के.के. गुमनामै गए

श्रद्धासुमन
भारतको मुम्बईमा रहेको जेजे कलेज अफ फाइन आर्टमा गएर कला विषय उच्च अध्ययन गर्ने थोरै नेपालीमध्येका एक हुन्— कृष्णकुमार ।
कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — कतिपय कलासर्जक समेतले नसम्झेको अथवा भुलिसकेका पात्र हुन्— कृष्णकुमार (के.के.) श्रेष्ठ । भारतको मुम्बईमा रहेको जेजे कलेज अफ फाइन आर्टमा गएर कला विषय उच्च अध्ययन गर्ने थोरै नेपालीमध्येका एक हुन्— कृष्णकुमार (९४) ।

लक्ष्मण श्रेष्ठ, उत्तम नेपालीजस्ता केही नाम मात्रै जेजे स्कुल अफ फाइन आर्टसँग जोडिएका छन् ।
माल अड्डाका इन्चार्ज रहेका बाबु(कृष्णदास)को जागिरे कर्म र फेरिंदो थातथलोका कारण कृष्णकुमारको जन्म रौतहटको गौरमा भएको थियो । पढाइका क्रममा उनलाई १० वर्षकै उमेरमा दार्जिलिङ लगिएको थियो । त्यहाँबाट बनारस, लखनउ, ग्वालियर, दिल्ली भएर औपचारिकताको पढाइ र जीवनको बुझाइ धानिरहे । तैल र पानी रङमा पारङ्गत कृष्णकुमारका लखनउ, नैनीताल, सिम्ला, दिल्लीमा कला प्रदर्शनीहरू भए । ‘नट फर सेल’ भनिए पनि ग्यालरी रित्तिने गरी सबै कला बिक्रीमा गए । कृष्णकुमारले लखनउको जयनारायण कलेजमा लामो समय कला बिषय पढाएर अवकाश लिएका थिए । तर, १९९८ मा लखनउबाट नेपाल फर्केपछि भने स्वान्त सुखाय:को मन्त्रमा कृष्णकुमार मौन रहे, गुमनाम बसे ।

गत अगस्ट महिनामा भैंसेपाटीको विनायक कोलोनीमा आफ्ना छोरा विजय श्रेष्ठसँग बसिबियालो गरिरहेका थिए— कृष्णकुमार । ‘तपाईं किनयतिसाह्रो गुमनाम ?’

‘म पुरानो समयको मान्छे । म आजका कुरा जान्दिनँ, बुझ्दिनँ पनि । कला क्षेत्रमा पनि के उन्नति भइरहेको छ, के नयाँ प्रगति हुँदै छ ? मलाई त्यति थाहा छैन,’ निकै थाकेको स्वरमा रोकिंदै–बिसाउँदै कृष्णकुमारले जवाफ फर्काए ।
पुरानो कलाकारको नाताले र जेजे कलेजको साइनोले कृष्णकुमारलाई भेट्न एक जना मात्रै कलाकार विनायक कोलोनीसम्म आउने रहेछन् । ‘दुई हप्ताअघि मात्रै आएको थियो, उत्तम नेपाली,’ उनले सम्झिए, ‘अरू त कोही छैन । न म सम्झन्छु, न अरूले सम्झन्छन् ।’

छोरा विजयका अनुसार, उमेर र स्वास्थ्यस्थितिका कारण पनि बुबा कृष्णकुमारले पेन्टिङको काम नगरेको ६ महिनाजति भइसकेको रहेछ । २० भन्दा बढी तेल/पानी रङका प्रकृति/प्राकृतिक छटाका पेन्टिङहरू भित्री कोठामा थन्किएका रहेछन् । यी कलाकृतिको प्रदर्शनी गर्न र मौनप्राय बस्ने कृष्णकुमारलाई बाहिरी कलन जगतमा चिनाउन बिनायक कोलोनीका छिमेकी एवं स्रष्टाप्रेमी किरणकृष्ण श्रेष्ठ केही समययता लागिपरेका थिए । तर, कृष्णकुमारको एकान्तिकता र बुढ्यौलीले गर्दा केही हुनै पाएन । ‘बुबाले कहिल्यै पनि केही पाउँला अथवा नाम कमाउँला भनेर चित्र कोर्नुभएको मलाई सम्झना छैन,’माछापुच्छ्रे बैंकमा प्रबन्धक रहेका छोराविजय भन्छन् ।

उनै कृष्णकुमारको पुस २४ गते (गत मंगलबार) निधन भएको छ, गुमनाम झैं ।

तस्बिर : हेमन्त श्रेष्ठ

प्रकाशित : पुस २८, २०७५ ०८:१६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

मेरो कक्षाकोठाको मि-टु

विमति
मनीषा लम्साल

काठमाडौँ — एक ठाउँमा छात्रवृत्तिका लागि आवेदन तयारी गर्दा सिफारिस चाहिनेवाला थियो । एक जना प्राध्यापकले मलाई सहयोग गर्ने बताए । तर, जब आवेदन बुझाएपछि उनले जसरी शुभकामना दिने नाममा अंकमाल गर्दै मेरो कानमा जिब्रो हाले, त्यो व्यवहार मलाई सह्य थिएन ।

हाम्रो देशका शैक्षिक संस्थाहरूको हैसियत र हविगतबारेमा धेरैले धेरै कोणबाट बुझेका छन्, लेखेका छन् । म र मेरो साथीले केही दिनअगाडि प्राध्यापकबाट भएको यौन दुव्र्यवहारबारे सार्वजनिक रूपमा लेख्यौं । त्यसबाहेक पनि म उच्च शिक्षा लिने क्रममा मैले गुरु मानेका व्यक्तित्वबाट पटकपटक यौन दुव्र्यवहारमा परेकी छु । मलाई लाग्छ— ती घटनाबारे पनि खुलेर कुरा गर्न त्यत्तिकै जरुरी छ ।

विद्यालय जीवनको १२ वर्षसम्म म कसैसँग खासै नबोल्ने र साथी नबनाउने, घुलमिल नहुने अर्थात् एकलकाँटे स्वभावकी थिएँ । त्यसपछि भने केही साथी बनाएकी थिएँ । तर, जब माथिल्लो तहको पढाइ सुरु भयो, ज्ञान हासिलगर्ने क्रममा हरेक तहमा सुरु भयो दुव्र्यवहार सिलसिला ।

११ कक्षाको परीक्षाको पहिलो दिन मैले मोबाइल बोकेकी थिएँ (जुन नियमअनुसार बोक्न मिल्दैन भनिन्थ्यो ।) एक जना शिक्षक मछेउ आएर ‘यसरी मोबाइल बोक्न मिल्दैन । म राखिदिन्छु, पछि कलेजमा लिन आऊ’ भनेर उपाय सुझाए । उत्तरमा मैले पनि ‘हुन्छ’ भनें । परीक्षा सकेर जब मोबाइल लिन गएँ, ती शिक्षकले एकाएक मलाई भने, ‘सुन त, तिमीलाई मैले आज सपनामादेखेको थिएँ ।’

मैले ‘ए’ मात्रै भनें । उनले फेरि भने, ‘के भन न, नुहाउँदै त्यो पनि, नग्न ।’ म चुपचाप त्यहाँबाट निस्किएँ, हतारिंदै ।
यो सुनेर असहज त भयो तर के गर्ने भन्ने थाहा भएन । किनभने उनी कलेजमा उच्च पदमा थिए । मैले केही केटी साथीहरूलाई यो कुरा भनें । उनीहरू छक्क परे । र, उक्त शिक्षकसँग टाढा बस्ने निर्णय गर्‍यौं । अहिले युवा हुँदा त केही भन्न/गर्न कठिन छ । त्यो बेला त सोच्ने बुद्धि पनि थिएन भन्दा हुन्छ, अपरिपक्व सोच बढी भएको बेला थियो ।

बीए पढ्दाको पहिलो वर्ष कक्षा कार्य गर्दै गर्दा कक्षामै घुम्दै गरेका शिक्षक पछाडिबाट आएर उनको शरीरको तल्लो भाग मेरो शरीरमा घोट्न थाल्छन् । मलाई थाहा हुनासाथ म उनलाई हेर्छु । अनि आँखा छलेर अगाडि जान्छन् । त्यो मेरा लागि र यो घटना सुन्नेहरूका लागि असहज पक्कै थियो । यो सरासर यौन दुव्र्यवहार थियो । कलेजमा काउन्सिलर भएकाले साथीहरू लिएर कम्प्लेन गर्न गएँ । सिकायत गर्‍यौं र भन्यौं— केही कारबाही गर्नुभएन भने उसले भोलि अरूलाई पनि यस्तै गर्नेछ ।

कुनै कारबाही त भएन तर त्यो शिक्षकलाई चेतावनी दिएका छौं भनेर हाम्रो सिकायतलाई सामसुम पारियो । कक्षामा प्राय: सबै केटीहरू थियौं, त्यसैले एकजुट भएरै हिंड्ने निधो गर्‍यौं । फेरि त्यस्तो केही गर्‍यो भने प्रतिरोधमा उत्रने सहमति पनि भयो । लामो समयसम्म बीचमा केही भएको थिएन पनि । त्यसैले लाग्यो— कलेज प्रशासनले पक्कैचेतावनी दिएछ ।

तर, तेस्रो वर्षको अन्त्यतिर एक दिन मेरी एउटी साथीले सुनाइन्, उस्तै कहानी । त्यही शिक्षकले कक्षा चलिरहेकै बेला उसको पैतालाले साथीलाई खुट्टामा मुसार्न भ्याएको रहेछ । यो गम्भीर मामला लिएर हामी फेरि काउन्सिलरकहाँ गयौं । उनले फेरि चेतावनी दिने कुरा गरे, कारबाही गर्ने कुरै गरेनन् ।

अर्को वर्ष कलेज सकिएपछि मात्रै हामीलाई थाहा भयो— तिनै शिक्षकलाई यौन दुव्र्यवहारका कारण ललितपुरको
कुनै एक ठूलै कलेजले निष्कासन गरिसकेको रहेछ ।

आश्चर्य के भने हाम्रा शैक्षिक संस्थाहरू यौन दुव्र्यवहारका कारण कुनै शिक्षक निकालिँदा किन त्यही यथार्थ रूपमा विज्ञप्ति जारी गर्न सक्दैनन् ? किन खुलेर भन्दैनन् ? नयाँ शिक्षकराख्दा उसको आचरणबारे किन खोजीनीति गरिंदैन ?
***

अब एमए सक्दाखेरिको यौन दुव्र्यवहार । त्यो पनि अतिरिक्त ज्ञान आर्जन गर्ने शैक्षिक संस्थाको उपल्लो निकाय त्रिभुवन विश्वविद्यालयभित्रै । विश्वविद्यालयको प्राध्यापक हुनु भनेको ज्ञान हासिल गर्ने बाटो हिँड्दा र त्यसपछि आउने बाधा–व्यवधान छिचोलेर कसरी जीवन बाँच्न सकिन्छ भनेर केही सिकाउन सक्ने व्यक्ति पनि हो जस्तो लाग्छ ।

मलाई एक ठाउँमा छात्रवृत्तिका लागि आवेदन तयारी गर्दा चाहिने सिफारिसपत्रका लागि अनुरोध गर्नैपर्ने भयो । एक जना प्राध्यापकले मलाई सहयोग गर्ने बताए । कसैले ‘सजिलैसँग सहयोग गर्ने’ बताउँदैमा तत्कालै कसैको आचरणमा शंका गर्ने ठाउँ पनि रहन्न । तर, जब आवेदन बुझाएपछि उनले जसरी शुभकामना दिने नाममा अंकमाल गर्दै मेरो कानमा जिब्रो हाले, त्यो व्यवहार मलाई सह्य थिएन । उनको ‘ओहोदाधारी व्यक्तित्व’ लाई जसरी असाध्यै सम्मान गरेकी थिएँ, त्यो धेरै समय टिकेन ।

यहाँ म एक प्रतिनिधि पात्र मात्रै हुँ । शिक्षक र प्राध्यापकका यस्ता निन्दनीय चरित्र अरू धेरै हुन सक्छन् । अझ बाटो हिँड्दा र गाडी चढ्दा आइपर्ने घटनाको बेलिविस्तार लगाएर कहिल्यै सकिंदैन । मैले यो सबै लेखिरहँदा कसले गरेको, नाम किन नभनेको भनेर उल्टै मलाई नै प्रश्न गरिनेछ । अब यो अवस्थामा म कति जना पीडकको नाम भन्दै हिँडौं ? क–कसलाई भन्दै हिँडौं— फलानोले यस्तो गर्‍यो अथवा ढिस्कानोले उस्तो गर्‍यो भनेर ।

नाम भन्न सक्ने सामाजिक वातावरण भइदिएको भए त हाम्रो मन हलुका नै हुने थियो होला । आफूलाई स्वतन्त्र महसुस गरिंदो होला । तर, भनिसकेपछिको परिणाम भोग्दै गर्दा हाम्रो सुरक्षाको प्रत्याभूति राज्यको कुन अंग वा कुन चाहिं बौद्धिक गुटले दिन्छ ? के सरकारले, कानुनले मेरो भौतिक अथवा भावनात्मक सुरक्षाको ग्यारेन्टी गर्न सक्छ ? के पीडकको नाम भन्नु मात्रै समस्याको समाधान हो ? एउटा बालिकाको बलात्कारपछि निर्मम हत्या हुँदा त आँखैअगाडि दोषी लुकाइन्छ भने के सोचेर र देखेर विश्वास गर्ने हामीले ? कसलाई विश्वास गर्ने ?

कसैको व्यवहार र आनीबानी अथवा कसैको ओहोदामा पनि नेपाली समाजको पित्तृसत्तात्मक जरोले बढी प्रभाव राख्ने काम गरेको देखिन्छ । बाहिरी देशका महिलाले जे–जसरी पीडकको नाम सार्वजनिक गरे, हामीले पनि त्यसरी नै घटना बाहिर ल्याउनुपर्छ भनेर दबाब दिनु आफैंमा सह्य र सान्दर्भिक कुरा होइन । महिलाका मुद्दा र सुरक्षाका निमित्त समाज, प्रशासन र सरकार गम्भीर नरहेसम्म एउटा असुरक्षापछि अर्को भय थपिरहनुको अर्थ छैन ।

बरु केही बोल्न सुरु गरेका महिलालाई साथ र हिम्मत दिन सकेमा यसको केही अर्थ भेटिन सक्छ । र, मात्रै धेरै महिलाले आफूमाथि भएको यौन हिंसाबारे बोल्न सक्लान् । र, नेपालमा पनि मि–टु अभियानले गति लिन सक्ला । अन्यथा यो मामलाको निचोडबारे तत्कालै केही भन्न सकिने देखिन्न ।

प्रकाशित : पुस २१, २०७५ ०९:२७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT