेको देखिन्छ । यसअतिरिक्त भाजपाले यादव भोटमा विभाजन ल्याउन पनि त्यत्तिकै मिहिनेत गरेको छ । सपा प्रमुख अखिलेशका विरुद्ध भोजपुरी फिल्मका स्टार दिनेशलाल यादवलाई उठाएको छ । साथै समाजवादीलाई अध्यक्ष अखिलेशका काका शिवपाल यादवका कारण केही असहज हुने देखिन्छ ।

शिवपालका पक्षमा सपाका पुराना कार्यकर्ता छन् र उनले मैनपुरी, एटाबामा गठबन्धनको भोट काट्ने प्रबल सम्भावना छ । भतिजा अखिलेशसँगको सम्बन्धका कारण सपाबाट बाहिरिएका शिवपाललाई अप्रत्यक्ष रूपमा भाजपाले संरक्षण गरिरहेको पनि चर्चा छ ।
प्रियन्का गान्धी बाड्राको पार्टी प्रवेश र महासचिव नियुक्तिपछि उत्साही देखिएको कांग्रेसले प्राप्त गर्ने मतले पनि यूपीको चुनावी परिणामलाई केही हदसम्म प्रभाव पार्ने देखिन्छ ।

भाजपा र अन्य क्षेत्रीय दलको तुलनामा सांगठनिक रूपमा कमजोर भए पनि प्रियंकाका कारण ब्राहमणलगायतका उच्च जातिको केही हिस्सा कांग्रेसतर्फ पुनः फर्कने सम्भावना पनि त्यत्तिकै छ । तर, त्यसले यूपीको चुनावी परिणामलाई ठूलो प्रभाव पार्ने भने देखिन्न । बरु कांग्रेसको उम्मेदवारीका कारण विशेषगरी मुस्लिम मतदाता अत्यधिक रहेका करिब एक दर्जन सिटमा त्रिपक्षीय भिडन्त हुने र त्यसको प्रत्यक्ष फाइदा भाजपालाई हुने प्रबल सम्भावना छ ।

विपक्षी गठबन्धनका सामु अर्को चुनौती भनेको पुलवामा आक्रमण र जम्मुकश्मीरसँग जोडिएको आर्टिकल ३७० लगायतका विषयलाई जोडेर भाजपाले बनाएको ‘राष्ट्रवाद’ को न्यारेटिभ पनि हो । यसप्रति विशेषगरी युवाहरूलाई आकर्षित गरेको देखिन्छ । राष्ट्रवादको मुद्दाले अन्य जनसरोकारका मुद्दाहरू ओझेलमा परेको र यसबाट भाजपालाई लाभ मिलेको विपक्षीहरूसमेत अप्रत्यक्ष रूपमा स्विकार्छन् ।

‘राष्ट्रवादको मुद्दाले मतदातामा भ्रम सिर्जना गरेको कुरालाई नकार्न सकिँदैन तर त्यसले चुनावी परिणामलाई खासै प्रभाव पार्दैन,’ सपाका प्रवक्ता राजेन्द्र चौधरीले भने । तर, भाजपाले अघि सारेका राष्ट्रियतासँगको जोडिएका विषयमा विपक्षीहरू रक्षात्मक बन्दै गएको हुँदा भाजपाले अन्तिम समयमा यसलाई थप चर्को बनाउने सम्भावना रहेको प्रा. शुक्लाको विश्लेषण छ । र, त्यसैले यूपीको ८० सिटको छिनोफानो गर्ने उनको निष्कर्ष छ । ‘भाजपाले राष्ट्रियताको मुद्दालाई कुन ढंगले चर्काउँछ र विपक्षीले त्यसको जवाफ कसरी दिन्छन् त्यसैमा यूपीको परिणाम निर्भर गर्नेछ,’ शुक्लाले भनिन् ।

प्रकाशित : वैशाख २, २०७६ ०८:३०
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

जंगलैजंगल बाघको पाल्की

बूढानीलकण्ठ तौलुङका तामाङ बस्तीमा बाघद्वारको पानी र मेलाको ठूलो महत्व
कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — सिंगारिएको काठको पाल्की, भित्रचाहिँ ढलौटमा कुँधिएको बाघको मुकुट । यो अहिलेको हैन, रणबहादुर शाहकै पालाको मूर्ति हो । यही मूर्ति पाल्कीमा बोकेर बाघद्वारमा जोडेपछि सुरु हुन्छ मेला । चैत मसान्तको दिन सुरु भएर नयाँ वर्षको पहिलो दिन सकिने बाघद्वार मेलाको रौनक यस पटक भिन्न थियो ।

बूढाबूढीदेखि युवायुवतीहरू तीन घण्टा उकालो शिवपुरी जंगल हुँदै बाघद्वार पुगे । त्यहाँबाट टोखाको सपनतीर्थ आइपुगेर मेला सकाए । बूढानीलकण्ठ महानगरपालिका–१ तौलुङस्थित तामाङ बस्तीबाट सुरु हुने मेलाको रोचक इतिहास छ ।

बाघद्वार गुठी समितिका अध्यक्ष बमबहादुर लामाका अनुसार १६ औँ शताब्दीमा नुवाकोटबाट आएका आफ्ना पुर्खाले यो जात्रा सुरु गरेका हुन् । उनका पुर्खाको नाम लयुर च्यान थियो । तामाङ भाषामा ‘च्यान’ को अर्थ बाघ हुन्छ । उनकै सम्झनामा सुरु गरिएको यो मेला शाहवंशीय राजा रणबहादुर शाहले विधिवत् रूप दिए । ‘कथाअनुसार त्यति बेला काठमाडौं उपत्यकामा कुष्ठरोगको महामारी चलेको थियो । महारानीलाई कुष्ठरोगको लक्षण देखापर्‍यो,’ लामाले भने, ‘एक दिन घोडा सवारको क्रममा बाघद्वार पुगेर नुहाउँदा कुष्ठरोग निको भई हातखुट्टा राम्रो भएको कारण राजाले यो मेलालाई विधिवत् रूप दिएको मानिन्छ ।’

बौद्घ धर्मावलम्बीमाझ पनि अर्को किंवदन्ती प्रचलित रहेको उनले बताए । बुद्घ र उनका चेला शिवपुरी जंगल घुम्दाघुम्दै चेलाको कपाल लामो भयो । जंगलमा पानीको अभाव थियो । ‘अहिलेको बाघद्वारमा बुद्घले चेलाहरूलाई तिमीहरूको भाग्यमा भए पानी अवश्य आउनेछ भनी औँलाले खोप्दा पानी निस्केको किंवदन्ती छ,’ उनले भने ।

यस अर्थमा पनि बूढानीलकण्ठ तौलुङका तामाङ बस्तीमा बाघद्वारको पानी र मेलाको निकै ठूलो महत्त्व रहेको उनले बताए । हिन्दु धर्ममा पनि यो मेलाबारे किंवदन्ती प्रचलित छ । स्थानीय सुभद्रा खत्रीका अनुसार भक्त प्रह्लादको तपस्याबाट प्रशन्न भई शिव भगवान् हाँस्दा हाँसोको गुञ्जनले पहाड फुटेर पानी बग्न थालेको पौराणिक विश्वास छ ।

यो मेलाको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक प्रतीक बाघको मुकुटलाई मानिन्छ । मल्लकालमै बनेको गुठीका अध्यक्ष लामाले दाबी गरे । स्थानीय अशोक लामाका अनुसार पाल्कीमा हालेर बाघको मुकुट बाघद्वारमा नपुर्‍याएसम्म मेलाले वैधानिकता पाउँदैन । तौलुङका तामाङ जातिले पुर्खासँग जोडेर भगवान् शिवप्रतिको आस्था भावको पूजा धार्मिक सहिष्णुताको हिसाबले अर्थपूर्ण रहेको उनी बताउँछन् ।

शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र बाघद्वारमा बूढानीलकण्ठ मन्दिरबाट करिब ३ घण्टा जतिको उकालो चढेपछि पुगिन्छ । मेलामा अवलोकन गर्न यहाँ हरेक वर्ष सबै जाति तथा समुदायका भक्तजनहरू आइपुग्छन् । मेला अवलोकनकै क्रममा भेटिएकी ७१ वर्षीया रुक्मिणी खनाल शंखमूलदेखि वाग्मतीको शिरमा रहेको बाघद्वारमा हिँडेरै आइपुगेकी थिइन् ।

स्थानीयका अनुसार एकै दिनमा शिवपुरी जंगलको शिव मन्दिर, बागद्वार, टोखाको सपनतीर्थ र भक्तपुरको बिस्केट जात्राको दर्शन गरेमा आँटेको पूरा हुने जनविश्वास छ । अघिल्लो दिन गएर शिवपुरीको जंगलको शिव मन्दिर भएको स्थानमा रातको बास बसी भोलिपल्ट बागद्वारमा स्नान गरेर सपनको तीर्थ र बिस्केट जात्राको दर्शन गर्ने चलन पछिल्लो समय भने संकटमा छ ।

राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र रहेकाले रात्रिकालीन समयमा समस्या पर्ने र त्यसप्रति नेपाल सरकारले उचित ध्यान नदिएकोले गुठी समितिको गुनासो छ । ‘द्वन्द्वकालपछि त झन ठुलो समस्या आइलाग्यो’, अध्यक्ष लामाले भने, ‘हाल मेलामा भक्तजन आउने क्रम नै घटेको छ ।’ राति गएर बस्ने भक्तजनका लागि कुनै सुविधाको व्यवस्थापन नभएको कारण पानी असिना आउँदा समस्या हुने भएकाले अहिले मसान्तकै दिन भक्तजनहरू आउने क्रम घटेको हो ।

मेलामा काठमाडौं उपत्यकासँगै नुवाकोट, काभ्रेपलाञ्चोक, धादिङलगायत आसपासका जिल्लाका भक्तजनहरू पनि आउने उनले बताए । ‘५० हजारभन्दा बढी मानिसले यहाँ मेला भर्ने’ लामाले बताए, ‘सरकारको कम चासो र प्रचार प्रसारको पनि कमिले यो मेला ओझेलमा परेको हो ।’

सुशीला तामाङसम्राज्ञी भण्डारी(प्रशिक्षार्थी)

प्रकाशित : वैशाख २, २०७६ ०८:२६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT