आँखैअघि दा भिन्ची

राजु घिसिङ

म्युनिख — मोनालिसा र साल्भाटोर मुन्डी त लियोनार्दो दा भिन्चीका महानतम कलाकृति भइगए, तीबाहेक पनि उनका थुप्रै ‘मास्टरपिस’ छन्, जसका लागि कलाको लिलामी बजार हरेकपल्ट उचालिने गर्छ । तर, लिलामीमा उनका कला विरलै उपलब्ध हुन्छन् ।

जर्मनीको म्युनिखस्थित आल्टे पिनाकोठेमा विख्यात चित्रकार लियोनार्दो दा भिन्चीका सिर्जना अवलोकन गर्दै कलापारखी । तस्बिर : राजु/कान्तिपुर

मोनालिसा र साल्भाटोर मुन्डी फ्लोरेन्सको पुनर्जागरण युगका पेन्टिङ हुन् । त्यही युगमा दा भिन्चीले बनाएका ‘म्याडोना अफ द कार्नेसन’ लाई हालै जर्मनीको म्युनिखस्थित आल्टे पिनाकोठेमा विशेष प्रदर्शनीमा राखिएको थियो, ‘फ्लोरेन्स एन्ड इट्स पेन्टर्स’ शीर्षकमा ।

हालैको दिन प्रदर्शनीमा पुग्दा कलापारखीहरूको चासो लोभलाग्दो थियो । यतिसम्म कि, प्रदर्शनी अक्टोबर २०१८ देखि जनवरी २०१९ सम्म तोकिएको भए पनि कलापारखीको माग भएपछि प्रदर्शनी एक साता थपिएको थियो ।
आधुनिक कलाको पुनर्जागरण युग कस्तो थियो भन्ने नै फ्लोरेन्स कला प्रदर्शनीको मुख्य विषयवस्तु थियो ।

जहाँ गिटो, आन्द्रे डेल भेरोचियोदेखि दा भिन्चीसम्मका बेलायत, अमेरिका, फ्रान्स लगायतमा रहेका थुप्रै संग्रहालयबाट ल्याइएका १ सय २० चित्रकला थिए । उनीहरूसहित डोनाटेलो, फ्रा एन्गेलिको, फिलिप्पो लिप्पी, पोलाइओलो, बोटिसेली, गिरलान्डाइओ लगायतका पेन्टिङ, ड्रइङ र मूर्तिकला प्रदर्शनीमा थिए ।

‘भिन्चीदेखि उनका गुरुसम्मको कला एउटै प्रदर्शनीमा हेर्न पाउनु भाग्य नै हो,’ दोस्रोपल्ट फ्लोरेन्स कला प्रदर्शनी नियालेकी म्युनिखकी इभेटले भनिन्, ‘यस्तो अवसर विरलै पाइन्छ ।’

म्युनिखको हिउँ र सिरेटो छल्दै संग्रहालय पुगेर पनि युरो १२ को टिकट किन्न पनि लाइनै बस्नुपर्ने अवस्था थियो । प्रदर्शनी हलमा प्रवेश गरेपछि भने वातावरण भिन्न थियो । जर्मन र अंग्रेजी भाषामा राखिएका पेन्टिङ र पेन्टरबारे जानकारी अनुसार, आधुनिक कलाको पुनर्जागरण युगका कला विशेषत: जिसस क्राइस्ट र इसाई किंवदन्तीबाट प्रभावित थिए । अनि दरबार, पादरी र थोरै मात्रै सर्वसाधरणसम्म पुगेका । फिलिप्पो लिप्पी र डेभिड गिरलान्डाइओले बनाएका फ्लोरेन्सका युवायुवतीका मुहारचित्रमा धेरै दर्शक अडिएका थिए ।

दा भिन्चीका गुरु भेरोचिनोसम्मकै कला आल्टे पिनाकोठेमा राखिएको भए पनि अत्यधिक दर्शक प्रदर्शनी हलको मध्यभागमा पुगेपछि टक्क अडिए, जहाँ भिन्चीको ‘म्याडोना अफ द कार्नेसन’ सजाइएको थियो । पुनर्जागरण युगका चर्चित चित्रकारहरूका ठूलठूला कलाले भित्ता भरिएको भए पनि सबैको ध्यान ६२ गुणा ४७.५ सेन्टिमिटरको उक्त चित्रमा अडिएको थियो, एउटी आमा र काखमा रहेका शिशु जिससको चित्रमा । यसमा आमाले तल र छोराले माथि हेरे पनि दुई चरित्रको आँखाजुधाइ देखिँदैन । एउटा कोठालाई आधार बनाइएको यस चित्रमा झ्यालबाहिर क्षितिज पनि लोभलाग्दो रूपमा देखाउने दा भिन्चीको कलात्मक ट्रेडमार्क कायमै छ ।

कला समीक्षकहरूले सुरुमा म्याडोना अफ द कार्नेसनलाई दा भिन्चीको सिर्जना मानेका थिएनन् । उनका गुरु भेरोचियोको पेन्टिङ भएको दाबी गरिएको थियो । यसमा कहींकतै दा भिन्चीको हस्ताक्षर, नाम वा जनाउ दिने त्यस्तो केही पाइँदैन । तर, लामो अध्ययन र खोजपछि इतिहासकारहरू यो कला दा भिन्चीकै भएकोमाएकमत भए ।

आल्टे पिनाकोठेमा दा भिन्चीका तीन ड्रइङ पनि प्रदर्शनीमा थिए । पेन्टिङमा उतार्नुअघिका ती खाकामा शिशु जिसससँगै घोडाले पनि स्थान पाएको थियो ।

चित्रकलाको फ्लोरेन्स युग
आधुनिक कलाको पुनर्जारण युगमा इटालीलाई सबभन्दा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । त्यसमा पनि फ्लोरेन्सलाई । पन्ध्रौं शताब्दीमा मेडिसी परिवार सत्तामा रहेको अवधिलाई युरोपमा कला पुनर्जागरणको आधार मानिन्छ ।

त्यस बेला चित्र र मूर्तिकलामा ठूलै परिवर्तन भएको थियो । दरबार र चर्चको वरिपरि सीमित रहेको कला सर्वसाधारणसम्मै पुगेको थियो । गिटोदेखि लियोनार्दो दा भिन्ची यही समयका कलाकार हुन् ।

दा भिन्चीका गुरु भेरोचियोले सन् १४६६ देखि १४७६ सम्म फ्लोरेन्समा गरेका कार्यशालालाई कला पुनर्जागरण युगको लागि महत्त्वपूर्ण खुडकिलो मानिन्छ । भिन्ची बहुमुखी व्यक्तित्व हुन् । आर्किटेक्ट पनि रहेका पेन्टिङ, ड्रइङ, मूर्ति बनाउने, आविष्कार, अन्वेषण, संगीत, भूगर्भ, गाणितीय तथा चिकित्सा क्षेत्रमा नवीन खोज, अनुसन्धानलगायत उनले के मात्रै गरेनन् ? चित्रकलामै पनि उनलाई विश्वकै महान् मानिन्छ ।

दा भिन्चीको सबभन्दा प्रख्यात चित्र मोनालिसा हो, जुन फ्रान्सको लुभ्र संग्रहालयमा राखिएको छ । मोनालिसाको बिमाको मूल्य मात्रै सन् १९६२ मा १० करोड अमेरिकी डलर थियो । २०१८ मा आइपुग्दा यसको बिमा मूल्यांकन ८२ करोड १७ लाख डलरभन्दा बढी भएको बताइएको छ । लिलामीमा राख्ने हो भने विश्वकै सबभन्दा महँगो कला नै मोनालिसा हुने लगभग निश्चित छ ।

बुलेट प्रुफ फ्रेममा राखिएको मोनालिसालाई कहिल्यै लिलामीमा नल्याए पनि विश्वको सबभन्दा महँगा चित्र दा भिन्चीकै हुन् । उनले बनाएको जिसस क्राइस्टको पोट्रेट साल्भाटोर मुन्डी नोभेम्बर २०१७ मा न्युयोर्कमा भएको लिलामीमा ४५ करोड डलरमा बिक्री भएको थियो ।

यसको मूल्य २००५ मा १० हजार मात्र थियो । त्यसअघि त कौडीको भाउमा भने पनि हुन्छ किनभने यो चित्र सन् १९५८ मा लन्डनमा केवल ४५ पाउन्डमा बिक्री गरिएको थियो ।

प्रकाशित : माघ २९, २०७५ ०८:४९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

वर्षौंदेखि नागरिकताकै पछि

फातिमा बानु

काठमाडौँ — विदेशी नागरिकसँग विवाह गरेकी ६२ वर्षीया तुलसालता अमात्य तीन दशकदेखि सन्तानलाई नागरिकता दिलाउन प्रयास गरिरहेकी छन् । तीन सन्तानकी आमा उनी विदेशीसँग विवाह गरे पनि नेपालमै बस्दै आइरहेकी छन् ।

उनी चाहन्छिन्, सन्तान नेपाली नागरिक भनेर चिनिऊन्, नेपालमै बसून् । यसका लागि उनी सन्तानलाई आफ्नै नामबाट नागरिकता दिलाउन खोजिरहेकी छन् । तीन दशक लामो लडाइँ लडदा पनि आफ्नो नाममा सन्तानको नागरिकता बन्न नसक्दा उनी दु:खी छन् ।

उनी भन्छिन्, ‘मैले विदेशीसँग विवाह गरें त के भयो, मेरै कोखबाट जन्मेका बच्चा विदेशीकै हुनुपर्ने ?’ सन्तानलाई आमाको नाममा नागरिकता दिलाउन प्रशासन, अदालत, नेतासँग गुहार मागेर उनी थाकिसकिन् । नेपाली नागरिक बन्न नसकेकै कारण उनका सन्तान उनीसँग छैनन् । विदेशमा पढ्छन् । नेपालमा जन्मदर्ता र नागरिकता बन्न नसक्दा सन्तान विदेशी नागरिक बन्न बाध्य नहुन् भन्ने उनको चाहना छ । उनी भन्छिन्, ‘कि त मेरा बच्चालाई अवैधानिक भनेर देशनिकाला गरियोस्, कि उनीहरूले नेपाली नागरिकता पाऊन् ।’

भारतीय नागरिकसँग प्रेमविवाह गरेकी मकवानपुरकी सुकुमाया लामा पनि दुई दशकदेखि नागरिकता प्राप्तिका लागि राज्यसँग लडिरहेकी छन् । भारतमा श्रीमान्को मृत्यु भएपश्चात् नेपाल फर्किएकी उनका आमाबाबु दुवैको नागरिकता छ । यति हुँदा पनि प्रशासनले श्रीमानको नागरिकता प्रमाणपत्रबिना उनको नागरिकता बनाउन मानेको छैन । उनको नागरिकता नहुँदा उमेर पुगिसकेका उनका तीन सन्तानको पनि नागरिकता बनेको छैन । नागरिकताबिना सन्तानलाई उच्च शिक्षा कसरी दिने, उनीहरूले के व्यवसाय गरी खालान् भन्ने उनको चिन्ता छ ।

उनी भन्छिन्, ‘न भारतले स्विकार्छ, न आफ्नै देशले पहिचान दिन्छ, हामीले त आत्महत्या गर्ने जस्तो स्थिति आइसक्यो ।’ जिल्ला प्रशासनले नागरिकता दिन नमानेपछि उनी सर्वोच्च अदालतसम्म पुगेकी छन् । उनको मुद्दा अहिले अदालतमा विचाराधीन छ ।

नयाँ संविधानले नेपालमा जन्मेका सबै नागरिकलाई नागरिकता सुनिश्चित हुने व्यवस्था गरेको छ । संविधान बनेको तीन वर्षभित्र नागरिकता ऐन बनिसक्नुपर्ने भनिए तापनि ऐनहरू बन्न सकेका छैनन् । पुरानो नागरिकता ऐन, २०६३ अनुसार १६ वर्ष पुगेका नेपालमै जन्मेका प्रत्येक नेपालीले नागरिकता प्रमाणपत्र प्राप्त गर्न सक्ने भनिए तापनि यो प्रभावकारी रूपमा लागू हुन सकेको छैन ।

नागरिक भएको तर बाबु नभएका आधारमा नागरिकता पाउनबाट वञ्चित भएकाले संघर्ष गरिरहेका छन् । निकै कमले मात्रै आमाको नामबाट नागरिकता पाएका छन् । जन्मदर्ताको कारण देखाएर प्रशासनले नागरिकता दिन नमान्ने गरेको अधिवक्ता मीरा ढुंगाना बताउँछिन् । उनी भन्छिन्, ‘संविधानमा नागरिकता दिनु भन्ने सुनिश्चित भए पनि ऐन कानुन बनेको छैन भनेर फर्काइन्छ, सर्वोच्च अदालतले प्रक्रिया पूरा गरेर नागरिकता दिन आदेश दिँदा पनि जिल्ला प्रशासनले दिँदैन ।’ नागरिकतालाई सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण औपचारिक कानुनी प्रमाण मानिन्छ ।

शैक्षिक प्रमाणपत्र, लाइसेन्सलगायत विभिन्न अन्य पहिचानका आधार प्राप्त गर्नसमेत नागरिकता प्रमाणपत्र आवश्यक पर्छ । नागरिकता प्रभावितहरू जन्म र विवाह दर्ता, बैंक खातालगायत कुरा उपभोग गर्नबाट वञ्चित भएका छन् ।

पाँच वर्षअघि महिला, कानुन र विकास मञ्चले गरेको एक अध्ययनअनुसार २०६८ सम्ममा नेपालमा १६ वर्ष वा सो भन्दा माथिका उमेरका ४३ लाख ४६ हजार ४६ व्यक्तिसँग नागरिकता छैन । प्रभावितहरू नागरिकता नहुँदा स्कुल तहसम्मको मात्रै शिक्षामा सीमित हुनुपरेको, सीप हुँदाहुँदै पनि रोजगारी नपाउने, रोजगारीपाइहाले पनि कार्यालयले नागरिकताबिना नियुक्ति दिन नमान्ने जस्ता समस्या भोगिरहेका छन् ।

सडक बालबालिका, एकल महिलाका सन्तान, सुकुम्बासी र तेस्रो लिंगी नागरिकताबाट वञ्चित छन् । अधिवक्ता सविन श्रेष्ठका अनुसार जिल्ला प्रशासनमा नगारिकताका लागि निवेदन परिरहन्छन् ।

उनी भन्छन्, ‘बाबु पत्ता नलागेको हकमा नागरिकता दिनुपर्दा आमालाई सार्वजनिक ठाउँमा बाबु पत्ता नलागेको कारण खुलाउन लगाइन्छ, आमाको आत्मसम्मानमा ठेस पुर्‍याइन्छ र नागरिकता पनि दिइँदैन ।’ बाबु पत्ता नलागेको कारण खुलाएर नागरिकता दिए पनि पछि बाबु भेटिएमा आमालाई ५ वर्ष जेल सजाय हुने विभेदकारी कानुन हटाउनुपर्ने उनी बताउँछन् ।

बाबु पहिचान नभएको खण्डमा सिधै आमाको नाममा नागरिकता दिन मिल्ने भनिए तापनि ‘पितृत्व ठेगान नभएको’ भनेर नागरिकता दिँदा प्रभावितहरूको आत्मसम्मानमा ठेस पुगेको छ । उनीहरू यस्तो नागरिकता लिन मान्दैनन्, कतिले फिर्ता गरेका छन् । नागरिकता वितरण प्रक्रिया सजिलो बनाउन प्रमुख जिल्ला अधिकारी र सम्बन्धित अन्य सरकारी कर्मचारीलाई क्षमता अभिवृद्धि गर्ने खालका कार्यक्रम ल्याउनुपर्ने श्रेष्ठ बताउँछन् ।

नागरिकतासम्बन्धी बन्न लागेको ऐन संसद्मा अडकिएको छ । विधेयक संशोधन गरेर भए पनि आमाको नाममा सजिलै नागरिकता पाउन सक्ने खालको ऐन बनाउनुपर्ने अधिवक्ता बताउँछन् ।

अधिवक्ता सुजना महर्जनका अनुसार नागरिकता दिलाउने स्थानीय निकायका कर्मचारीको कानुनी ज्ञानको कमी र पितृसत्तात्मक सोचका कारण उनीहरू आमाको नाममा नागरिकता दिन मान्दैनन् । उनी भन्छिन्, ‘आमाबाबु नभएका, सडकमा भौतारिएकाले त झनै गाह्रो छ नागरिकता पाउन ।

नागरिकता पाउन बाबु प्रमुख हुनैपर्ने कानुन र मानसिकता हटाए मात्रै न्याय मिल्न सक्छ ।’ २०६८ को जनगणनाअनुसार नेपालमा ९ लाख बालबालिका आमासँग मात्रै बस्छन् । आमाको नाममा नागरिकता दिने सजिलो कानुन नबने ती सबै बालबालिका गैरनागरिक हुने अवस्था छ ।

संसद्मा अहिले नागरिकतासम्बन्धी ऐनबारे छलफल चलिरहेको छ । संसद्मा यस्ता १ सय प्रस्ताव दर्ता भएका छन् । विधेयक संशोधन गरेर भए पनि सजिलै नागरिकता पाउन सक्ने खालको ऐन बनाउनुपर्ने कानुनव्यवसायी बताउँछन् ।

आमाको नाममा बिनासर्त नागरिकता पाउनुपर्ने, सडक बालबालिकाले स्थानीय तहबाट सिधै नागरिकता पाउनुपर्ने, श्रीमतीले पनि श्रीमान्लाई नागरिकता दिलाउन पाउनुपर्ने, तेस्रो लिंगीले लिंग परिवर्तन नगरे पनि आफूले चाहेको नाममा नागरिकता पाउनुपर्ने, जात नभई थरका आधारमा नागरिकता दिनुपर्ने जस्ता संशोधन प्रस्ताव संसद्मा दर्ता भएका छन् ।

प्रकाशित : माघ २९, २०७५ ०८:३८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT