सिमकोट सेरोफेरो

नियात्रा
धारापानीमा तिब्बती लोकप्रिय बियर ‘ल्हासा’ चाखेपछि मसहित खानपिनका स्वादेहरूको साझा स्वर थियो– ‘यो रस अलि तीतो रहेछ ।’ 
गंगा बीसी

काठमाडौँ — घटना यस्तो थियो— एक जना व्यक्तिले दारु खाएर टोलमा खुब हल्ला गरे । प्रहरीकहाँ गुनासो पुग्यो । जँड्याहालाई पक्रन प्रहरी आयो । प्रहरी पनि दारुले झ्याप्प रहेछन् । प्रहरीले ती जँड्याहालाई परीक्षण गर्न अस्पताल लगे । ओहो ! डाक्टर पनि दारुले झ्याप्प रहेछन् । लौ भन्नुस्— यो थिति हो कि बेथिति ? 

काठमाडौं विमानस्थलमा पुगेको बेला फेथाईका कारण चिसोले हानेको थियो । जानु थियो हुम्ला, काठमाडौंभन्दा चिसो ठाउँ । काठमाडौंमै यति चिसो भएपछि हुम्ला कति चिसो होला ? मनमा केही डर लागेकै थियो । बरु कहरले काट्ने, हुम्ला जानेटुङ्गोमा पुगेको थिएँ ।

काठमाडांैबाट नेपालगन्ज उड्नुअघि हुम्लाको तापक्रम मोबाइलमा हेरे, माइनस ८ डिग्री सेल्सियस देखाएको थियो । काठमाडौंमा त्यस दिन पाँच डिग्री थियो । पुसको चिसो हुम्लामै पुगेर महसुस गर्न साथी कमलराज सिग्देलको प्रस्तावलाई स्वीकार गरेको थिएँ ।
***

तारा एयरको जहाज नेपालगन्ज विमानस्थल छाडेर सिधै उत्तरतिर लाग्यो । आकाश सफा थियो, मनमा डर थिएन । पहिलै सुनेको हो, हुम्ला जहाजबाट जाँदा दरिलो मुटु बनाउनुपर्छ किनकि हिमालछेउ पुगेपछि जहाजले पिङ खेल्छ । आकाशबाट पहाड र बेंसीका सुन्दर बस्तीको तस्बिर लिन साथीहरू व्यस्त थिए । माथिबाट बस्ती सुन्दर भए पनि पानी नपरेकाले होला, सुक्खा थियो । हुन त जाडो मौसममा जमिन सुक्खा हुन्छ ।

नेपालगन्जबाट हुम्ला पुग्न जहाजमा ४५ मिनेट लाग्छ । २५ मिनेट यात्रा सकेपछि उत्तरतिरका हिमालले स्वागत गर्न थाल्छन् । अझ नीलो आकाश भएका बेला पंक्तिबद्ध हिमाल बयान गरी साध्य हुँदैन । सिमकोट पुग्न रानीमत्ता, हाउरी, मुने लेक गरी तीन भीमकाय पहाड पार गर्नुपर्छ ।

कालिकोट, बाजुराको कोल्टी आकाश पुग्दासम्म जहाज ‘स्मुथ’ थियो । हिउँ परेका चुचुरा नाघ्दै जहाज उत्तर हानिदै थियो । ट्विनअटर जहाज चालक ढुक्कसँग जहाज उडाइरहेका थिए । हुम्ला नजिकिँदै आएको संकेत हिमालले दिंदै थिए, किनकि हिमाल नजिकिँदै थिए । ओहो † जहाजले बिस्तारै पिङ खेल्न थाल्यो । हामी दायाँबायाँ, तलमाथि हुत्तिन थाल्यौं जहाजसँगै । एयर होस्टेज भन्दै थिइन्, ‘बाहिर हावा चलेको छ । त्यसैले जहाज बढी हल्लियो । नआत्तिनुस्, जहाज ल्यान्ड गर्न लाग्यो ।’

बाहिर हेर्‍यौं, एयरपोर्ट देखिँदैन । जहाजले दायाँ मोड लिँदै थियो । गाउँ नजिकै आइसक्यो, एयरपोर्ट देखिँदैन । केही क्षणपछि सिमकोट विमानस्थल देखियो, जहाज अवतरण गर्‍यो । जहाजको ढोका खुल्यो, ओर्लने भर्‍याङ थिएन । जहाजको ढोकामै जोडिएको डन्डी टेकेर हाम फाल्यौं । साथी भन्दै थिए, ‘हुम्ला हो, ओर्लन जहाजको भर्‍याङ चाहिँदैन ।’ हाम फालेपछि सबैको अनुहारमा खुसी देखियो ।

हामी सिमकोट ओर्लंदा माइनस ६ डिग्री रहेछ । हिमाली जिल्लामा घाम तिखो हुने रहेछ । लुखुरे ज्यानमा करिब आधा दर्जन लुगा थिए । हुम्लाका कान्तिपुर सहकर्मी जयबहादुर रोकायाले‘चिसो छल्ने तयारी दह्रो गरेर आउनू’ भनिसकेका थिए ।
***

सिमकोट बस्नेका लागि यो मौसममा हिउँ, हिमाल सामान्य कुरा हो । सिमकोट ओर्लनेबित्तिकै देखियो— तीनतिर हिमाल हाँसेरै उभिएका थिए । हिउँ बाक्लो नपरेकाले हिमालमा काला धब्बा पनि थिए । फोटोग्राफर लक्ष्मी ङाखुसीले त्यो दृश्य दुई क्यामरा र मोबाइलले ठाउँको ठाउँ कैद गरे । केही दिनका पाहुनाका लागि हिमाल, हिमाली जनजीवन जति सुन्दर हुन्छ, सधैं त्यहाँ बस्नेका लागि भने हुँदैन होला । यथार्थमा हुम्ली धैर्यका प्रतीक हुन् । उनीहरू अहिलेसम्म प्रदेश राजधानी सुर्खेत र केन्द्रीय राजधानी काठमाडौं गाडी चढेर आउन सक्दैनन् । आफ्नो हैसियतले सकेर, नसकेर उनीहरू जहाज चढेर सुर्खेत र नेपालगन्ज आउनुपर्छ । बरु उनीहरू गाडी चढेर सीमा हिल्सा हुँदै चीनको तिब्बतको ताक्लाकोट पुग्न सक्छन् ।

कान्तिपुर हुम्ला संवाददाता जयबहादुर भन्दै थिए— सडक विभागको गाडी रसुवाको केरुङ नाका हुँदै तिब्बतको बाटो पार गरी सडक मार्गबाटै हिल्सा र हुम्ला आइपुगेको छ । त्यही बाटो हुँदै सडक खन्ने डोजर पनि हुम्ला ल्याइएका छन् । सिमकोट वरिपरि आधा दर्जन जिप चल्छन्, ती सबै १३ लाख रुपैयाँ भाडा तिरेर हेलिकप्टरबाट ल्याइएका हुन् । ती गाडी हिल्सा र तल कर्णालीतिर चल्छन् ।
***

डाँडाफायको यात्रा । हेलिकप्टर चढेर गएका गाडी चढ्ने निधो भयो । जहाज चढेर गएको तरकारी, चामल, तेल, नुन, मसलाबाट बनेको खाना खाएपछि यात्रा सुरु भयो । हामी सिमकोटका पाहुना । गरिबीले खाएका दुब्ला अनुहार, आशामा बाँचेका ज्यान थिए त्यहाँ । हुने खानेको कुरै बेग्लै । घरमा तातोपानीको व्यवस्था, बाक्ला लुगा, पोषिला खानेकुरा, सबै सुविधा भोग्ने औंलामा गन्न सकिने हुनेखानेका प्रतिनिधि पनि थिए । हुम्लामा हिउँ पनि पर्छ तर, दिउसो चर्को घाम लाग्छ । त्यसले मान्छेको अनुहार डढाएर कालो बनाउँछ । ‘हुम्लीलाई हिउँले पनि हेप्छ, घामले पनि’,जयबहादुर दाइ भन्दै थिए—‘हुम्लीलाई प्रकृतिले नै हेप्छ ।’

हुम्लीलाई आफ्नो अनुहार घामबाट जोगाउनु छैन, बरु भोको हुनुबाट पेट जोगाउनु छ । त्यसैले त उनीहरू तीन दिन हिँडेर मुगुको गमगढी चामल लिन पुग्छन्, त्यति नै दिन हिँडेर तिब्बतको ताक्लाकोट पुग्छन् । खाद्य संस्थानमा घण्टौं
लाइन लाग्छन् ।

डाँडाफाय जान गाडी कुरेको झन्डै दुई घण्टापछि जहाजकै सानमा आयो— डबल क्याब बोलेरो जिप । त्यो जिप निकै व्यस्त रहेछ । अनुभवी चालक नरबहादुर लामा गाडी लिएर आए । नरबहादुरमा अप्ठ्यारो बाटोमा समेत बडो होसियारीपूर्वक गाडी चलाउने खुबी रहेछ ।

हिमालको ऐनासामु गाडीमा हिँड्नुको रमाइलो यहाँ शब्दमा व्यक्त गर्न कठिन छ । एमआई १७ हेलिकप्टरमा १३ लाख भाडा तिरेर सिमकोट ओरालिएको गाडी चढ्ने मौका थियो । चालक लामा दाइले सुनाए—‘यसले मुगु गमगढीबाट खच्चडले बोकेर ल्याएको तेल खान्छ । तेलको मूल्य प्रतिलिटर कम्तीमा २५० रुपैयाँ पर्छ । यो गाडी भाग्यमानी छ । हेलिकप्टरबाट आयो, खच्चडले बाकेर ल्याएको तेल खान्छ । म ड्राइभरचाहिँ दुखारी, सर ।’

लामा दाइले यथार्थमा ठट्टा मिसाएर भने । उनी हामीलाई डाँडाफायभन्दा माथि पाखोमा छाडेर ‘भोलि लिन आउँछु’ भन्दै सिमकोट फर्किए ।
***

सदरमुकामदेखि तीन/चार घण्टाको पैदल दूरीमा रहेको गाउँ । गाउँमा हिउँ थिएन । बारी मरुभूमिजस्तो सुक्खा । त्यहाँका अधिकांश बासिन्दा हिउँदमा पात झरेका रूखजस्ता दुब्ला, ख्याउटे । तर आत्मबल भने तगडा थियो, आफ्नै
पौरखले बाँचेका ।

हामी एक दिने पाहुनालाई देखेर स्थानीयले मसिनो स्वरमा भन्थे, ‘यिनीहरू पैसा कमाउन आएका होलान् । हाम्रो फुटा खिचेर जान्छन् । क्या क्या सोध्छन् । हामलाई क्यै न क्यै ।’

हैट, यो हामी सबैलाई व्यंग्य थियो । सबभन्दा ठूलो राज्यलाई व्यंग्य थियो । कोहीकोही सोध्थे, ‘तमी को हौ ? किन आका हौ ? फुटा खिच्या छौ । यी क्या छौ ?’
***

धारापारिमा रहेछ पुरानो होटल । सिमकोट–हिल्सा पैदलमार्गमा पर्नेे त्यो होटलमा आजभोलि कमै पाहुना आउने रहेछन् । ‘आजभोलि त्यति पाहुना आउँदैनन् । फाट्टफुट्ट आउँछन् । धेरै दिनपछि तपाईंहरू आउनुभयो’,होटल सञ्चालक ७० वर्षीय नरबहादुर शाहीले भने । हिल्सा हुँदै नजिकको ताक्लाकोट (तिब्बत) जाने पैदल रुट यही हो । अब भने यो रुट चल्ने छैन किनकि माथितिर सडक बनिसकेको छ ।

आगो ताप्दै गर्दा उनले ५० वर्षअघिको कुरा सम्झिए, ‘मैले ५० वर्षअघि ताक्लाकोट (हिल्सा नजिकको बजार)मा लगेर ६० रुपैँमा खसी बेचें । त्यसले नुन, कपडा किनेर ल्याएँ । त्यतिबेला हाम्रो बजार त्यही थियो ।’ उनको पसलमा अहिले पनि आधा सामान ताक्लाकोटबाट आउने रहेछ । कोक, बियर, चक्लेट तिब्बतबाट आएको थियो । त्यो सामान नेपालभन्दा सस्तो पर्ने भएकाले राखेको उनले बताए । धारापानीमा तिब्बती लोकप्रिय बियर ‘ल्हासा’ चाखेपछि मसहित खानपिनका स्वादेहरूको साझा स्वर थियो— ‘यो रस अलि तीतो रहेछ ।’

खानपिनपछि अब निन्द्राको पालो थियो । बोराको सिरानी भएको बेड । पातलो ब्लाङ्केट र साह्रो ओछ्यानमा आफूले लिएको स्लिपिङ ब्यागमा घुस्रेर साथीहरू घुर्न थाले । मसँग स्लिपिङ ब्याग थिएन, दुई ब्लाङ्केट ओढेपनि मुनिबाट चिसोले दनक दिइरहेको थियो । लगाएका करिब आधा दर्जन लुगासँगै सुते पनि निद्रा परे पो । रातमा पनि हिमाल स्पष्ट देखिने । तर, बाहिर चिसोले जान नसकिने । ट्वालेट सय मिटर टाढा रहेछ । जाडोमा लघुशंकाले उसैगरी चेपिरहने । मुश्किल भयो रात बिताउन ।
***

अर्को दिन बिहानै हामी ओखरको पोला (घाँजा) कोसेली खोज्न गाउँ पस्यौं । आधा किलोको दुई सय रुपैयाँ । स्थानीयले घाँजाबाट तेल निकालेर खान्छन् । कोही किन्न आए बेच्छन् पनि । स्थानीय मह रहेछ बिक्रीका लागि । ब्रेकफास्टका लागि कोदाको रोटी र साग थियो । त्यस्तो खाजा नभएको भए ओखर्‍यान पुग्न कठिन थियो । धेरै माथि पुगेपछि हिउँ भेटियो, केहीबेर हिउँ चिप्लेटी खेलेर थकाइ भुल्यौं । टोपी खस्ने उकालो चढेर नरबहादुर दाइले ल्याएको गाडी चढ्न जानु थियो— ओखर्‍यानसम्म ।

ड्राइभर नरबहादुर हामीलाई खोज्दै अलि तलसम्म आएका रहेछन् । पारि हिमाल, वारि सडक । त्यही सडक हिल्सा पुग्छ । अबको एक वर्षपछि त्यही बाटो हुँदै तिब्बतको सिमाना हिल्सा पुग्नेछन् । तीन किलोमिटर पहरो फुटाएपछि सिमकोटदेखि गाडी सिधै हिल्सा पुग्नेछन् । हिल्सा नाका व्यवस्थित भयो भने हुम्लाले काँचुली फेर्नेछ ।
सिमकोटबाट जस्ता पाता बोकेर आएका खच्चडले बाटो छेके । नरबहादुर दाइ भन्दै थिए, ‘यहाँका ट्राफिक यिनै हुन् सर । यी सडकमा आएगाडी रोक्नुपर्छ ।’
***

माथि डाँडाबाट सिमकोट सुन्दर देखिन्छ । विमानस्थल माथिको सदरमुुकाम बजारमा टिनका छाना थपिँदै गएका छन् । केही वर्षपहिले माटोका छत भएका घर थिए । आजभोलि गमगढीबाट खच्चड र सुर्खेत, नेपालगन्जबाट जहाजले जस्तापाता ओसार्छ । सिमकोटमा घरका छाना जस्तापाताले ढाक्न थालेको छ । ‘धनी सहरजस्तो देखियो, यहाँका मान्छे गरिब कसले भन्छ ?’,जयबहादुरले भने— ‘तर, दिनहु मौलिकता हराउँदै छ ।’ सिमकोटको पूर्वपट्टि भने पुरानो गाउँ छ, मौलिकता जोगाउने खालको ।

नोर्बु लामा, रलिङ होटल सिमकोटका मालिक । तीन बुबाका छोरा । अनौठो चलन छ— माथिल्लो हुम्लामा । बहुपतिप्रथा अझै देख्न सकिन्छ । हँसिला रहेछन् नोर्बु । ‘तीन बुबा छन्, कसको छोरा हुँ भन्नु ?’,उनले रमाइलो पाराले भने ।

सिमकोटको बजार बढ्दै रहेछ । अरू जिल्लाका सदरमुकाममा पहिलेभन्दा चहलपहल कम हुँदै गए पनि सिमकोटमा त्यस्तो छैन । सिमकोट निकै महँगो ठाउँ हो । दैनिक उपभोग्य खाद्यान्न, तरकारीलगायत अति महँगो छ । तर, दारुपानी तुलनात्मक रूपमा अलि सस्तो रहेछ । साँझ पर्दै गएपछि सिमकोट पनि झुम्दै जान्छ, जाडो मौसममा अझ बढी ।
साथीहरूले केही समयअघि सिमकोटमा रमाइलो घटना सुनाए । घटना यस्तो थियो— एक जना व्यक्तिले दारु खाएर टोलमा खुब हल्ला गरे । प्रहरीकहाँ गुनासो पुग्यो । जँड्याहालाई पक्रन प्रहरी आयो । प्रहरी पनि दारुले झ्याप्प रहेछन् । प्रहरीले ती जँड्याहालाई परीक्षण गर्न अस्पताल लगे ।

ओहो † डाक्टर पनि दारुले झ्याप्प रहेछन् । लौ भन्नुस्, त्यो घटनाको परिणाम के भयो होला ?
सिमकोटमा खाद्य संस्थानबाट भने जति चामल पाइँदैन । तर, त्यहाँका होटलहरूमा खाद्य संस्थानको चामलबाट दारु बनाइँदो रहेछ । त्यो दारुले बेलुका सिमकोट तताउँछ । बाहिरबाट आउने सिलबन्दी दारु भने जति पनि पाइन्छ, बरु चामल किन्न पाइँदैन । अनुभवी हुम्ली पत्रकार जयबहादुरको रमाइलो बुझाइ थियो— ‘हुम्ला कम छैन । हावापानीमा आत्मनिर्भर छ ।’
***

पुसे ठन्डीमा सिमकोटको एक रात । माइनस आठ डिग्री भए पनि रमाइलो । बच्चाहरूको जिउ स्पात रहेछ्, त्यो चिसोमा बाक्लो टोपी नलगाई मजाले खेलिरहेका थिए । चिसो र भोक सहने बानी रहेछ उनीहरूमा ।
सिमकोट छाड्ने बेला भयो । खाद्यान्न बोकेर जहाज सिमकोट विमानस्थल ओर्लने क्रम सुरु भइसकेको थियो । हामी विमान चढ्यौं, जम्मा छ जना मात्रै । अहिले सिमकोटको सिजन होइन, मानसरोवर तीर्थयात्रा सुरु भएपछि पर्यटकले भरिभराउ हुन्छ । सिमकोट हुँदै तिब्बतको कैलाश पर्वत र मानसरोवर जाने भारतीय पर्यटकको संख्या ह्वात्तै बढेको छ ।
हिउँ परेका चुचुरा नाघेर नेपालगन्ज ओर्लेपछि ज्यानमा ऊर्जा थपिएको थियो । हिमालको चिनो थियो सम्झनामा—सुन्दर, शान्त र स्निग्ध ।

प्रकाशित : पुस २८, २०७५ ०८:३४
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

जो नहुँदा पनि सँगै छन्

पात्र
मदनमणि माड्सापको कठोर सर्त थियो– पहिले बिन्तीपत्र लेखेर माफी माग, त्यसपछि विचार गरुँला ।
खगेन्द्र संग्रौला

काठमाडौँ — जीवनभर जो निमुखा भुइँमानिसका बोली थिए, भर्खरै तिनले सदाका लागि बोली बिसाए । जो गरिखाने जनका आँखाका नानी र ठगीखाने जीवात्का आँखाका कसिंगर थिए, तिनले फेरि कहिल्यै नखुल्ने गरी आँखा चिम्ले । र, कृतज्ञताभावले नतमस्तक हुँदै उदास मुद्रामा हामीले भन्यौँ— श्यामप्रसाद अब सशरीर हामीमाझ रहेनन् ।

बरा यो लेखको आफ्नै दु:खद कथा छ । कुरा त्यस्तै डेढ वर्षअघिको हो । यो नरलोकमा कोही थिए, जो सदाका लागि अलप भए । जो दृष्टिबाट हराए भए, ती मेरो जीवनमा धेरै थोक थिए । लगत्तै ‘कोसेली’ का पुरुषोत्तम सुवेदीको खटन आयो— बूढाबारे केही लेखिपाऊँ न दा । सुवेदी ब्रोको खटन मानेर आदरभाव र शोकमिश्रित मुद्रामा यसो केही लेख्न बसेँ म । पाँच–सात सय शब्द लेखिनु के थियो ज्यानमा हठात् ऐय्याआत्थो सुरु भयो । र, म गंगालाल अस्पतालको शरण पर्न विवश भएँ । लेख अधुरै रह्यो । र, दैनन्दिनका नानाओली झैझमेलाहरूमाझ यो विस्मृत भयो । अहिले झल्यास्स सम्झना हुँदा केही थपथाप गरी यो दुखिया गनथन यहाँ प्रस्तुत छ । यो लेखका सहृदयी प्रेरक पुसु ब्रोलाई धन्यवाद नदिनु ठूलै बैगुन हुनेछ ।
***

जीवनभर जो निमुखा भुइँमानिसका बोली थिए, भर्खरै तिनले सदाका लागि बोली बिसाए । जो गरिखाने जनका आँखाका नानी र ठगीखाने जीवात्का आँखाका कसिंगर थिए, तिनले फेरि कहिल्यै नखुल्ने गरी आँखा चिम्ले । तिनका सोच्ने मस्तिष्क, बोल्ने जिब्रो र लेख्ने हातले सधैँका लागि विश्राम लिए । र, कृतज्ञताभावले नतमस्तक हुँदै उदास मुद्रामा हामीले भन्यौँ— श्यामप्रसाद अब सशरीर हामीमाझ रहेनन् † उनी अब केवल आफ्ना कृतिहरूको आलोकमा र हाम्रा स्मृतिहरूका पत्रमा जीवित छन् । माधवप्रसाद घिमिरे, सत्यमोहन जोशी र मदनमणि दीक्षित आयुका हिसाबले असामान्य मानव हुन् । यी त्रिमूर्ति लोकलाई चकित तुल्याउँदै अपवादजन्य आयु भोग गरिरहेका छन् । सामान्यजनका लागि अठासी वर्षको आयु यथेष्ट हो । श्यामप्रसादले अठासीको खुट्किलो टेकेर पार्किन्सनपीडित जीवन त्याग गरे । तथ्यलाई सिरानी हालेर मस्त मुद्रामा सुत्ने कतिपय सञ्चार माध्यमले १० वर्ष थपेर श्यामजीलाई ९८ वर्षको आयु प्रदान गरे । कुम्भकर्णका यी निष्णात उत्तराधिकारीहरूको फर्माएसी उदारता स्तुत्य छ !
***

धरती स्पर्श गरेको साल संवत् १९८६, ठाउँ ललितपुरको सोलीथुम । गरिबी विकराल थियो । खानका दु:खले बा जोगनाथ कुम्ला–कुटुरा बोकेर वीरगन्ज झरे । आमा हुतकुमारीको काखमा पाँच वर्षका बालक थिए । ती हुन्, यिनै प्रिय श्यामप्रसाद । यी भोका आत्माहरू एकबारको जुनीको प्राण धान्न बहादुरशमशेरको मौजाको शरण गरे । भाबर गर्मी वीरगन्ज, त्यो पनि उबेलाको । अनिकालले गलेकी आमा हुतकुमारीलाई केही वर्षमै औलोले निल्यो । श्यामप्रसादले कखरा बासँग घरमै सिके । अनि अलि दिन भाषा पाठशालामा पढे पनि । जब बाले पनि आमाकै बाटो समाए तब सुरु भयो किशोर बयका श्यामप्रसादको अस्तित्वको कठोर संघर्ष । मनमा पढ्ने उपद्रो धोको थियो । जगत्का जटिलताहरू बुझ्न ज्ञानको तीव्र तृष्णा थियो । त्यसैले होला सायद तन्नम श्यामप्रसादले पुस्तक–पत्रिकाको धन्दा सुरु गरे । वीरगन्ज–अमलेखगन्ज रेलमा हकरी कर्म गर्दै उनले पुस्तक–पत्रिका बेचे । चुनदाम जोड्न ट्युसन पढाए । निरक्षरहरूका चिठ्ठी लेखिदिए र चिठ्ठी पढिदिए । अनि सानाकाँटीका श्यामप्रसादले सानै काँटीको पुस्तक पसल खोले । पसलको नाम सायद सुविचारित थियो— सेवा सदन । त्यसमा सायद उनका जीवनको प्रयोजन प्रतिविम्बित थियो— सेवा । उनी पारि रक्सौलबाट उधारोमा पुस्तक–पत्रिका ल्याउँथे । कहिले टिनका थोत्रा बाकसमा, कहिले जुटका झुत्रा बोरामा । पसलको देखाउने दाँत एउटा थियो, खाने दाँत अर्कै थियो । बाहिरी तहमा धार्मिक, जासुसी र कोकाशास्त्रीय पुस्तक राखिन्थे, भित्री तहमा दार्शनिक र राजनीतिक पुस्तक । त्यहाँ भूमिगत तहमा राहुल सांस्कृत्यायन, यशपाल आदि लुकिबसेका हुन्थे । दु:खजिलो गरी दुई–चार पैसा बचाएर श्यामप्रसाद त्रिजुद्ध हाइस्कुलमा भर्ना भए । उमेर थियो १५ वर्ष, पढ्ने कक्षा ५ मा ।

पुस्तकझैँ श्यामप्रसादका साथी पनि दुईथरी थिए । देखाउने साथी र लुकाउने साथी । लुकाउने साथीमा एक जना थिए धनुषचन्द्र गौतम । श्याम राजनीतिका गुरु, धच उनका चेला । ती मिलनसार जोडा पसलभित्र लुकेर वागी पुस्तक पढ्थे, साउतीको भाकामा राजनीतिक बात मार्थे । सार्वजनिक जीवनको थालनी कालमा श्यामप्रसाद कांग्रेसी राजनीतिका आज्ञाकारी शिष्य थिए । म जन्मेको सालमा अन्धकारको आवरणमा लुकेर श्यामप्रसादले वीरगन्ज नगरीभरि पर्चा छरे । कल्पना गर्दैमा आङ सिरिंग हुने राणा शासनविरोधी अग्निवर्षी पर्चा † पर्चाको हुंकारले वीरगन्जको घातक सन्नाटा भंग भयो र सहरैभरि सन्सनीका उत्ताल तरंगहरू उठे । यता म आमाको काखमा च्याँच्याँ रुँदै थिएँ, उता श्यामप्रसाद पर्चामा निरंकुशतन्त्र मुर्दावाद भन्दै थिए । मान्छे साना, उमेर सानो, सम्पर्क भने बडेबडे हस्तीहरूसँग । किसुनजीसँग, सूर्यप्रसाद, सुवर्ण र गणेशमानसँग । तिनकै प्रेरणा र आह्वानमा अत्याचारी राणा शासनलाई ढाल्न श्यामप्रसाद सत्याग्रहमा डटे । उनी पक्राउ परे, छुटे । फेरि पक्राउ परे, फेरि छुटे । भित्र र बाहिरको यो क्रम श्वास–प्रश्वासझैँ नित्य चलिरह्यो । राणशाही जेलमा तातो समयका एक से एक वागीहरू भेटिए । कवि युद्धप्रसाद मिश्र र गोपालप्रसाद रिमाल, धर्मरत्न यमि र सूर्यबहादुर भारद्वाज, र अलिपछि झर्झराउँदा तरुण कामरेड पुष्पलाल । ‘दिल्ली सम्झौता धोका हो’ को लाल तुमुल ध्वनिले कांग्रेसप्रति श्यामप्रसादको मोह टुटायो । र, उनी झ्याप्पै लाल वाम बने । संसारका मजदुरहरू एक होऔँ ! लाल क्रान्ति गरौँ, सत्ता खोसौँ, संसार फेरौँ ! बस्, यिनै सूत्रहरूको आवेगी लयमा बग्दै श्यामप्रसाद जौडे लाल वाम बन्दै गए ।

श्यामप्रसादमा गरिबीको अभिशापले अधुरै छुटेको औपचारिक पठनको अदम्य तृष्णा छँदै थियो । कम्तीमा पनि जिन्दगीमा म्याट्रिक त गरूँ— यो थियो आफ्नै छायाले झैँ उनलाई पछ्याइरहने एउटा धोको । त्रिजुद्ध हाइस्कुलमा उनले विन्ती बिसाए— सर, म्याट्रिक गर्न म पुन: भर्ना हुन पाऊँ । हेड मास्टरको उच्च आसनमा मान्यवर मदनमणि दीक्षित थिए । उसै त दीक्षित, त्यसमाथि ऊबेलाका † मदनमणि माड्सापले कठोर सर्त राखे— पहिले बिन्तीपत्र लेखेर माफी माग्, त्यसपछि विचार गरुँला । यो राणाविरोधी पर्चा र सत्याग्रहको कसुरबापतको माफी थियो । श्यामप्रसाद झुकेनन्, मदनमणि माड्सापले कृपा गरेनन् । खिन्न श्यामप्रसाद म्याट्रिकको घायल सपना अघि लगाएर सीमापारि मोतीहारीको शरण परे । तर, उनको सपना गरिबीको दुश्चक्रमा परी उडायो सपना सबै हुरीले भनेभैँm भयो ।
विचार प्रचारको प्रगाढ मोहले श्यामप्रसाद पत्रिकाहरूका सम्पादक बने । प्राय: उनका पत्रिकाको ध्वनिमा समाज सुधारको गुञ्जन हुन्थ्यो र अन्तर्यमा हुन्थ्यो क्रान्तिचेतको सम्प्रेषणको तीव्र आकांक्षा । कालक्रममा संगठन कर्म उनको दिनचर्याको अभिन्न अंग बन्यो । इतिहास भन्छ— विनयी, मृदुभाषी, मितभाषी र जुधारु श्यामप्रसादका कर्णप्रिय राजनीतक वचनहरूमा प्रभावकारिताको विछट्टको जादु थियो ।
***

श्यामप्रसादको जीवन चिन्तन, सिर्जना र संघर्षको नागबेली यात्रा हो । यो दीर्घ यात्राका अनेक उकाली र ओराली छन्, दृश्यमान् र अदृश्य अवस्था छन्, जय र पराजय छन्, अडान र विचलन छन्, गति र विराम छन् । कुरा २००४ सालको हो । भनिसकेँ, म वर्ष दिनको कलिलो मुना छँदा अठाह्र वर्षका श्यामप्रसाद राणा शासनविरोधी सत्याग्रहमा सामेल भएका थिए । उनको तन्नेरी जोस र उमंगले भरिपूर्ण हातले सत्य र न्यायको सुन्दर ध्वजा बोकेको थियो । श्यामप्रसादको ‘थुनुवाको डायरी’ यस तथ्यको जीवन्त प्रमाण हो । पछि वृद्ध श्यामप्रसाद ६२/६३ सालको शाही फौजी ताण्डवको प्रतिकारमा पनि सानका साथ खडा भए । इतिहासको फड्के किनारमा देखिजान्ने साक्षी हामी छौँ ।
***

विक्रमाब्दको बीसको दशकमा आशाका पखेटा चालेर उज्यालोको खोजीमा म काठमाडौँ आएँ । त्यो बेलासम्म श्यामप्रसाद कुन चराको नाम हो मलाई थाहा थिएन । वाम झुकाव र साहित्यको चाखले डोर्‍याएर मलाई भावनी घिमिरे, गोविन्द भट्ट, शान्तदास मानन्धर, जनकप्रसाद हुमागाईँ र टीआर विश्वकर्माका समीपमा पुर्‍याए । र, यिनै महानुभवका मुखारविन्दबाट मैले श्यामप्रसादको नाम सुनेँ । भवानी दाइ श्यामप्रसादको उतिविधि चर्चा गर्दैनथे । भट्ट, मानन्धर, हुमागाईं र विश्वकर्माका जिब्राका टुप्पामा श्यामप्रसाद सधैँ झुन्डिएका हुन्थे । तिनले ‘श्यामजी’ भनेर बडो आदरभावका साथ उनलाई पुकार्थे । यही बेला मेरो प्रगतिशील पाठशाला सुरु भयो । श्यामप्रसाद मेरा अदृश्य गुरु बने, र उनका कृतिहरू बने मेरा दृश्यमान् गृहकार्यहरू । मैले श्यामजीका चारवटा पुस्तक पढेँ । ‘बहिनीलाई चिठ्ठी’, ‘लेखक कसरी बन्ने ?’, ‘साहित्यसम्बन्धी दुई–चार कुरा’ र ‘तँ, तिमी, तपाईं, हजूर’ । श्यामजीका मैले पहिले पढेका पुस्तक पनि यिनै हुन्, मेरो चित्तको भित्तोमा दीघो छाप पार्ने उनका पुस्तक पनि यिनै हुन् । वास्तवमा यी चारवटा पुस्तक मेरालागि श्यामजीको नामकै पर्याय हुन् भने पनि हुन्छ । यीबाहेक श्यामजीका पछिका अरू अनेक मसिना पुस्तकहरू सम्झिन मैले कन्नुपर्छ ।

यी ती चारवटा पुस्तक हुन्, जसले नेपाली साहित्यमा माक्र्सवाद प्रेरित प्रगतिशीलताको शिलान्यास गरे । आफ्नो साधना र अभियान एवं चिन्तन र सिर्जनाको आलोकमा शिलान्यासकर्ता थिए थर किटेर लामिछाने भनिन नरुचाउने श्री श्यामप्रसाद । यी ती चारवटा पुस्तक हुन्, जसले अर्थयुक्त सरलतासाथ साहित्य सिद्धान्त र सिर्जनालाई सामान्य साक्षर पाठकछेउ पुर्‍याए र तिनको बोधक्षमताकोनजिक ल्याए ।

यी चार पुस्तकमा कुनै ठूलो दर्शन, ठूलो सौन्दर्यशास्त्र, ठूलो समाजशास्त्र वा त्यस्तो कुनै विराट चिन्तन छैन । तथापि यी चार पुस्तकमा विछट्टको सरलतामा विशिष्ट अर्थ र महत्ता निहित छ । यी पुस्तकमा साहित्यको प्रयोजन र प्रकृति, साहित्यको प्रयोग र प्रभाव तथा साहित्यको आनन्ददायी, रुचि परिमार्जनकारी एवं जागरणकारी विशेषताको सरलतम व्याख्या छ । साथै यिनमा साहित्य र राजनीतिको अभिव्यक्तिजन्य पृथकता र अभिन्न नाता, साहित्यको पक्षधरता तथा साहित्यको हस्तक्षेपकारी एवं उन्नयनकारी सामथ्र्यको चर्चा पनि छ । श्यामप्रसाद प्रगतिशील साहित्यसम्बन्धी सैद्धान्तिक मान्यता वा सूत्रहरू प्रस्तुत मात्र गर्दैनन्, सिर्जनाको तहमा एक विशिष्ट शिल्पीका रूपमा तिनको प्रयोग र परीक्षण पनि गर्छन् । ‘तँ, तिमी, तपाईं, हजूर’ यस तथ्यको एक सानदार नमुना हो । विभेदकारी समाजका तहगत सम्बन्धहरू भाषामा कसरी प्रकट हुन्छन् ‘तँ, तिमी, तपाईं, हजूर’ यस कुरालाई हेर्ने वाचाल ऐना हो । ‘तँ, तिमी, तपाईं, हजूर’ आकारमा धेरै सानो तर जादुमय भाषा तथा विषयको गहनता र महत्ताका दृष्टिले धेरै ठूलो पुस्तक हो । जीवन–व्यवहारका झिनामसिना विषयहरूलाई उठान गर्नु, तिनलाई समाजका वर्गगत एवं सांस्कृतिक सन्दर्भ र सम्बन्धहरूमा प्रवेश गराउनु, र विस्मयकारी ढंगले जीवनको जटिल यथार्थको उद्घाटन गर्नु कुनै सजिलो काम होइन । श्यामजी यो गाह्रो काम गर्ने विशिष्ट खुबी भएका विरल श्रष्टा हुन् ।

श्यामजीको अभिव्यक्तिजन्य सरलताको विलोममा ईश्वर बराल, यदुनाथ खनाल र वासुदेव त्रिपाठी खडा हुन्छन् । हुनलाई यी दुवैथरी विचारकर्मी र सर्जकको भाषा नेपाली हो । तर, पछिल्ला तीन विद्वान् नेपाली भाषामा संस्कृतका दुरूह गाँठा पार्छन् । र, तिनको भाषाले सामान्य पाठकछेउ पुग्नुअघि नेपालीमा अनुवादको चर्को माग गर्छ । यो भाषागत जटिलता र सरलताको निर्माणमा कर्ताको कुन रुचि, रोजाइ, ग्रन्थि वा मनोविज्ञानले काम गरेको हुँदो हो ? के यो भाषागत पृथकता साहित्यको प्रयोजन र लक्षित पाठकको आवश्यकताद्वारा निर्धारित हुने हो ? हामीलाई जवाफ दिन ईश्वर बराल, यदुनाथ खनाल र श्यामप्रसाद जीवित छैनन् । तर, भाषाका गाँठाकर्मी श्री वासुदेव त्रिपाठी भने इहलोकमा ठम्ठम् हिँडिरहेकै होलान् ।
***

सात साल टेकेर २००९ साल आयो र ‘प्रगतिशील’ लेखक संघ जन्मियो । संघका जनक थिए उनै श्यामप्रसाद । श्यामजीसँग जाबो म्याट्रिकको डिग्री पनि थिएन । तर उनको नेतृत्वमा खडा भए बडेबडे नाम, दाम र डिग्रीधारी मान्यजनहरू । यथा कमणमणि दीक्षित, तारानाथ शर्मा, धर्मराज थापा आदि । म गम्छु, श्यामजीमा केही न केही विशिष्ट वैचारिक, नैतिक र कार्यकुशलताजन्य गुण भएर नै त यी सबको ढ्याके अहंंले उनको नेतृत्व स्वीकार सकार्‍यो होला । सत्र सालमा जब महेन्द्रको फौजीतन्त्रको तरबार उठ्यो, त्यसले प्रलेसको बध गर्‍यो । तथापि २०२४ सालसम्म श्यामजी खुलै थिए । तर चौबीस सालमा उल्का भयो । श्यामजी हठात् दृश्यपटलबाट अन्तध्र्यान भए । के कति कारणले ? के कस्तो प्रयोजनका लागि र कहाँ ? लोकले जान्न पाएन । केही वाम ब्रोहरू थिए, जो रहस्यमय भाकामा भन्थे— श्यामजी जीवित छन् । ती हाम्रै वरिपरि कतै छन् । उनको पार्टी छ । एक मात्र सही पार्टी । सच्चा जनवादी र नित्य गतिमान् पार्टी । श्यामजीको नचाहिँदो खोजीनीति र नाटीकुटी गर्नु प्रतिक्रियावादी दाउ हो । बस्, यसो भनिन्थो र जिज्ञासु शभचिन्तकहरूका मुख थुनिन्थ्यो ।

छयालीस साल आयो, र जनआवेगको आगोले लखेटेर निरंकुश निर्दललाई डाँडो कटायो । त्यो खुला परिवेशमा गुणग्राही लोकलाई श्यामजीको याद आयो । ती कतै छन् भने तिनलाई बाहिर निकाल्नुपर्‍यो । छैनन् भने छन् भनेर ठाँट्न छाड्नुपर्‍यो । यसरी लोक गज्र्यो । कोही थिए, जो श्यामजीलाई आफ्ना खल्तीको गोप्य गुडिया ठान्थे । ती कणहरू अति गोप्यतावादी कहलिन्थे । तिनलाई घेरियो, केरियो र ग्वाँ पारियो । कुरा सत्चालीस सालको हो । चाबेलमा वाम लेखकहरूको सानो भेला भयो । र, श्यामजी दकस मान्दै मानौँ असहज मनोदशामा कतै शून्यबाट अवतरित भए । भेलाको व्यग्र अपेक्षा थियो— श्यामजीले चौबीसवर्षे गुप्तवासको रहस्यको गाँठो फुकाउलान् । र, लोकलाई विशिष्ट कृति र अद्भुत स्मृतिहरूको कोसेली टक्य्राउलान् । दुर्भाग्यवश, त्यस्तो केही भएन । उनले यतिमात्र भने— चौबीस वर्षको गुप्त कथा समयले बताउँदै जाला । तर, नित्य गतिमान् समयले त्यो कहिल्यै बताएन । र, शयामजीको दैहिक अवसानसँगै लोकको दुर्दम जिज्ञासाको पनि अवसान भयो ।
***

कुरा श्यामजी रहस्यमय अन्धकारबाट उज्यालोमा निस्कनुभन्दा एक दशकअघिको हो । त्यो बेला शाही पञ्चायतको वधसँगै प्रगतिशील लेखक संघ वधस्थलबाट बौरिएको थियो । श्यामजीलाई त्यसको अध्यक्ष बनाउने मतो गरियो । पहिले यसका जनक उनै थिए, अब यसका संरक्षकरूपी अध्यक्ष उनै हुने भए । यो उनको सम्मान पनि थियो, हामीलाई उनका जीवन–अनुभवहरूबाट अनुप्राणित हुने अवसर पनि । ख्यालख्यालमै म संघको महासचिव बनाइने भएँ । भावुक हुँदै सोचेँ— श्यामजीको सान्निध्यमा रहन, उनीसँग सहकार्य गर्न र उनका विचार एवं अनुभूतिहरूबाट समृद्ध हुन पाउनु मेरो जीवनको गौरव हो । तर बूढासँग जब साक्षात् संगत भयो, हात लाग्यो निराशायुक्त शून्य र शून्य मात्र । र, मेरो महासचिव्याइँ मैलाई घाँडो भयो । मेरासामु श्यामजी जो थिए, ती उनका विचार, सिर्जना र संघर्षमा भेटिएका मौलिक श्यामजी किमार्थ थिएनन् । मानौँ ती केवल मौलिक श्यामजीका फिका कार्बनकपी हुन् । मानौँ चौबीस वर्षको एकान्तवासमा श्यामजी समयको धड्कन र इतिहासका पदचापहरूबाट सर्वथा विमुख भए । र, त्यो व्यर्थको एकान्तवासको सुस्त र शुष्क जीवन–प्रक्रियामा मानौँ श्यामजीभित्रको जीवन्त विचार र उत्ताल आवेगयुक्त श्यामजीको अवसान भयो ।

मौलिक श्यामजी आफ्नो लेखनीमा समाजका तीक्ष्ण आलोचक थिए । र, अभिव्यक्तिमा थिए ती निख्खर यथार्थवादी । कार्बन कपी श्यामजी नीति–उपदेश भएछन् । चिन्तन र सिर्जनामा नीति–उपदेश लेखनाथकृत ‘तँलाई मालुम छ कि यो कुरा मन’ सँगै थोत्रिएको थियो । त्यही थोत्रोको पट्यारलाग्दो प्रेतरुपी कार्बन कपी श्यामजीमा गोचर भयो । श्यामजीको नीति–उपदेशको ढपलाई एउटा रोचक दृष्टान्तमा हेरूँ । जीवनमा श्यामजीका पत्नी दुईवटी हुँदा भए । पहिली पत्नी सामान्य घरानाकी पुनु वाग्ले थिइन् । पुनुसँग श्यामजीको मागी विवाह भएको थियो । यी जोई–पोइ एक दशक मिलीजुली सँगै बसे । र, त्यसपछि जे भयो, त्यो अनर्थ भयो । श्यामजीले अनपढ र रुढीवादी भनेर सीधासादा पुनुलाई चटक्कै त्यागिदिए । पछि उच्च घरानाकी पठित शशीकलासँग श्यामजीको दाम्पत्य गाँसियो । विडम्बनावश, आफूलाई औधी माया गर्ने पुनुलाई श्यामजीले निर्ममतासाथ त्यागिदिए । श्यामजीले औधी माया गरेकी शशीकलाले उनलाई निर्ममता साथ त्यागिदिइन् । परित्यक्त पुनुको बाँकी जीवन वृद्धाश्रममा बित्यो । परित्यागकारी शशीकलाले एक कृषि प्राविधिकलाई दोस्रो जीवनसाथी रोजिन् । विचित्र संयोगवश, पुनु र शशी दुवैले २०६३ सालमा एकै वर्ष जीवन बिसाए । श्यामजीको जीवनमा पत्नी दुईवटी भए तर उनका जीवनको लामो कालखण्ड एकल त्रासदीमा बित्यो । लाग्छ, त्यो उनकै कृत्यद्वारा आमन्त्रित दु:खद परिणति थियो ।

गुप्त रहस्यबाट निस्केपछि श्यामजीले नीति–उपदेशको भाकामा मसिना पुस्तिकाहरू त कति लेखे कति † तिनमा वर्णित नीति–उपदेशको भाका प्राय: ‘दाम्पत्य जीवन कसरी सफल बनाउने ?’ टाइपको हुन्थ्यो । उनको आफ्नै जीवन–अनुभवको सापेक्षतामा अभिव्यक्तिको यो भाका अयथार्थवादी हो । जीवनमा भोगिएको जे हो त्यो नलेख्नु र जे कपोलकल्पित हो त्यो लेख्नु यथार्थवादविरोधी प्रवृत्ति हो । पूर्वयथार्थवादी श्यामजीले त ‘मेरा दाम्पत्य कसरी बिग्रिए ?’ भनेर पो लेख्नुपथ्र्यो । यस्तो लेखनी घतलाग्दो त हुन्थ्यो नै, त्यो सम्प्रेषणीय र न्यूनाधिक लोकोपयोगी पनि हुँदो हो । र, त्यो उच्च व्यासासनमा बसेर पण्डितजीले जप्ने नीति–वचनको अहंकारबाट मुक्त पनि हुँदो हो ।

मेरा यी वचनहरूमा श्यामजीको कठोर आलोचना पो भयो कि † होला, तर श्रद्धेय व्यक्तित्वको आलोचना अपमान होइन । जीवनमा निर्भूल कोही हुँदैन । प्रत्येक सद्गुणी मानव दुर्गुणसहित सद्गुणी हुन्छ । र, असल र खराब मानव सद्गुण वा दुर्गुणको मात्रा भेदले छुट्टिन्छ । यी यावत् दुर्वलता हुँदाहुँदै श्यामजी महान् लेखक र असल मानिस हुन् । त्यसैले त श्यामजीको स्मृतिसामु श्रद्धानत भई इस्माली लेख्छन्, श्यामजी ‘बाँचुन्जेल वाममार्गी भएरै बाँचे र प्रगतिवादी लेखक भएरै यस धरतीबाट बिदा भए ।’ सत्य हो, कम से कमआफ्नो अभिप्रायमा श्यामजी त्यसरी नै बाँचे, र त्यसरी नै बिदा भए ।

प्रकाशित : पुस २८, २०७५ ०८:३२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT