कान्छो आविष्कारको कमाल

रामचन्द्र अधिकारी

काठमाडौँ — तीन सय वर्ष अगाडिका भविष्यवेत्ता तथा दार्शनिकहरूले भन्ने गरेका थिए, मानिसको संख्या यसरी नै बढिरहन्छ र अनिकालले मानिसको जीवन अस्तव्यस्त हुन्छ । उनीहरूले अनुमान लगाएकोभन्दा तीव्र गतिमा जनसंख्या वृद्धि हुँदै गयो । तर त्यस्तो भोकमरी लागेन । जीवन जति दुःखी र कष्टकर होला भन्ने सोचिएको थियो, त्यस्तो भएन । उल्टै सजिलो भएको छ ।

मानिसको औसत आयु (७१.५ वर्ष) ह्वात्तै माथि आएको छ । मृत्युदर घटेको छ । पछिल्ला वर्षहरूमा जन्मदर पनि नियन्त्रणमा आएको छ (२.५ बच्चा प्रतिविवाहित महिला) । रोगविरामबाट मानिस निकै सुरक्षित बन्न थालिसके । उपचार सम्भव भएकाले । जमिनमा उब्जिनेले मात्र नपुग्ला भनेर समुद्रमा खेतीपाती सुरु भएको छ ।

Citizen

आजको मानिसलाई सुखी र समृद्ध बनाउने एक आधारशिला या मानिसले पछिल्लो समयमा आविष्कार गरेको विज्ञानको विधा हो— जैविक प्रविधि । २० औँ शताब्दीलाई कम्प्युटर प्रविधि र २१ औँलाई जैविक प्रविधिको युग मानिएको छ । यसर्थ कम्प्युटरपछिको कान्छो आविष्कार जैविक प्रविधि हो ।

एउटा शरीरबाट दुरुस्तै अर्को शरीर बनाउने क्लोनिङ प्रविधि, निसन्तान दम्पतिबाट सन्तान उत्पादन गर्ने आईभीएफ प्रविधि, एकबाट अर्काको जीउमा अंग प्रत्यारोपण गर्ने ट्रान्सप्लान्टेसन प्रविधि, पेटको बच्चाको स्वास्थ्य अवस्था जानकारी लिने एम्निओसिन्टेसिस सबै आधुनिक जैविक प्रविधि हुन् । त्यति मात्र होइन, औधि उत्पादनशील नश्ल, भ्याक्सिन र एन्टिबायोटिक अनि बेमौसमी, टिकाउ तथा बलियो प्रतिरक्षा क्षमता भएका खाद्यवस्तु तयार गर्ने काम जैविक प्रविधिले गरेको छ । जीव विज्ञानको यस विधाले थोरै मात्रामा भए पुग्ने र थोरै समयमा तयार गरी खान सकिने उच्च पोषणतक्त्वयुत्त खानेकुरासमेत आविष्कार गरेको छ ।

जैविक प्रविधिले १० वटा मुख्य आयामहरूमा उन्नति गरेर देखाइदियो । ती हुन्— जैविक इन्धन, दिगो खाद्य उत्पादन, समुद्री खेती, शून्य फोहोर उत्पादन, हानिकारक मानिएको कार्बनडाइ अक्साइड ग्यासलाई कच्चापदार्थको रूपमा प्रयोग, पुनर्उत्पादित औषधि, भ्याक्सिन, सस्तो तथा सुभल किसिमले रोगको निदान, अत्याधुनिक स्वास्थ्यसेवा र माटो अनि पानीको सुरक्षा ।

जैविक प्रविधिको आवश्यकताको आभास अठारौँ शताब्दीबाट भयो । वैज्ञानिक ग्रेगर मेन्डलले सन् १८६५ मा सफलता हासिल गरेसँगै यसको विकासक्रम सुरु भएको मानिन्छ । दोस्रो विश्वयुद्धपछि सन् १९५३ मा वाट्सन र क्रिकले डीएनएको बनावट छर्लङ्ग देखे, बुझे र अरुलाई बुझाए, अनि जैविक प्रविधिले गति लियो । अनेकन उपलब्धि प्राप्त गर्दै सन् १९९६ मा भेडाको क्लोनिङ गरेर मान्छेमा यस्तै गर्न सकिने तर्क सार्वजनिक भएपछि भने विश्व अत्तालियो र यसो नगर्न वैज्ञानिकहरूलाई सुझायो । सन् २०१३ मा मानिसबाट अर्को दुरुस्त मानिस बनाउन सकिने वैज्ञानिक आधार बनाइसकिएको थियो ।

मानव र अन्य जनावरको शरीरलाई संक्रमणबाट आजीवन जोगाउने प्रयासस्वरुप लुई पाश्चरले सन् १८८५ मा भ्याक्सिनको आविष्कार गरे । विभिन्न प्रयोजनमा यसको दुरुपयोग बढ्यो । लागेका रोगलाई नियन्त्रण गर्ने उद्देश्यले अलेक्जेन्डर फ्लेमिङले १९२८ मा एन्टिबायोटिक बनाए । एन्टिबायोटिकको आज चरम दुरुपयोग भइरहेको छ । यसको अनियन्त्रित प्रयोगले मानव स्वास्थ्यमाथि धावा बोलिरहेको छ ।

मांसप्रदायक पशुहरूलाई जुन पायो त्यही एन्टिबायोटिक लगाइदिएर तौल वृद्धि गरिदिनेसम्मको दुराचार गरिएको छ । छिटो दुर्व्यसनी हुने किसिमका औषधिलाई अन्तर्रार्ष्ट्रिय स्तरमा नै प्रतिबन्ध लगाइसकिएको छ । क्रिश्चियन बोनार्डले १९६७ मा मानिसको मुटु एक–अर्कोमा प्रत्यारोपण गरिदिए । उनले यो नवीनतम प्रविधिबाट लाखौँ मानिसलाई नयाँ जीवन दिए । यसै जैविक प्रविधि (तन्तु वा अंग प्रत्यारोपण) बाट कस्मेटिक सर्जरीसमेत गर्न सकिने भएकोले मानव अंगको कालाबजारी फस्टाउने संकेत देखिएको छ ।

जैविक प्रविधिले मानिसको अनुहार चाहेजस्तो रूपमा बदल्न सक्ने कुराको ग्यारेन्टी गरेको छ । शाकाहारीलाई सबै पोषणतत्त्वको ग्यारेन्टी गर्न नसक्ने ठहर गरिकन मासुजन्य पदार्थमा हुने सबै पौष्टिक तत्त्वसहितको सब्जी आविष्कार अन्तिम चरणमा पुगेको बताइन्छ । कृत्रिम रगत तथा वीर्य सुधारीकरणको सफल निष्कर्ष उन्मुख अन्वेषण भइरहेका छन् ।

एकातिर जैविक प्रविधि वरदान सावित भएको छ । यसले मानिस लगायत सहयोगी जीवहरूलाई समेत नवजीवन दिएको छ, अकाल मृत्युबाट जोगाएको छ, जीवन सहज बनाएको छ । अर्कातिर यसले निहित मानव स्वार्थका लागि अन्य जीवको अस्तित्वलाई संकटमा पारेको छ । सामाज, संस्कृति, मानवीय कानुनमात्र होइन, मानव जीवनलाई नै चुनौती दिएको छ । जैविक प्रविधिको चरम दुरुपयोग हुनथालेको छ । कतिपय देशले केही प्रविधिलाई प्रतिबन्ध लगाएका छन् ।

एम्निओसिन्टेसिस (आविष्कार सन् १९६७) प्रविधिले गर्भमा भएको भ्रूणको शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्य र लिङ्गको जानकारी दिन्छ । पेटको बच्चामा धेरै खराबी छ भने विज्ञले गर्भपतनलाई उपयुक्त मान्छन् । तर मानिसले यस प्रविधिलाई लिङ्ग पहिचान गर्न दुरुपयोग गरे । एक अध्ययन अनुसार भारतको मुम्बईमा ८४ प्रतिशत स्त्रीरोग विशेषज्ञले मासिक २ सय ७० जनाको एम्निओसिन्टेसिस गर्छन् ।

९५ प्रतिशतको उद्देश्य भ्रूणको लिङ्ग पहिचान गर्नुहुन्छ । अनिच्छाएको लिङ्गीय भ्रूण रहेछ भने हत्या गरिदिन । त्यसैले भारतमा अनाधिकृत एम्निओसिन्टेसिस गर्न पाइन्न । यस्तै अर्को प्रविधिले नेपालमा पत्तै नपाई अन्तर्राष्ट्रिय बजार जमाएछ । त्यो हो–आईभीएफ वा टेस्टट्युव बेबी । यो प्रविधि प्राकृतिक रूपले निसन्तान दम्पतिबाट बच्चा उत्पादन गर्न विकास भएको हो । यदि महिला गर्भमा बच्चा बोक्न असमर्थ रहिछन् भने अर्की महिला (सरोगेट आमा) को पाठेघरमा भ्रूण प्रत्यारोपण गरिन्छ र तिनैले बच्चा जन्माइदिन्छिन् । यस प्रविधिको दुरुपयोग गर्दै बच्चा जन्माउन नभ्याउने विदेशी आएर नेपाली महिलालाई भाडामा लिएर सरोगेटआमा बनाए ।
सन् १९७८ मा बेलायतमा पहिलोपटक सफल यो प्रविधिबाट संसारमा ५० लाख बच्चा जन्मिसकेका छन् । तर यो प्रविधिको दुरुपयोग गरेको ठहर गरी नेपाल सरकारले सन् २०१५ मा प्रतिबन्ध लगायो । सन् २०१६ माकेही खुल्ला गरेर सर्वोच्च अदालतले भन्यो— नेपाली निसन्तान दम्पतिले चाहिँ आईभीएफ गर्न पाउनेछन् ।

प्रविधिले जैविक हतियारको रचनागरिसकेको छ । बिना सेना वा अन्य भौतिक गोलीगठ्ठा शत्रुलाई नाश गर्ने यो प्रविधिलाई
धेरै युद्धमा प्रयोग गरिएको छ । यो निकै विनाशकारी चिज हो । वैज्ञानिक आविष्कारका राम्रा–नराम्रा दुवै पक्ष हुन्छन् भन्ने विश्वव्यापी मान्यता छ । यही कुरालाई अँंगाल्दै जैविक प्रविधि स्वीकार नगरी आजको मानव जगतलाई धरै छैन । तथापि यिनलाई व्याख्या गर्ने कानुनी आधारहरू वा नियमन गर्ने कानुन निर्माणमा भने सधैं तैनाथ रहनुपर्ने देखिन्छ । यसो हो भनेमात्र मानव र यिनको संस्कृति, सामाजिक सन्तुलन र मानवता नै बच्दछ । हैन भने यो प्रविधि एटम बमभन्दा कमजोर छैन ।

लेखक स्नातकोत्तर क्याम्पस, विराटनगरको प्राणीशास्त्र विभागमा उपप्राध्याप क छन् ।
ramchandra.adhikari@gmail.com

प्रकाशित : चैत्र २, २०७५ ०७:५६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

थरीथरीका गुराँस

कमल मादेन

काठमाडौँ — गुराँसका प्रजातिहरू फागुनदेखि जेठसम्म फुल्छन् । यसबीच पत्रपत्रिकामा अक्सर गुराँसबारे समाचार आइरहन्छन् । त्यसमा नेपालमा पाइएको गुराँस प्रजातिको संख्या उल्लेख हुन्छ । पर्या–पर्यटनका निम्ति गुराँस प्रजातिको विविधताले छुट्टै महत्त्व राख्छ । सरकारले यो वर्ष गुराँस सम्बन्धी दुई पुस्तक सार्वजनिक गरेको छ ।

असोजमा लोकार्पण भएको ‘कञ्चनजंघा संरक्षण क्षेत्र र आसपासका गुराँसहरू’ पुस्तकमा नेपालमा पाइएका ३३ गुराँस प्रजातिबारे सचित्र बयान छ । यसैगरीे माघमा ‘गुराँस संरक्षण कार्ययोजना’ (२०७५–२०८०) पुस्तकले नेपालमा कम्तीमा ३१ प्रजातिका गुराँस पाइन्छ भन्छ ।

डब्लुडब्लुएफ नेपालसँग सहकार्य गरी प्रकाशित पछिल्लो पुस्तकमा नेपालमा पाइने धेरैजसो गुराँस प्रजातिका आकर्षक तस्बीर
छन् । उक्त पुस्तकमा उल्लिखित ३१प्रजातिमध्ये नेपालमा नपाइने रोडोडेन्ड्रन इपेपिलाटम पनि समावेश छ (पृष्ठ २३) । यो गुराँस प्रजाति चीन, उत्तरपूर्वी भारत, भूटान र म्यान्मारमा मात्र पाइन्छ । यस्तै प्रचलनमा नरहेको एक अर्को प्रजातिको नाम रोडोडेन्ड्रन हेफ्टी लेखिएको छ । रोडोडेन्ड्रन वालिचीको पुरानो नाम रोडोडेन्ड्रन हेफ्टी हो । नेपालका गुराँस सम्बन्धी पुस्तक तथा लेखहरूमा यसअघि मैले कसैले पनि रोडोडेन्ड्रन हेफ्टी लेखेको पाएको छैन । कुनै विषयमा लेखिएको

पछिल्लो प्रकाशनमा समावेश तथ्यांकलाई सही मान्नुपर्ने हुन्छ । सरकारले गुराँस सम्बन्धी प्रकाशन गरेको पछिल्लो पुस्तकको तथ्यांकले गुराँस जिज्ञासु र अध्ययन–अनुसन्धान गर्नेलाई दिग्भ्रमित तुल्याउँछ ।

तथ्यांक नालीबेली
सन् २००० मा प्रकाशित जेआर प्रेस, केके श्रेष्ठ र डीए सुटन लिखित नेपालको वनस्पति सम्बन्धी एक पुस्तकमा रोडोडेन्ड्रन इपेपिलाटमसहित नेपालमा ३० गुराँस प्रजाति पाइने तथ्यांक छ । वनस्पति विभागले सन् २००५ मा ‘रोडोडेन्ड्रन्स अफ नेपाल’ शीर्षक एक पुस्तक प्रकाशन गर्‍यो ।

केशवराज राजभण्डारी र मार्क एफ वाटसन लिखित उक्त पुस्तकमा रोडोडेन्ड्रन इपेपिलाटम नेपालको गुराँसको सूचीबाट हटाइएको जानकारीसहित अन्य ३१ गुराँस प्रजातिको नालीबेली छ । पुस्तकमा नेपाल लगायत विश्वको विभिन्न संग्रहालयमा नेपालको गुराँस नमुना संग्रह गरिएको आधारमा लेखिएको बुझिन्छ ।

‘क्याटलग अफ नेप्लिज फ्लावरिङ प्लान्ट्स भाग ३’ (सन् २०१२) पुस्तक राष्ट्रिय हर्वारियम तथा वनस्पति प्रयोगशालाले प्रकाशन गर्‍यो । केशवराज राजभण्डारी, खेमराज भट्टराई र सुशिमरञ्जन बराल लिखित उक्त पुस्तकमा हाम्रो राष्ट्रिय हर्वारियम तथा वनस्पति प्रयोगशाला गोदावरी ललितपुरमा ३१ गुराँस प्रजातिका सयौं नमुना संग्रहित छन् भन्ने जानकारी छ । पुस्तकमा नेपालमा पाइने तर राष्ट्रिय हर्वारियम तथा वनस्पति प्रयोगशाला गोदावरीमा संग्रह नभएको रोडोडेन्ड्रन्स पेन्डुलम समावेश छैन । यसको नमुना बेलायत तथा जापानमा मात्र संग्रहित छ ।

वनस्पति विभागले सन् २०१७ मा ‘फ्लावरिङ प्लान्ट्स अफ नेपाल : एन इन्ट्रोडक्सन’ शीर्षक पुस्तक प्रकाशन गर्‍यो । केशवराज राजभण्डारी र सञ्जीवकुमार राई लिखित उक्त पुस्तकमा गुराँसको एक अर्को प्रजाति रोडोडेन्ड्रन हाइपेनान्थम थपिएको छ । पश्चिम, मध्य तथा पूर्वी नेपालको खुम्बु क्षेत्रमा रोडोडेन्ड्रन एन्थोपोगन उप–प्रजाति हाइपेनान्थम पाइन्थ्यो ।

यो उप–प्रजातिलाई नै एक छुट्टै प्रजाति रोडोडेन्ड्रन हाइपेनान्थम मानिएको हो । यसैगरी चीनका गुराँस विज्ञले ‘कञ्चनजंघा संरक्षण क्षेत्र र आसपासका गुराँसहरू’ पुस्तकमा सूचीकृत ३३ प्रजाति बाहेक एक अर्को रोडोडेन्ड्रन मेकोन्गेन्स पनि नेपालमा छ भन्ने जानकारी ‘फ्लोरा अफ चाइना’ (भोलम १४ पृष्ठ ३२०) मा छ ।

भरतकुमार प्रधान लिखित ‘अ नोट अन रोडोडेन्ड्रन मेकोन्गेन्स : अ न्यु स्पेसी रेकर्ड फ्रम सिक्किम हिमालय, इन्डिया’ (सन् २०१४) शीर्षक लेखमा पनि नेपालमा रोडोडेन्ड्रन मेकोन्गेन्स पाइन्छ भन्ने प्रसंग छ । माथिका विवरण आधारमा नेपालमा ३३ होइन, ३४ गुराँस प्रजाति छ भन्नु उपयुक्त हुन्छ । तर गुराँस सम्बन्धी कुनै पनि किताबमा नेपालमा ३४ प्रजाति छ भनिएको छैन । संखुवासभास्थित वरुण उपत्यका र डार्जिलिङ, सिक्किम जोडिएका भूभागमा गुराँस खोज अनुसन्धान गर्ने हो भने गुराँसका थप आधा दर्जनजति प्रजाति थपिन सक्छ ।

टिएमजेमा २५ प्रजाति
तिनजुरे–मिल्के–जलजले (टिएमजे) गुराँस प्रजाति प्रचुर मात्रामा पाइने क्षेत्र हो । यो क्षेत्र तेह्रथुम (लालीगुराँस, म्याङलुङ, मेन्छायाम), संखुवासभा (धर्मदेवी, मादी, चैनपुर, पाँचखपन, सभापोखरी) र ताप्लेजुङ (मैवाखोला र मिरिङदेन) मा पर्छ । आईयुसीएन नेपालले त्यस क्षेत्रमा गुराँस के कति प्रजाति छ र तिनका अवस्था कस्तो छ भन्ने अध्ययन सन् २००३–०४ मा गराएको थियो ।

त्यो अध्ययनमा म, हेमचन्द्र भण्डारी र विकास कार्की संलग्न थियौं । त्यसयता तिनजुरे–मिल्के–जलजले क्षेत्रमा गरिएका कैयन स्थलगत अध्ययन तथा प्रकाशित पुस्तक, लेखहरू अनुसार उक्त क्षेत्रमा नेपालमा पाइने ३४ मध्ये ९ प्रजाति ः रोडोडेन्ड्रन कोवानियनम, रोडोडेन्ड्रन लानाटम, रोडोडेन्ड्रन हुकेरी, रोडोडेन्ड्रन ल्वोन्डेसी, रोडोडेन्ड्रन मेकोन्गेन्स, रोडोडेन्ड्रन निभाले, रोडोडेन्ड्रन पेन्डुलम, रोडोडेन्ड्रन पुमिलम, रोडोडेन्ड्रन ट्राइकोक्लाडम फेला परेको देखिन्न ।

यस आधारमा तिनजुरे–मिल्के–जलजले क्षेत्रमा २५ गुराँस प्रजातिमात्र पाइन्छ भन्नु उपयुक्त हुन्छ । तर पत्रपत्रिकामा टिएमजे क्षेत्रमा २८ गुराँस प्रजाति पाइन्छ भन्ने जानकारी बारम्बार आइरहेको छ । जुन अहिलेसम्मको तथ्यांकको आधारमा सत्य होइन । यसको अर्थ भोलिका दिन त्यहाँ थप गुराँस प्रजाति भेटिन्न भन्नेचाहिँ होइन ।

अन्य गुराँस
रोडोडेन्ड्रन कोवानियनम र रोडोडेन्ड्रन ल्वोन्डेसी नेपालमा पाइने रैथाने गुराँस हुन् । यी दुई प्रजाति पश्चिम तथा मध्य हिमाली जिल्लामा कतैकतै पाइन्छ । बोट ज्यादै सानो भएकाले यी प्रजातिलाई स्थानीय बासिन्दाले गुराँस भनेर चिन्दैनन् । अघिल्लोको पात तथा फूल भाले सुनापाते (रोडोडेन्ड्रन लेपिडोटम) जस्तै र बोट २ मिटरसम्म अग्लो हुन्छ । पछिल्लोको बोट त अझ सानो जमिनभन्दा माथि अक्सर २,४ इन्च अग्लोमात्र हुन्छ । मैले पहिलोपटक म्याग्दी जिल्ला अन्तर्गत अन्नपूर्ण बेसक्याम्प नजिक गत असारमा रोडोडेन्ड्रन ल्वोन्डेसी फुलेकै अवस्थामा देखेँ । यो प्रजाति सन् १९५२ मा पत्ता लागेको हो ।

टिएमजेभन्दा बाहिर अरुण उपत्यका अन्तर्गत नुमभन्दा उत्तरतर्फको टासी गाउँ नजिकबाट रोडोडेन्डन हुकेरी र रोडोडेन्ड्रन ट्राइकोक्लाडम संकलन भएको देखिन्छ । रोडोडेन्ड्रन प्युमिलम अरुण र वरुण उपत्यकामै पाइन्छ । रोडोडेन्ड्रन पेन्डुलम तमर उपत्यकाको तोप्के गोला, पापुङ तथा कञ्चनजंगा र याम्फुदिनबाट संकलन भएको जानकारी छापिएका छन् । रोडोडेन्ड्रन लानाटम पाँचथर जिल्ला अन्तर्गत ठूलो भञ्ज्याङ, फेदुङ डाँडाबाट मात्र एकपटक संकलन भएको तथ्यांक छ । रोडोडेन्ड्रन निभाले पश्चिम, मध्य तथा पूर्वी नेपालको सगरमाथा क्षेत्रबाट संकलन भएको छ ।

रोडोडेन्ड्रन मेकोन्गेन्स नेपालको ३४ औं गुराँस प्रजाति हो । यो प्रजाति नेपालको कुन भागबाट कसले संकलन गरेको थियो भन्ने जानकारी छैन । सम्भवतः यो प्रजाति जापानका वनस्पति विज्ञबाट नेपाल तथा सिक्किम सीमा क्षेत्रबाट संकलन भएको हुनुपर्छ । जापानी वनस्पति विज्ञ समूहले नेपाल र सिक्किम सिमानामा वनस्पति संकलन गरेको छ ।

भरतकुमार प्रधानले कञ्चनजंगा संरक्षण क्षेत्रभन्दा पूर्वतर्फको युम्थाङ उपत्यकामा रोडोडेन्ड्रन मेकोन्गेन्स संकलन गरेको उल्लेख गरेका छन् । गुगल अर्थ इक्स्पलोर्र अनुसार हाम्रो सिमानाबाट युम्थाङ उपत्यकामा करिब ५० किलोमिटर हवाई दूरी टाढा छ । भौगोलिक बनावटको आधारमा सिक्किमको युम्थाङ, लाचुङ, लाचेन उपत्यकाबाट नेपालसम्म रोडोडेन्ड्रन मेकोन्गेन्स फैलिन सक्ने आधार देखिन्छ ।

प्रकाशित पुस्तक तथा लेखहरू अनुसार नेपालमा पाइने रोडोडेन्ड्रन पेन्डुलम र रोडोडेन्ड्रन मेकोन्गेन्सको नमुना राष्ट्रिय हर्वारियम तथा वनस्पति प्रयोगशाला गोदावरीमा संग्रह छैन । माथि उल्लेखित यस वर्ष प्रकाशित गुराँस सम्बन्धी २ सामग्रीमा रोडोडेन्ड्रन कोवानियनम, ट्राइकोक्लाडम हुकेरी, रोडोडेन्ड्रन लानाटम, रोडोडेन्ड्रन मेकोन्गेन्स, रोडोडेन्ड्रन पेन्डुलम, रोडोडेन्ड्रन प्युमिलम, रोडोडेन्ड्रन ट्राइकोक्लाडमका तस्बीर गैरनेपालीले खिचेका समावेश छन् ।

विद्युतीय सञ्जालमा उपलब्ध जानकारी अनुसार ती तस्बीरहरू देश बाहिर खिचेको बुझिन्छ । दुवै पुस्तकमा समावेश रोडोडेन्ड्रन कोवानियनमको तस्बीर स्कटल्यान्डस्थित अर्डुआइन गार्डेनमा खिचिएको हो । हामीकहाँ यो रैथाने प्रजातिको एउटै तस्बीर छैन । बेलायतमा प्रशस्त मात्रामा रोपिएका छन् । अर्डुआइन गार्डेनमा संसारभरका करिब ४ सय गुराँस प्रजाति लगाइएका छन् । प्रवेश शुल्क दर ५ पाउन्ड तोकिएको छ ।

अहिलेसम्म प्रकाशित तथ्य र तथ्यांक अनुसार नेपालमा पाइने गुराँसको सबै प्रजातिका नमुना र तिनका तस्बीर हामीकहाँ उपलब्ध छैन । यसले हाम्रा तर्फबाट गुराँसबारे अध्ययन, अनुसन्धान कम भएको संकेत गर्छ । ‘गुराँस संरक्षण कार्ययोजना’ (२०७५–२०८०) पुस्तकमा माथि उल्लिखित गुराँस सम्बन्धी कुनै सन्दर्भ सामग्रीको चर्चा छैन । तर ‘कञ्चनजंघा संरक्षण क्षेत्र र आसपासका गुराँसहरू’ शीर्षक पुस्तकमा छापिएका केही तस्बीर त्यो पुस्तकमा पनि परेका छन् ।

‘गुराँस संरक्षण कार्ययोजना’ (२०७५–२०८०) को लेखक गणले नेपालको गुराँस सम्बन्धी पूर्वप्रकाशित कृतिहरू कतै चर्चा किन गरिएन भन्ने प्रश्नको उत्तर दिनैपर्छ । यद्यपि यो ‘गुराँस संरक्षण कार्ययोजना’ (२०७५–२०८०) को उद्देश्य सराहनीय छ । २० कडोड रुपैयाँ लागत अनुमान गरिएको यो कार्ययोजना कार्यान्वयनबाट हाम्रा ४३ जिल्लाको गुराँसे वनजंगलको समुचित संरक्षणमा अवश्य सघाउ पुग्नेछ ।

प्रकाशित : चैत्र २, २०७५ ०७:५३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT