रोपो रोपिन्छ, जोगिए पो

'पानी नपर्दा रोपाइँ सुरु हुन्न । धेरै परे बाढीले सबै लगिदिन्छ । कहाँबाट रोपो रहनु ?’
मोहन बुढाऐर

कैलाली — रोपाइँ गर्दैगर्दा रामकिसन चौधरी घरीघरी मोहना नदीतर्फ हेर्दै थिए । आकाशे पानीको भरमा बस्दा उनको रोपाइँ ढिलो सुरु भयो । पानी नपर्दा रोपाइँ सुरु नहुने र धेरै पानी परे रोपो नरहने उनले बताए । अधिक वर्षा भएपछि मोहना नदीको बाढी उनको खेततर्फ सोझिने गरेको छ । बाढीले खेत कटानी गर्ने गरेकामा उनी दुःखी छन् । 

चौधरीको १५ कट्ठा खेतमध्ये आधा मोहना नदीले बगाइसक्यो । बचेको जमिनमा पनि कटानी रोकिएको छैन । ‘१० जना परिवारको कमाइखाने खेत यत्ति हो । नदीले कटनी गरेन भने मात्र खेती गर्ने गरेका छौं,’ उनले भने । हालसम्म १० पटकभन्दा बढी बाढीले खेत कटान गरिसकेको उनको भनाइ छ ।

बाढीका कारण उनको परिवार अहिले खाद्य संकटको मारमा परेको छ । कुनै बेला उनी धान/गहुँ बिक्री गर्थे । अहिले बचेको खेतमा उब्जेको अनाजले ६ महिना मात्रै खान पुग्छ । बाढीबाट ज्यान जोगाउन उनले आफ्नो जमिनमा घर बनाएका छैनन् । बाढी नलाग्ने नजिकैको ऐलानी जग्गामा उनले घर बनाएका छन् ।

चौधरी कैलारी ५ बड्डीपलिया गाउँका प्रतिनिधि पात्रमात्रै हुन् । गाउँका डेढ सयभन्दा बढी परिवारको खेत बर्सेनि बाढीले बगाउँदै गएको छ । मोहना नदीमा तटबन्ध गर्न स्थानीय र प्रदेश सरकारसँग बारम्बार माग राख्दासमेत सुनुवाइ नभएको स्थानीय किसान दीपेन्द्र चौधरीले बताए । ‘हालसम्म सबै परिवारको गरी ५० हेक्टरभन्दा बढी जमिन मोहनाले कटान गरिसकेको छ,’ उनले भने, ‘पटानको समस्याले किसानले बाली भित्र्याउन पाएका छैनन् ।’

कैलारी ७ बेलापरसुवामा पनि बर्खामा रोपेको धान किसानले कहिले भित्र्याउन पाउँछन्, कुनै वर्ष पाउँदैनन् । यहाँका ३ सयभन्दा बढी परिवार २०६४ र ०६६ को बाढीले विस्थापित भएर रामपुरतिर बसाइँ सरेका छन् । उनीहरूको कमाइ खाने खेत अन्त छैन । यहाँका बासिन्दाले वर्षमा गहुँको एक बाली मात्रै भित्र्याउन पाउँछन् ।

अभिशाप मोहना
बर्खामा जिल्लाको दक्षिणपूर्वी क्षेत्रका लागि मोहना अभिशाप बन्दै गएको छ । कैलालीको पश्चिम चुरे फेदबाट उत्पन्न भई मोहना नदी नेपाल र भारतको सिमाना भएर १ सय २ किलोमिटर पूर्व बग्छ ।

जिल्लाको मध्यभागमा बग्ने खुटिया, कान्द्रा, काँडा, गौरीगंगा, पथरियालगायत दर्जनौं सानाठूला नदी मोहनामा मिसिँदा विकराल रूपमा आउने गरेको स्थानीय होरीलाल चौधरी बताउँछन् ।

‘एकसाथ स्थानीय र मोहनामा बाढी आएपछि कैलारी, भजनी नगरपालिका चुर्लुम्म डुब्छ,’ उनले भने, ‘अझ कर्णालीमा समेत बाढी आएपछि आधा कैलाली डुब्छ ।’ उनका अनुसार यस्तो किसिमको बाढी ०६४ सालमा आएको थियो । त्यसबेला ठूलो धनजनको क्षति भएको त्रासदी उनमा अहिलेसम्म छ ।

ज्यान जोगाउनै मुस्किल
कैलाली भजनीको लालबोझी, कैलारी गाउँपालिका ७ को हौसलपुर, वडा नम्बर ३ मा पर्ने मोहनपुर र शिवरत्न गाउँ मोहना
नदीको टापुमा पर्छन् । मोहनाको बाढी गाउँ पसेपछि उद्धार गरिदिने कोही हुँदैन । ज्यान जोगाउन मुस्किल हुने मोहनपुरका बिसनसिंह चौधरीले बताए ।

बस्तीमा बाढी पसेपछि गाउँलेहरूले ‘सेफ हाउस’ मा गएर ज्यान जोगाउने गरेका छन् । दैवी प्रकोपका क्षेत्रमा कार्यरत गैरसरकारी संस्थाले डुबानग्रस्त विभिन्न बस्तीमा बाढी लाग्ने सतहभन्दा माथि जग राखेर सुरक्षित घर बनाइदिएका छन् ।

बर्खा लागेपछि कुनै रात चैनले बिताउन नपाउने भजनी ५ लालबोझीका पुरन चौधरीले बताए । ‘बाढी पसेपछि सेफ हाउसतिर दगुर्नुपर्छ,’ उनले भने, ‘बाढीबाट कसरी जीउधन बचाउने भन्ने दिन अब सुरु भए ।’

दुवै नदीले घेरिएको लालबोझी डुबानमा पर्‍यो भने हलिकप्टरबाट मात्रै उद्धार गर्न सकिने उनको भनाइ छ । ०६४ र ०६६ को बाढीमा लालबोझी डुबानमा परेको उनले बताए । त्यसबेला रूख र घरको छतमा बसेका परिवारका सदस्यलाई हेलिकप्टरबाट उद्धार गरिएको थियो ।

बर्खाका बेला यस क्षेत्रका विद्यालयमा समेत नियमित पढाइ हुन्न । पानी पर्नासाथविद्यालय बन्द गर्नुको विकल्प हुन्न । कहिलेकाहीँ बाढी पसेर एक सातासम्म विद्यालयबन्द हुन्छन् । बर्खाका बेला भजनी नगरपालिकामा एक गाउँबाट अर्को गाउँ जान डुंगा प्रयोग गर्नुपर्छ । कान्द्रा, पथरिया, काँडा र मोहनानदीमा स्थानीय डुंगाबाटै वारपार गर्दैआएका छन् ।

प्रकाशित : असार ३१, २०७६ ०८:३५
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

आधा खेत बाँझै

'बीउ बूढो भइसक्यो, बूढो बीउले धान कम फल्छ । यही पानीले साउनभरिमा पनि रोपाइँ सक्न मुस्किल छ’
अगन्धर तिवारी

पर्वत — निरन्तरको वर्षाले देशभरका विभिन्न जिल्लामा बाढीपहिरो र डुबानको समस्या देखिएको छ । पर्वतमा भने असार सकिँदा पनि पानीको अभावमा धेरैजसो खेतमा धान रोपाइँ हुन पाएको छैन । जिल्लामा बढी धान फल्ने मुख्य फाँट बाँझै छन् । कटुवाचौपारी, मुडीकुवा, कमलेबजार, राहाले, खानीगाउँ, देवीस्थान, कुर्घालगायत फाँटका किसानले रोपाइँ गर्न नपाएका हुन् । 

मुख्य धान फल्ने फाँटमा असार सकिँदा पनि रोपाइँ हुन नसक्दा चालु वर्ष धान उत्पादन घट्ने संकेत देखिएको छ । गत वर्ष पहिरोले ज्ञादी सिँचाइ आयोजनाको नहर बगाएको थियो । मर्मत नहुँदा कुस्मा–९ कटुवाचौपारीको करिब ३ सय हेक्टरमा रोपाइँ सुरु नै भएको छैन । यस्तै फलेबास क्षेत्रको ४ सय, जलजला–८ को लस्ती, बिहादी गाउँपालिकाको बर्राचौरमा करिब सय हेक्टरमा रोपाइँ हुन सकेको छैन ।

‘शनिबारदेखि कुलो चलाउने कुरा थियो,’ कटुवाचौपारीका सुरेन्द्र पराजुलीले भने, ‘कुलो मर्मत हुन सकेन । पाइपमा चाहिनेजति पानी नै आएको छैन ।’ करिब ३० मिटर भत्किएको नहरमा पाइपमार्फत पानी ल्याउँदा एक चौथाइ पनि आएको छैन । आलोपालो गरेर रोपाइँ गर्दा समयमा रोपाइँ नसकिने अर्का किसान प्रकाश लामिछानेले बताए । ‘बीउ बूढो भइसक्यो,’ उनले भने, ‘बूढो बीउले धान कम फल्छ । यही पानीले साउनभरिमा पनि रोपाइँ सक्न मुस्किल छ ।’

जिल्लामा विशेषगरी असारको पहिलो सातादेखि साउनको दोस्रो सातासम्म रोपाइँ सकिनुपर्ने हो । स्थानीय जातका गुडुरा, जेठोबूढो, एक्ले, कनजिरा, बिरम्फुले, अनदी र उन्नत जातका रामपुर मन्सुली, खुमल–४, खुमल–१० लगायतका धान पछिल्लो समय लोकप्रिय छन् । सबै धान रोप्ने सिजन साउन १५ सम्म उपयुक्त हो ।

जिल्लाको करिब आधा रोपाइँ हुन बाँकी रहेको कृषि ज्ञानकेन्द्रले जनाएको छ । जिल्लाको ९ हजार हेक्टरमा वर्षे धानखेती हुन्छ । त्यसमध्ये बढी फल्ने क्षेत्रकै खेत अझै बाँझो रहेको केन्द्रप्रमुख वासुदेव रेग्मीले बताए । ‘मनसुन ढिला सुरु भयो,’ रेग्मीले भने, ‘कतिपय ठाउँमा नहर भत्केर समस्या छ । गाउँमा मजदुर अभाव अर्को समस्या हो ।’

उनका अनुसार धानको बीउ छरेको २२ देखि ३५ दिनसम्ममा रोपिसक्नुपर्छ । कतिपय छिटो पाक्ने धानको बीउ कलिलै रोप्नुपर्छ । ३५ दिनभन्दा बढी उमेरको बीउ रोप्दा त्यसले दिने उत्पादनमा एक तिहाइदेखि ५० प्रतिशतसम्म कमी आउने प्राविधिक बताउँछन् ।
समयमा धान रोप्न नपाएपछि किसानहरू निराश छन् ।

‘नहरमा पानी नआउँदा सबै खेत बाँझै छ,’ फलेबास–५ का रमाकान्त शर्माले भने, ‘समयमै नहर मर्मत गर्न कसैले चासो दिएनन् । मानो रोपेर मुरी फलाउने बेला बस्नुपरेको छ ।’ धान रोपाइँ हुने खेतमध्ये शतप्रतिशत रोपाइँ कहिल्यै नभए पनि यो वर्ष गत वर्षकै बाढीपहिरोका कारण धेरै खेत बाँझिएको र यसले धान उत्पादनमा कमी आउने रेग्मीले बताए ।

प्रकाशित : असार ३१, २०७६ ०८:३४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT