जंगलैजंगल बाघको पाल्की

बूढानीलकण्ठ तौलुङका तामाङ बस्तीमा बाघद्वारको पानी र मेलाको ठूलो महत्व
कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — सिंगारिएको काठको पाल्की, भित्रचाहिँ ढलौटमा कुँधिएको बाघको मुकुट । यो अहिलेको हैन, रणबहादुर शाहकै पालाको मूर्ति हो । यही मूर्ति पाल्कीमा बोकेर बाघद्वारमा जोडेपछि सुरु हुन्छ मेला । चैत मसान्तको दिन सुरु भएर नयाँ वर्षको पहिलो दिन सकिने बाघद्वार मेलाको रौनक यस पटक भिन्न थियो ।

बूढाबूढीदेखि युवायुवतीहरू तीन घण्टा उकालो शिवपुरी जंगल हुँदै बाघद्वार पुगे । त्यहाँबाट टोखाको सपनतीर्थ आइपुगेर मेला सकाए । बूढानीलकण्ठ महानगरपालिका–१ तौलुङस्थित तामाङ बस्तीबाट सुरु हुने मेलाको रोचक इतिहास छ ।

Citizen


बाघद्वार गुठी समितिका अध्यक्ष बमबहादुर लामाका अनुसार १६ औँ शताब्दीमा नुवाकोटबाट आएका आफ्ना पुर्खाले यो जात्रा सुरु गरेका हुन् । उनका पुर्खाको नाम लयुर च्यान थियो । तामाङ भाषामा ‘च्यान’ को अर्थ बाघ हुन्छ । उनकै सम्झनामा सुरु गरिएको यो मेला शाहवंशीय राजा रणबहादुर शाहले विधिवत् रूप दिए । ‘कथाअनुसार त्यति बेला काठमाडौं उपत्यकामा कुष्ठरोगको महामारी चलेको थियो । महारानीलाई कुष्ठरोगको लक्षण देखापर्‍यो,’ लामाले भने, ‘एक दिन घोडा सवारको क्रममा बाघद्वार पुगेर नुहाउँदा कुष्ठरोग निको भई हातखुट्टा राम्रो भएको कारण राजाले यो मेलालाई विधिवत् रूप दिएको मानिन्छ ।’

बौद्घ धर्मावलम्बीमाझ पनि अर्को किंवदन्ती प्रचलित रहेको उनले बताए । बुद्घ र उनका चेला शिवपुरी जंगल घुम्दाघुम्दै चेलाको कपाल लामो भयो । जंगलमा पानीको अभाव थियो । ‘अहिलेको बाघद्वारमा बुद्घले चेलाहरूलाई तिमीहरूको भाग्यमा भए पानी अवश्य आउनेछ भनी औँलाले खोप्दा पानी निस्केको किंवदन्ती छ,’ उनले भने ।

यस अर्थमा पनि बूढानीलकण्ठ तौलुङका तामाङ बस्तीमा बाघद्वारको पानी र मेलाको निकै ठूलो महत्त्व रहेको उनले बताए । हिन्दु धर्ममा पनि यो मेलाबारे किंवदन्ती प्रचलित छ । स्थानीय सुभद्रा खत्रीका अनुसार भक्त प्रह्लादको तपस्याबाट प्रशन्न भई शिव भगवान् हाँस्दा हाँसोको गुञ्जनले पहाड फुटेर पानी बग्न थालेको पौराणिक विश्वास छ ।

यो मेलाको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक प्रतीक बाघको मुकुटलाई मानिन्छ । मल्लकालमै बनेको गुठीका अध्यक्ष लामाले दाबी गरे । स्थानीय अशोक लामाका अनुसार पाल्कीमा हालेर बाघको मुकुट बाघद्वारमा नपुर्‍याएसम्म मेलाले वैधानिकता पाउँदैन । तौलुङका तामाङ जातिले पुर्खासँग जोडेर भगवान् शिवप्रतिको आस्था भावको पूजा धार्मिक सहिष्णुताको हिसाबले अर्थपूर्ण रहेको उनी बताउँछन् ।

शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र बाघद्वारमा बूढानीलकण्ठ मन्दिरबाट करिब ३ घण्टा जतिको उकालो चढेपछि पुगिन्छ । मेलामा अवलोकन गर्न यहाँ हरेक वर्ष सबै जाति तथा समुदायका भक्तजनहरू आइपुग्छन् । मेला अवलोकनकै क्रममा भेटिएकी ७१ वर्षीया रुक्मिणी खनाल शंखमूलदेखि वाग्मतीको शिरमा रहेको बाघद्वारमा हिँडेरै आइपुगेकी थिइन् ।

स्थानीयका अनुसार एकै दिनमा शिवपुरी जंगलको शिव मन्दिर, बागद्वार, टोखाको सपनतीर्थ र भक्तपुरको बिस्केट जात्राको दर्शन गरेमा आँटेको पूरा हुने जनविश्वास छ । अघिल्लो दिन गएर शिवपुरीको जंगलको शिव मन्दिर भएको स्थानमा रातको बास बसी भोलिपल्ट बागद्वारमा स्नान गरेर सपनको तीर्थ र बिस्केट जात्राको दर्शन गर्ने चलन पछिल्लो समय भने संकटमा छ ।

राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र रहेकाले रात्रिकालीन समयमा समस्या पर्ने र त्यसप्रति नेपाल सरकारले उचित ध्यान नदिएकोले गुठी समितिको गुनासो छ । ‘द्वन्द्वकालपछि त झन ठुलो समस्या आइलाग्यो’, अध्यक्ष लामाले भने, ‘हाल मेलामा भक्तजन आउने क्रम नै घटेको छ ।’ राति गएर बस्ने भक्तजनका लागि कुनै सुविधाको व्यवस्थापन नभएको कारण पानी असिना आउँदा समस्या हुने भएकाले अहिले मसान्तकै दिन भक्तजनहरू आउने क्रम घटेको हो ।

मेलामा काठमाडौं उपत्यकासँगै नुवाकोट, काभ्रेपलाञ्चोक, धादिङलगायत आसपासका जिल्लाका भक्तजनहरू पनि आउने उनले बताए । ‘५० हजारभन्दा बढी मानिसले यहाँ मेला भर्ने’ लामाले बताए, ‘सरकारको कम चासो र प्रचार प्रसारको पनि कमिले यो मेला ओझेलमा परेको हो ।’

सुशीला तामाङसम्राज्ञी भण्डारी(प्रशिक्षार्थी)

प्रकाशित : वैशाख २, २०७६ ०८:२६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

कन्सर्टमा लाखे र झाँक्री

मधु शाही

बाँके — घडीको सुईले नयाँ वर्षको आगमन गर्न केही घण्टा मात्रै बाँकी थियो । दर्शक नयाँ वर्षको स्वागतसँगै स्टेजमा आफ्ना प्रिय गायक दीपक बज्राचार्यलाई कुरिरहेका थिए । ‘नमस्ते नेपालगन्ज,’ दीपक स्टेजमा देखा परे । 

नेपालगन्जस्थित होटल सिद्धार्थमा शनिबार आयोजित कन्सर्टमा दीपक एक्लै थिएनन् । उनीसँगै लाखे र झाँक्री पनि थिए । ‘मन मगन...’ पछि दीपक प्रायः कन्सर्टमा लाखे र झाँक्री सँगसँगै हुन्छन् । कन्सर्टमा दीपकको जति चार्म थियो, उति नै लाखे र झाँक्री पनि रुचाइए । राजीव बज्राचार्य लाखे र लिजेन्द्र महर्जन झाँक्रीको भेषमा देखिएका थिए । कन्सर्टपछि यिनीहरूसँग फोटो खिचाउन दर्शकको भीड नै लागेको थियो ।

‘मन मगन...’ म्युजिक भिडियोपछि अहिले राजीव र लिजेन्द्र लाखे र झाँक्रीको रूपमा सेलेब्रिटी नै बन्न थालेका छन् । ‘मुकुट निकाल्यो भने कसैले चिन्दैनन् मलाई,’ राजीवले भने, ‘लाखे पात्र हिट भएको छ । मलाई अरूले चिन्दैनन् ।’ लिजेन्द्र र राजीव लाखे–झाँक्री नृत्य गरेर अचेल व्यावसायिक बन्दै छन् ।

कन्सर्टमा जानु, म्युजिक भिडियो गर्नु र विभिन्न कार्यक्रममा उनीहरूको प्रस्तुतिले राम्रो पारिश्रमिक पाउन थालेको छ । कन्सर्टमा दीपकले आफ्नापुराना गीत पनि गाए । यी सबैमा लाखे र झाँक्रीसँगै नाचेका थिए । ‘ओ अमिरा...’, ‘काली काली हिस्सी परेकी...’ र ‘मन मगनमा...’ गीतमा दर्शकले लाखे र झाँक्रीको अनौठो फ्युजन पाए ।

नेपाली मौलिक संगीत र बाजाको संरक्षण गर्ने हेतुले कन्सर्टमा लाखे र झाँक्री नृत्यलाई सँगसँगै लैजाने गरेको दीपकले बताए । ‘कन्सर्ट सुन्नुका साथै हेर्न पनि लायक बनाउने सोच छ,’ उनले भने, ‘अहिलेका दर्शक मल्टी आर्ट मन पराउँछन् ।’

कन्सर्टमा सांस्कृतिक महत्त्व झल्काउन दीपक लागिपरेका छन् । ‘मन मगन...’ गीतमा पनि उनले नेवारी, बौद्ध, हिमालीलगायत सांस्कृतिक दृश्य मिसाएर भिडियो बनाएका छन् । त्यस्तै गरी कन्सर्टमा जाँदा उनी जुन ठाउँमा जान लागिएको हो, त्यही ठाउँको सांस्कृतिक नृत्यलाई सँगसँगै लाने सोच बनाएको बताउँछन् । ‘यो तयारी केही वर्षमा पूरा हुन्छ,’ दीपले भने, ‘यसले स्थानीय संस्कृति प्रवर्द्धन हुनुका साथै हाम्रा मौलिक संस्कृति संरक्षण हुन्छन् ।’

नेपालगन्जमा उनी झन्डै दुई दशकअघि महजोडीसँग कन्सर्ट गर्न आएका थिए । लामो समयपछि यहाँ सांगीतिक प्रस्तुति गर्न पाउँदा खुसी लागेको बताए । दिउँसो गर्मीले आत्तिएका उनले बेलुका भने नेपालगन्जको मौसम रोमान्टिक भएको सुनाए । स्टेजमा गीत गाउँदै उनले दर्शकको मनोभाव बुझ्न गर्मीदेखि प्रेमका प्रसंग जोडेर माहोल रमाइलो बनाए । ‘अध्यारोमा छाउँछौ तिमी...’ ‘मै मरि जाउला...’, ‘ओर पर...’ लगायत नयाँ र पुराना गरी झन्डै एक दर्जन गीत गाए । ‘मन मगन...’ गीत भने दर्शक आफैंले बढी गाए ।

कन्सर्टको मजा नै दर्शकसँग प्रत्यक्ष साक्षात्कार गर्नु रहेको उनले बताए । ‘धन चाहिने कि मन चाहिने ?’ स्टेजबाटै दीपकले गरेको प्रश्नमा धेरैले मन चाहिने भन्दै चर्को स्वरमा साथ दिए । उनका गीतमा लाइभ बाजा थियो । जसमा धिमे र नेवारी संगीतको फ्युजन थियो । उनले आफ्नै पुराना गीतलाई पनि मौलिक बाजा फ्युजन गरेर कन्सर्टमा पस्किन थालेको बताए । ‘यस्तो तरिका दर्शकले धेरै मन पराउन थालेका छन्,’ उनले भने, ‘यसो गर्दा दर्शकले अपनत्व महसुस गर्छन् र रमाउँछन् ।’

प्रकाशित : वैशाख २, २०७६ ०८:२५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT