नाटकमा बालमनोविज्ञान

पर्वत पोर्तेल

इलाम — इलामको चुलाचुली दुई दिनसम्म नाटकमय बन्यो । चुलाचुली रंगमञ्चले गरेको थियो, ‘चलाचुली पाठशाला नाट्य उत्सव’ । यो उत्सवमा रमाए झापा र इलामका बाल रंगकर्मीहरू । दुई दिनमा ६ वटा बाल नाटक मञ्चन भयो । सबै नाटक बाल मनोविज्ञानमा केन्द्रित थियो । 

चमेली नाटकमार्फत बालविवाहको विरोध गरिएको थियो । चमेली टेलिशृंखलाद्वारा प्रेरित यो नाटक सन्तोष गिरीले परिकल्पना र निर्देशन गरेका थिए । उनी भन्छन्, ‘नेपाली समाजमा छोरी भएर जन्मिनुको अभिशाप नाटकमा देखाइएको छ ।’ दुई केटी शीर्षकको नाटकमा वैदेशिक रोजगारीका कारण हुने पारिवारिक विचलन र यसले बालवालिकामा पारेको मानसिकअसरको चित्रण थियो । यो नाटक विशाल लिम्बूको लेन र जेम्स लिम्बूले निर्देशन गरेका थिए ।

अर्को रोचक नाटक थियो छुई । यो नाटक परिवर्तन थिएटर झापाले तयार पारेको थियो । खासगरी युवतीमा हुने शारीरिक परिवर्तनसँगै हुने महिनावारी । महिनावारी भएकी छोरीलाई घरपरिवार र समाजले गर्ने दुर्व्यवहारमा नाटक केन्द्रित थियो । सुदूरपश्चिमतिर अझै पनि महिनावारी भएका युवतीलाई छाउघरमा राख्ने कुरीति छ । यस्तै कुरीतिमाथि नाटकले भण्डाफोर गर्छ । ‘महिनावारीका समयमा महिलाहरूमाथि गरिने विभेद र यसले बालमानसिकतामा पर्ने असर नै नाटकको मूल सन्देश हो,’ निर्देशक कविता नेपालले भनिन्, ‘यो महिनावारी बार्ने हाम्रो सामाजिक प्रथाविरुद्धको आवाज हो ।’

प्रवीन मगरको लेखन र विवेक खतिवडाको निर्देशनमा तयार पारिएको नाटक लौरीमार्फत लौरो देखाएर डराउन बाध्य पारिने अभिभावक, शिक्षक र समाजका अगुवाहरूविरुद्ध धावा बोलिएको छ । ‘लौरो देखाएर बालबालिकलाई सधैं डर र त्रासमा राख्दा यसले नकारात्मक रूप पनि लिन सक्छ भन्ने सन्देश यो नाटकको हो,’ निर्देशक खतिवडाले भने ।

कक्षा १० को पाठ्यपुस्तकमा आधारित कथा पुनर्मिलनलाई शिखर लाम्गादेले निर्देशन गरेका थिए । नाट्य रूपान्तरण भगीरथ पौडेलले गरेका थिए । सासुबुहारीबिचको द्वन्द्वको कथाबाट तयार पारिएको नाटकलाई जनता मावि चुलाचुलीका विद्यार्थीहरूले रोचक ढंगले प्रस्तुत गरेका थिए । सञ्जय विश्वकर्माले मंगली शीर्षकको नाटक लेखन र निर्देशन गरेका थिए । मंगलीमा पनि बालबालिकाका तमाम समस्याबारे चित्रण गरिएको थियो ।

भौगोलिक रूपले हेपिएका यो क्षेत्र रंगकर्ममा भने अग्रणी छ । विगतमा खेम नेपालीदेखि अहिलेका सशक्त रंकर्मीहरू अनिल सुब्बा, मानाङ लावती, चेतन आङथुपो, केशव भुजेल आदि चुलाचुलीकै उपज हुन् । यो क्षेत्रमा नयाँ कलाकारको खोजीसँगै रंगमञ्चमा बालबालिकाको आकर्षण बढाउन उत्सव आयोजना गरेको चुलाचुली थिएटरका अध्यक्ष आङथुपोले बताए । विकासका हिसाबले पनि चुलाचुली पछोटे छ । सदरमुकाम पुग्न झापाको सडक प्रयोग गर्नुपर्ने बाध्यता छ चुलाचुलीवासीलाई ।

प्रकाशित : असार ३, २०७६ ०८:५८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पनौतीमा भगवान लीला

नगेन्द्र अधिकारी

काभ्रे — प्रत्येक वर्ष जेठ पूर्णिमाका दिन हुने पनौतीको ‘ज्या पुन्ही’ जात्रामा अनौठो परम्परा छ । जात्रामा यौनिकता झल्काउने गरी उन्मत भैरव, भद्रकाली र इन्द्रेश्वर महादेवबिच सम्भोग गराइन्छ ।

स्थानीय सूर्यप्रसाद लाकोजूका अनुसार, परापूर्वकालमा महादेवले कृष्णको चरित्र जान्न एक हजार आठ गोपिनीमध्येबाट एक दिन आग्रह गरेका थिए । कृष्णले आफू नभएको कोठाबाट लैजान भने पनि सबै कोठामा कृष्ण रहेको पाए । कैलाशमा गएर पार्वतीलाई सो कुरा बताउँदा उनले पनि महादेवको चरित्र हेर्ने विचार गरिन् ।

पार्वती ६४ योगिनीको रूप धारण गरेर कामातुर भई महादेवलाई लखेट्न थालिन् । उक्त रूप देखी महादेव डराएर भाग्दै गई पनौतीको त्रिवेणीस्थित नदीमा गुप्त रूपमा लुकेर बसेको पावर्तीले थाहा पाएर ६४ योगिनी पार्वतीले त्रिवेणीवरपर महादेवको प्रतीक्षा गरिरहिन् । त्यसै बेला महादेव पनि उन्मत्त भैरवको रूप धारण गरी बाहिर निस्के ।

भैरवको डरलाग्दो उन्मत्त रूप देखेर डराएकी ६४ योगिनी रूपी पार्वती भद्रकालीको रूप बदलेर रोशी खोलाको किनारैकिनार भागेकी थिइन् । भाग्दाभाग्दै लायकु डबली पुगेपछि उन्मत्त भैरवले भद्रकालीलाई पछाडिबाट तीनपल्ट सम्भोग गरेपछि भद्रकाली शान्त अवस्थामा आएको विश्वास गरिन्छ । यौनक्रियाबाट तृप्त भएपछि भद्रकालीले भैरवलाई आफ्नो वास्तविक स्वरूपमा आई सम्भोग गर्ने इच्छा जाहेर गरेपछि महादेव वास्तविक स्वरूपमा आई पुनः तीनपटक अगाडिबाट सम्भोग गरेका थिए ।

लाम्पाटीमा रहेको भैरवको रथलाई तानेर ल्याई पुलिसपाटीनजिकै रहेको भद्रकालीको रथसँग जुधाइन्छ । रथ जुधाउने बेलामा दुवै रथमा सवार रहेका मानिस एकआपसमा अबिर छर्केर हर्ष व्यक्त गर्दछन् । यो कार्य सकिएपछि भैरवको रथलाई फर्काएर नवदुर्गा डबलीभन्दा केही पर राखिन्छ ।

उन्मत्त भैरवको रथ गन्तव्यस्थानमा पुगेपछि भद्रकालीको रथ तानेर ल्याई भैरवको रथसँग पछाडिबाट जुधाइन्छ । एवं प्रकारले भैरव र भद्रकालीको रथ तीन–तीनपटक एक–आपसमा जुधाइसकेपछि इन्द्रेश्वर महादेवको रथ भद्रकालीको रथसँग अगाडिबाट तीनचोटि जुधाइन्छ । रथ जुधाउँदा अबिर एक–आपसमा छर्केर हर्ष व्यक्त गर्ने चलन छ । रथ जुधाउने जात्रा हेर्नको लागि टाढाटाढाबाट मानिस आउने गरेका छन् ।

लाकोजूका अनुसार जात्रा १४ सय २८ वर्ष पुरानो हो । राजा शिवदेव मल्लको पालादेखि चल्दै आएको जात्रामा यौनिकता झल्कने उनले बताए । प्रत्यक्ष यौनक्रियासँग सम्बन्धित जात्रा भएकाले पहिला बेलुका मात्रै सञ्चालन गर्ने गरिएको स्थानीय धनबहादुर जंगम बताउँछन् ।

‘पहिला महिला र बालबालिकाले हेर्न हुन्न भन्ने मान्यता थियो, रातको समयमा सुरु भएर झिसमिसैमा सकिने गर्थ्यो,’ उनले भने, ‘समय बदलिएकाले अहिले दिउँसो नै देखाउने गरिएको हो ।’ ज्या पुन्हीपछि पनौतीमा यो वर्षका जात्रा सकिन्छन् । अन्तिम जात्रा भएकाले आफन्त र इष्टमित्र अनिवार्य पुग्ने गरेका छन् । छिमेकी सिन्धुपाल्चोक, दोलखा, रामेछाप, काठमाडौं, भक्तपुर, ललितपुरदेखिका मानिस जात्रा हेर्न आउने गरेका छन् ।

प्रकाशित : असार ३, २०७६ ०८:५७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्