यादव देवकोटा

क–कसले मिचे टुँडिखेल ?

लिच्छविकालीन समय  । पुरानो काठमाडौं सहरभन्दा बाहिर, पूर्वपट्टिको लम्बेतान चौर  । जो ‘लायकुपुई’ बाट मुस्किलले साढे तीन सय पाइलाको दूरीमा अरू जमिनभन्दा अलिक उठेको ढिस्कोजस्तो भएर बसेको थियो । फराकिलो खुला जमिनको सहरवासीका लागि एकसाथ अनेक उपादेयता थिए । घरपालुवा जनावर चराउने, केटाकेटी खेल्ने, विशेष जात्रा र उत्सवहरू मनाउने प्रयोजनका लागि उक्त खुला जमिनको उपयोग हुन्थ्यो ।

विपद्ले नफेरेको मति

बुधबार बिहानै धादिङको नौबिसेलाई केन्द्र बनाएर ५.२ रेक्टरको भूकम्प गएपछि सामाजिक सञ्जालमा आएकाअनेकौं टिप्पणीमा कसैले लेखेको छ– ‘भूकम्पले तर्साउन छाडेको छैन । हामीले आपतविपतमा उभिन मिल्नेसम्मको ठाउॅ पनि नछोडी खुला स्थान साँघुर्‍याउॅदै गएका छौं । २०७२ कै उत्पात दोहोरियो भने हाम्रो हालत झन् खराब हुनेतिर गइरहेछ ।’

विवेकविरोधी 'पाठशाला'

आखिर सिंहदरबारमा के छ, जसले मै हुँ भन्नेलाई पनि बदलिदिन्छ ? सत्तामा नपुगुन्जेल हाे ठूला कुरा, सिंहदरबार पुगेपछि नेता औकातमा आउँछ । दशकाैं संघर्ष गरेर, बलिदानकाे राजनीति गरेर सिंहदरबार पुगेकाे नेता वर्ष दिनमा असली हैसियतमा प्रकट भयाे ! के छ सिंहदरबारकाे पाठशालामा जसले कलुषित बनाउँछ आफ्ना चेलाहरुलाई ?

शासकले साँघुर्‍याएको सहर

पूर्वार्द्ध पुराना स्मृतिहरू भन्छन्– काठमाडौं सहर निकै सानो थियो । दरबारको धुरीबाट सारा जनताको घरबाट धुवाँ पुत्पुताएको हेर्न सकिन्थ्यो र कसले खान पाए या पाएनन् भनी निर्क्योल गर्न सकिने आकारको थियो । अनिमात्रै भोजन गर्थे, राजा । जनताको तलबितलको भोकपीरको ख्याल थियो, शासकमा । धेरै पहिलेको आदिम कथा होइन, मल्लकालमै थियो यस्तो, लेख्छन् इतिहासकारहरू ।

चेतनाको झिल्को

गंगालाल श्रेष्ठलाई अंश सर्वस्वसहित फाँसीको सजाय सुनाएपछि भनियो, ‘उमेर कलिलै भएकाले माफी मागे आजन्म कारावास ।’ गंगालालले तुरुन्तै हाँक दिए, ‘कसैले बक्स दिएको ज्यानलाई स्वीकार गरेर बाँच्दिन ।’ तुरन्तै उनलाई फाँसीकै सजाय सुनाइयो । त्यस्तै, अंश सर्वस्वसहित फाँसीको सजाय सुनाइएपछि ठूलठूलो स्वरले हाँस्दै दशरथ चन्द गर्जिए– ‘फाँसी क्या चिज है ?’

यादव देवकोटाका लेखहरु :

आलोचना र आराधना

नेपाली इतिहासको बहसमा नछुट्ने पात्र, पृथ्वीनारायण शाह । एउटा मानक, आलोचनाको । अर्को विम्ब, आराधनाको । दाहिने–देब्रे, दुबैका केन्द्रविन्दु । एउटा संस्थाजस्तो । समयको पानीढलो जस्तो । झन्डै ३ सय वर्षदेखि लेखन, छलफल, बहस, विवाद, स्तुति सबैको केन्द्र ।

बाचाल सत्ता, मौन जनता

प्रधानमन्त्री केपी ओलीले हालै भनेका थिए, ‘अब जता फर्कियो उतै सरकार भेटिन्छ ।’ जता फर्कियो उतै सरकार भेट्ने कसले हो ? ओलीको कथनविपरीत नेपाली समाजले भोगेको यथार्थको संकथन फरक छ । जनताले सरकारलाई कहिले न्याय माग्दा गोली हानिरहेको, कहिले न्याय मागेको पर्चा च्यातिरहेको अवस्थामा भेट्नुपरेको छ ।

चेतनामाथि जाइलाग्ने अरिंगाल !

कञ्चनपुरकी तेह्र वर्षीया बालिका निर्मला पन्तको बलात्कारपछि हत्या गर्ने अपराधीलाई कारबाहीका निम्ति अलाप–विलाप गर्दै हारगुहारमा लागेका निर्मलाका आमाबाबुलाई प्रधानमन्त्रीकै सामुन्ने उनका पार्टी नेताहरूले ‘परिचालित अभियानमा लागेको’ आरोप लगाए ।

सत्ता–शक्तिको तोड

सत्तासीनहरू शक्तिशाली पनि भए भने तिनको त्यो सत्ता–शक्तिको तोडले इतिहासको लयलाई भत्काउन सक्छ । र, सिंगो मुलुकले निरीहतापूर्वक त्यसको मोल चुकाउन विवश हुनुपर्छ । उदाहरण हाम्रै इतिहासमा छन् । पढ्ने मात्रै कि इतिहासबाट सिक्ने पनि ? यो बेग्लै बहसको विषय हो ।

को थिए लिगलिग कोटका घलेहरू ?

लर्सघाको घले राज्य जैन खानले कब्जा गर्नुअघिसम्म लर्सघादेखि साम्रीँसम्म राज्य गर्थे घलेहरू । लिगलिगकोट चाहि घटनाक्रमहरूले आधुनिक नेपालको जगको रूपमा देखिए पनि लिगलिगका घलेहरू को थिए भन्नेबारे सामान्य विमर्श पनि भएको पाइन्न ।