असल संस्कार, असल नागरिक

आफ्नै परिवेश
झमक घिमिरे

काठमाडौँ — हाम्रो संस्कारगत सोच चिन्तनमा छोरीले कमाएको, गरेको आर्जनमा बाबुआमा बाँच्न हुँदैन, अर्को जुनीमा त्यो भार तिर्नुपर्छ अर्थात् चुक्ता गर्नुपर्छ भन्ने परम्परागत सोच, चिन्तन बोकेका मानिसहरू अहिले पनि समाजमा धेरै भेटिन्छन् । आखिर उस्तै पीडा, उस्तै दर्द खेपेर हुर्काएका, बढाएका हुन्छन्, बाबुआमाले । उस्तै त्याग, समर्पण हुन्छ भने किन छोरीहरूको आर्जनमा बाँच्न नहुने बाबुआमाहरू ?

यो पंक्तिकारको दिमागमा यो प्रश्न ठिंग्ग उभिन्छ । यो संस्कारगत परम्परा विरुद्ध यही पंक्तिकारले निकै पहिला नै धावा व्यवहारले बोलिसकेकी छे । अहिलेको समयमा छोराहरूको मात्र आय आर्जनमा बाँच्छु भन्ने अभिभावकहरूको सोच, चिन्तनमा विस्तारै परिवर्तन आउँदैछ ।

Citizen


यो सकारात्मक पक्ष हो । अहिले वंश धान्ने र अंश खाने छोरै हुनुपर्छ भन्ने मान्यताको कानुनी रूपमै अन्त्य भएको अवस्था छ । अहिलेको नीति–नियम अनुसार छोराजतिकै छोरीले पनि समान हिस्सा अर्थात समान अंशियार बन्न पाउने व्यवस्था हुँदाहुँदै पनि छोराकै मोहले अझै मान्छेलाई छोडेको छैन । सन्तान होइन, दुनियाँलाई छोरा चाहिन्छ । अधिकांश मान्छेले छोरी होइन, छोरा जन्माउन चाहन्छन् । किनभने छोरा भए सधैं आफूसँगै रहन्छ, बुढेसकालको सहाराका रूपमा हाम्रो समाजले परिभाषित गरेको छ । त्यही मानसिकताले ग्रस्त छ, यहाँको समाज । यो मानसिकता यहाँमात्र होइन, संसारभरि कुनै न कुनै रूपमा जीवित छ ।

अहिले पनि महिलाहरू जति शिक्षित हुन्, अधिकांश पुरुषको कठपुतलीको रूपमा सञ्चालित छन् । यहाँसम्म कि आफूलाई मनपर्ने खानेकुरा पनि श्रीमानको आदेशविना किन्न सक्दैनन् । महिला आफ्नो खुसी र इच्छामा चल्न कमैले पाउँछन् । आफ्नो शारीरमाथि पनि आफ्नो खुसी हुँदैन, पुरुष या श्रीमानकै खुसीमा चल्छ । हुन त यसप्रति सचेत महिला छँदैछैनन् भन्ने होइन ।

तर अधिकांश महिलाको स्वतन्त्रता भनेको पुरुषको दायराभित्र खुम्चिएर रहेको छ । त्यसैले पनि उहिलेका धूर्त पुरुषहरूले महिलाको स्वतन्त्रताप्रति धावा बोलेर आफ्नो इच्छामा चल्ने मानव मिसिनको रूपमा परिणत गरे । यिनीहरूले महिलालाई सामाजिक, सांस्कृतिक रूपले तल्लो दर्जामा पुर्‍याए ।

छोरीहरूले आफ्नो जन्म र कर्म दिने बाबुआमाहरूको अन्तिम संस्कार गर्न नहुने संस्कार बनाए । छोरीहरूले बाबुआमाहरूको काजकिरिया गरे दिवंगत आत्माले शान्ति पाउँदैन, परलोकमा पनि उनीहरूले शान्ति पाउँदैनन् भन्ने संस्कार, चिन्तन बनाइदिए । यस्तो सोच, चिन्तन विरुद्ध आज निकै छोरीहरूले धावा बोल्नुमात्र होइन, आफ्ना बाबुआमाको अन्तिम संस्कार गरेका छन् ।

डा. उपेन्द्र देवकोटाका छोरीहरूले आफ्ना दिवंगत पिताको लासलाई काँधमात्र हालेनन्, आफ्ना पिताको लासमाथि दागबत्ती दिए, काजकिरिया पनि गरे । अन्तिम कर्म पनि गरे । के डा. देवकोटाले शान्ति पाएनन् ? यी बाबुआमाको अन्तिम संस्कार छोराले नै गर्नुपर्छ भन्ने मानसिकता बोकेकाहरूलाई प्रश्न छ, के छोरा नहुने सबै मरेर नर्क गएका छन् ?

त्यसो त हालै निधन भएका नेता भारतमोहन अधिकारीका छोरीहरूले पनि आफ्ना पिताको अन्तिम संस्कार गरे । उनीहरूले आफू सन्तान हुनुको जिम्मेवारीमात्र पूरा गरेनन्, आफ्ना बाबुआमाप्रति सबै भूमिका पूरा गरेका छन् । बाबुआमाहरूको लागि छोरा नै जन्माउनुपर्छ, हेरचाहकोलागि सधैं आफ्नै वरिपरि बस्छन् भन्ने मान्यतामा परिवर्तन आउँदैछ । यो एकदमै सकारात्मक पक्ष हो ।
अहिलेका छोरीहरूमा जे गर्न पनि तयार छु भन्ने धारणाको विकास हुनु जरुरी छ ।

बाबुआमाहरूमा पनि छोरो भनेको त कुलको दीपक हो, नभई त कहाँ हुन्छ भन्ने भावनामा परिवर्तन हुनु आवश्यक छ । किनभने अब समाज र समयमा असल सन्तानको जरुरत छ । छोरा होस् या छोरी सानैदेखि विना भेदभाव असल संस्कार र शिक्षा दिएर हुर्काउन सक्यो भने उसले परिवारको जिम्मेवारीमात्र होइन, राष्ट्रकै जिम्मेवारी बोक्न सक्छ ।

प्रकाशित : चैत्र २, २०७५ ०७:५९
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

आत्महत्याबारे कुरा गरौं

डेभिड ब्रुक्स

काठमाडौँ — एज्नेस म्याकिन क्लामथ फल्स, ओरेगनमा बस्छिन् । तीन वर्षअघि उनको १६ वर्षीय छोरा ह्यारिसनले आत्महत्या गरे । ‘ह्यारिसनलाई गुमाउँदा मैले छोरालाई गर्ने मायाको हरेक अंश हरायो,’ उनी भन्छिन्, ‘त्यो प्रेमलाई कतातर्फ मोड्ने भन्ने सोच्नै सकिन । तर ऊ गयो भन्दैमा मैले उसलाई गर्ने माया पनि हरायो भन्ने होइन । ऊ नहुँदा कसरी ऊप्रतिको मेरो माया दर्शाउने भन्ने मैले सिक्नु थियो । त्यसैले अहिले म उसको माया समुदायमा बाँडिरहेकी छु ।’

अहिले उनी समाजमा आत्महत्या कम गर्ने र पीडालाई व्यवस्थापन गर्ने काममा तल्लिन छिन् । विश्वभर आत्महत्याको दर यो शताब्दीमा ३० प्रतिशतले बढेको देखिन्छ । त्यसमा पनि किशोर–किशोरीको आत्महत्या दर दोब्बरले बढेको छ । अमेरिकामा मात्रै वर्षमा ४५ हजारले आत्महत्या गर्छन् ।

तैपनि हामी यो विषयमा खासै बहस गर्दैनौं । हामीले आत्महत्याबारे छलफल गरे त्यस्तै गर्ने सोच पलाएकाहरूलाईथप प्रोत्साहित गर्ने गलत बुझाइ केही व्यक्तिको छ । हामीमध्ये धेरैलाई त के भन्ने र के गर्ने भन्ने पनि थाहै छैन । कसैले निराशाजनक कुरा गरे त्यो व्यक्ति आत्महत्याको संघारमा पुगेको खतरा महसुस गर्न सकिन्छ । कसैले आफू गएपछिको जीवनका बारे मजाक गर्छ, आफूलाई मनपर्ने सामग्रीहरू त्याग गर्न थाल्छ, मृत्युको बारे सोचिरहन्छ, लामो समयको निराशापछि कुनै निर्क्योलमा पुगेझैं एक्कासी चुपचाप रहन्छ भने ती आत्महत्याका संकेत हुन सक्छन् ।

त्यस प्रकारको सोच पलाएका व्यक्तिहरूसँग वादविवाद गर्नु ठिक होइन । ‘जीवनमा तिमीले धेरै गर्न बाँकी छ’ वा ‘तिमीले यस्तो गरे तिमीलाई माया गर्ने वरपरका व्यक्तिको हविगत के हुन्छ, कहिल्यै सोचेका छौ’ जस्ता कुरा त उनीहरूको अगाडि झनै गर्नु हुँदैन । उनीहरूको अगाडि आश्चर्य भाव देखाए, उनीहरूमा थप ग्लानि र लाज पैदा हुन्छ । र त्यो व्यक्तिलाई आत्महत्या नगर्न प्रेरित गर्न झनै कठिन हुन्छ ।

पीडितहरूले सधैं आफ्नो योजनाबारे झुठो बोल्छन् । एउटा अध्ययनका अनुसार आत्महत्या गरेका र ८० प्रतिशतलेआफ्नो ज्यान लिनुअघि आफूमा आत्महत्याको सोच पलाएकोबारे झुठो बोल्छन् । एज्नेसका अनुसार निकट रहेका व्यक्तिले उनीहरूको भावना बुझेको जिकिर गर्नु राम्रो हुन्छ । ‘मलाई थाहा छ, तिमीलाई कस्तो महसुस भइरहेको होला’ भन्ने वाक्यले कुराकानी सुरु गर्न केही सहज बनाउँछ । त्यसपछि सिधै ‘के तिमी आत्महत्याबारे सोच्दैछौ’ भन्ने प्रश्न गर्नु राम्रो हुने उनको सुझाव छ ।

जान्न जरुरी छ– आत्महत्या गर्ने मनसाय बनाएको व्यक्तिले आफूले पीडाबाट पूर्णरूपमा मुक्ति पाउने एकमात्र उपाय त्यही हो भनेर सोचेको हुन्छ । हामीले गर्नसक्ने अर्को काम भनेको उनीहरूको भावनालाई आत्मसात गर्ने हो । आत्महत्या भनेको व्यक्तिको एकैछिनको सोचको भयावह परिणाम हो । कुनै समस्याको दीर्घकालीन समाधानको उपाय पहिल्याउन नसक्नु नै यसको कारक हुन्छ ।

पीडा सत्य हो, तर त्यो सदैव रहन्छ भन्ने ठान्नु भ्रम हो । आत्महत्या गर्ने असफल कोसिस गरेका व्यक्तिहरू पछि आफू असफल भएकोमा खुसी नै हुन्छन् । पीडा अभिव्यक्त गर्ने स्थान पाए उनीहरूले आफ्नो सोचमा परिवर्तन ल्याउन सक्छन् । तसर्थ त्यस्ता व्यक्तिलाई आफ्नो भावनालाई लेखेरै राख्न अभिप्रेरित गर्नु जरुरी हुन्छ । समय बित्दै जाँदा उनीहरू आफैंभित्र निराशा पैदा गराउने आवाजलाई पहिचान गर्न सक्षम हुन्छन् ।

त्यस्तो आवाज दिमागमा भएको रासायनिक गडबडीको नतिजा हुनसक्छ । तसर्थ उनीहरूलाई त्यस्तो आवाज ठूलो भएको बेला जीवनका भावी योजनाबारे विचार लेख्न आग्रह गर्नुपर्छ । उनीहरू कसलाई सम्झन्छन् ? सहयोग माग्न कहाँ जान सक्छन् ? भित्तामा देखिनेगरी टांँगेरराख्न भन्न सकिन्छ । त्यस्ता व्यक्तिको भावनालाई गोप्य राख्छु भनेर कहिल्यै वाचा नगर्नु थप उचित हुन्छ ।
आत्महत्या व्यक्तिगत मात्र नभई सामाजिक समस्या हो । यसबारे बृहत रूपमा सोच्नु जरुरी छ । आत्महत्या गर्नेहरू महिलाभन्दा पुरुष धेरै छन्, विवाहितभन्दा अविवाहित धेरै छन्, ग्रामीणभन्दा सहरी भेगमा बढी छन् ।

यो सामाजिक मूल्य–मान्यताको समस्या पनि हो । आत्मकेन्द्रित संस्कृतिका कारण मानिसहरूमा एक्लोपना बढ्दै गएको छ । उनीहरू एक्लै र अदृश्य रूपमा तड्पिन बाध्य छन् । एज्नेसका अनुसार छोडेर जाने गए पनि पछाडि रहेकाहरूले पनि आफ्नो र समाजका बारेमा सोच्न जरुरी छ । यदि कसैले आफन्तको मृत्युलाई आत्मसात गर्न सकिरहेको छैन भने त्यस्तो व्यक्तिले पनि आफ्नो भावना अरुसँग साट्नु राम्रो हुन्छ । यसबारे उच्चतम ज्ञान भएकाहरूसँग परामर्श गर्नु झनै उचित हुन्छ ।

न्युयोर्क टाइम्सबाट अनुदित ।

प्रकाशित : चैत्र २, २०७५ ०७:५८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT