३४ दिने बस यात्राको सम्झना

विकास रौनियार

काठमाडौंमा भर्खर एसएलसी सकेर कानुन पढ्न थालेको थिएँ । प्रवीणता प्रमाणपत्र तहको दोस्रो वर्षको विद्यार्थी थिएँ । सेन्ट जेभियर स्कुलको भूतपूर्व विद्यार्थी संगठन गोदावरी अलुम्नाई असोसिएसन (जीएए) का कार्यक्रमहरूमा सक्रिय थिएँ ।

त्यही बेला योङ मेन क्रिस्टियन असोसिअसनले इन्टरनेसनल क्याम्प काउन्सेलर प्रोग्रामका लागि तीन महिना न्युयोर्क राज्यको स्प्रिङ भ्यालीमा भ्याकेसन क्याम्प फर द ब्लाइन्ड (भीसीबी) मा जाने अवसर दियो । रोनाल्ड रेगन अमेरिकाको राष्ट्रपतिको दोस्रो कार्यकालमा थिए । प्रख्यात गायिका म्याडोना र माइकल ज्याक्सन संसारभर हिट थिए । माइकल जे फोकसको ‘ब्याक टु द फ्युचर’ ले बक्स अफिस रेकर्ड तोडेको समय थियो । र, ‘वी आर द वर्ल्ड’ गीतले अफ्रिकाका कुपोषणपीडितहरूका लागि कलाकारहरू एकजुट भएर निकै नै सहयोग जुटाएको बेला थियो ।


सन् १९८६ को जुनदेखि अगस्टसम्म भीसीबीको शिविरमा विदेशी कोउन्सलरको रूपमा कार्य गर्ने मौका मिलेको थियो । सकिएपछि परिश्रमिक पनि ४ सय डलर पाएको थिएँ । शिविरको अवधि सकिएपछि म र मेरो डेनमार्कको साथी ओवाले पूरा अमेरिका ग्रेहाउन्ड बसमा अमेरिकाको पश्चिमी सहरहरूदेखि पूर्वी सहरहरू करिब ८ हजार किलोमिटरभन्दा बढी सडक यात्रा गर्ने योजना बनायौं ।

योजनाअनुसारै हामी पहिले न्युयोर्कबाट लस एन्जलसका लागि एकदमै सस्तो शुल्क ९० डलर तिरेर ‘पिपल्स एक्सप्रेस’ को विमान चढेर पुग्यौं । करिब दुई हप्ता लस एन्जलसमा घुमेपश्चात् हामीले पहिले नै २ सय २० डलर तिरेर किनेको एकमहिने ग्रेहाउन्ड बस पासले एक महिने अमेरिकाको ‘गो इस्ट’ यात्रा सुरु गर्‍यौं । हामी होटलमा नसुतेर पैसा बचाउनका लागि रात्रि बसमात्र चढेर बिहान पूर्वतिरका सहरमा मात्रै लाग्थ्यौं ।


पहिलो रातभरि बस चढेर बिहानीपख झिसमिसेमै क्यासिनोका लागि प्रख्यात सहर लास भेगास पुग्यौं र बिहानै क्यासिनो केही घण्टा क्यासिनोमा जुवा खेलेर बितायौं । त्यसपछि अरिजोनाको ग्रान्ड क्यानोन पार्क गयौं । त्यहाँको अनुपम प्रकृतिमा ट्रेक गरेर रमायौं । रोचक के थियो भने म नेपालको पहाडमा उकालो चढ्नुपर्ने घुमेको मान्छे तर त्यहाँ त ट्रेकको सुरुआतमै ओरालो लाग्नुपर्ने । त्यसपछि हामी मेक्सिकोको सिमाना नजिकको एल पासो, अमरिलो (जुन सहरले संसारकै सबभन्दा बोरिङ सहरको रूपमा आफूलाई चिनाउनमा गर्व गर्थ्यो) हुँदै डल्लास पुग्यौं ।

त्यहाँ हामी एक परिचित नेपाली वकिल साब गिरीशराज पन्तको परिवारसँग दुई दिन बितायौं । त्यहाँ मात्र हामीले खाटमा सुत्न पाएका थियौं नभए अरू रात सबै बसमै । त्यसपछि हामी एल्बिस प्रेस्न्लीको सहर मेम्फिस हुँदै क्यानाडाको सिमाना नजिक लेक मिसिगन नजिकको क्लिब ल्यान्ड पनि गयौं । फिलाडेल्फिया हुँदै न्युयोर्क फर्किंदा करिब ३४ दिनको भुल्नै नसकिने धेरै अनुभवहरूको धनी भइसकेका थियौं ।


त्यसपछि ओव आफ्नो देश डेनमार्क फर्कियो । मचाहिँ बेलायतमा एक महिना बिताएर नेपाल फर्की कानुनको पढाइ जारी राखें तर सायद अमेरिकामा फोटो खिच्दै गरेको भ्रमणले फोटोग्राफीको रुचिमा यति वृद्धि गराइदियो कि कानुन पढेर वकालत गर्न छोडेर फोटो पत्रकारितामा पूर्ण समय दिएर संसारको सबैभन्दा उत्तम पेसा फोटो पत्रकारितामा लाग्न पुगें ।

प्रकाशित : जेष्ठ ३२, २०७६ १२:१६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

काटिएको बाथटब

शाही परिवारका लागि सरसामान किन्न विश्वराज मिश्र बारम्बार कलकत्ता जाने गर्थे । दरबारको चार–पाँचओटा विशेष स्नानघरका लागि विशेष प्रकारको बाथटबहरू लिन जाँदा उनले कलकत्ताबाट आफ्नो कोपुण्डोलको घरलाई समेत एउटा चन्द्राकारको बाथटब किनेर ल्याए ।
अमोद भट्टराई

नोस्वेटर । नो एनी वार्मर्स आउटसाइड । जस्ट निट एन्ड टाइडी स्कुल युनिफर्म,’ २०३७ साल पुस १४ गतेका लागि अन्तिम रिहर्सल सकिएपछि फर्मान जारी भयो– प्रत्येक वर्षझैं । अर्को वर्ष त एसएलसी । एसएलसी दिने वर्षचाहिँ अतिरिक्त क्रियाकलाप प्रायः शून्य हुन्थ्यो । अनि खालि पढ्ने । सबैका मुखमा झुन्डिएको हुन्थ्यो फलामे ढोकाको रटना– ‘एसएलसी होइन त यो वर्ष, फलामे ढोका ?’ सुन्दा–सुन्दा दिक्कै लाग्थ्यो । त्यसैले पुस १४ गतेको त्यो फर्मान मेरा लागि अन्तिम थियो ।

‘केटाकेटीको जाडोलाई बाख्राले खान्छ’ भनेर जति नै फकाए पनि म १५ वर्षीय केटोलाई अत्यधिक जाडो लाग्थ्यो । त्यसमाथि पुसले भरखरै छोएको काठमाडौँ । जाडो अत्यधिक थियो । दुई–चार घण्टाको स्वेटरबिनाको जिन्दगी पनि अत्यन्त कष्टकर लाग्थ्यो, त्यति बेला । गरिबीले स्वेटरबिना नै जिन्दगी कटाउनुपर्ने संसारभरिका कैयौँ बालबालिकालाई कस्तो लाग्दो हो !


पुसको ३, ४ गते भइसकेको थियो । नौ कक्षाको परीक्षाको अन्तिम दिनपछि पुस १४ गतेका लागि टुँडिखेल, रत्नपार्कमा गरिने ‘मार्चपास्ट’ को अभ्यास सकिएपछि छुट्टी भयो । जनमतसंग्रहपछि भरखरैजस्तो बहुमत प्राप्त सुधारिएको पञ्चायती व्यवस्थाले जग गाड्दै थियो । ‘छुट्टी, मकै भुट्टी’ भन्दै तर्कबिनाको तुक मिलाएर हामी घर फर्क्यौं ।


मीनपचासको छुट्टी सुरु भए पनि बीचमा दुई दिन उपस्थिति जनाउनुपर्थ्यो । एक दिन पुस १४ गते टुँडिखेल, रत्नपार्कमा, अर्को दिन स्कुलमै पुस १५ गते परीक्षाफल लिन । भोलिपल्टदेखि माघको अन्तिमसम्म चाहिँ जाडोको औपचारिक छुट्टी हुन्थ्यो । पुस १६ गतेदेखि माघ मसान्तसम्म ।


पुस १४ गते तत्कालीन राजा वीरेन्द्रको जन्मदिन । टुँडिखेलमा मेला लाग्थ्यो । सरकारी कर्मचारी, सैनिक, प्रहरी, शिक्षक, प्राध्यापकलगायत विद्यार्थीहरूलाई समेत अनिवार्य उपस्थित गराइन्थ्यो । पुसको जाडो, त्यसमाथि पनि मौसम बिग्रिएको दिन पर्‍यो भने त जाडोले आकास नै छुन्थ्यो । आफ्नो विद्यालयको युनिफर्म नीलो पाइन्ट, आकाशे रङको कमिज, नीलो टाई र रातो बेल्टमा सजिएर म जान्थेँ । हाम्रो विद्यालयमा ‘रेड हाउस’, ‘ब्लू हाउस’, ‘येल्लो हाउस’ र ‘ग्रिन हाउस’ भनेर चार भागमा विद्यार्थीलाई छुट्याइएको थियो । म ‘रेड हाउस’ मा पर्थेँ र मेरो पेटी हुन्थ्यो रातो । स्वेटर वा कुनै न्यानो कोट लगाउन पाइँदैनथ्यो स्कुल युनिफर्मबाहेक ‘स्मार्ट’ देखाउने निहुँमा, पुस १४ गते ।


‘जाडो छ । के गरेको होला केटाकेटीलाई दुःख दिएर’ भन्थे आमा हजुरआमा, मलाई जाडोबाट बचाउने अनेक युक्तिहरू सोच्दै । कमिजभित्र कुनै न्यानो लुगा लगाउन लगाउँथे । आकाशे नीलो कमिजमा अलि कडा रङको भित्री लुगा भएमा रङ छापिन्थ्यो । म डरले थर्कमान भएर मान्दिनथेँ । बल्लबल्ल सेतो रङको भोटो वा बाक्लो गन्जी लगाउँथेँ । फेरि भित्री लुगा बाक्लो भएर दुईओटा टाँकबीचको भाग पुट्ट उघ्रेर ‘भांग्राको टोपीलाई गुहेँलाको फूल’ जस्तै हुन्थ्यो । हजुरबुबा, बुबा मयलपोस सुरुवाल, बाक्लो भित्री लुगा अनि कोटसमेत लगाएर जमेर उर्दीमा निस्किसक्दा पनि म लुगा मिलाउँदैमा व्यस्त हुन्थेँ । नगएर घरै बसौँ कि जस्तो पनि लाग्थ्यो । तर के त्यो सम्भव थियो र ?


‘जोजो टुँडिखेल आउँदैन, त्यसत्यसको १५ गतेको परीक्षाफल रोकिने’ फर्मान पनि जारी हुन्थे प्रत्येक वर्ष स्कुलमा । अनि नगएर सुख ? न राजाले यसोयसो गर्नु भनेका हुन् ! न राजाले चिन्नु, न राजालाई चिन्न पाउनु आफूले ! तथ्यांकको राजनीतिमा एउटा संख्या भयो । गयो, आयो ।


टुँडिखेलको खुला मैदानमा जाडोले कक्रिएर बसेको मलाई मेरा एक जना शिक्षकले च्याप्प समाएर तातो बनाइदिएको हिजैजस्तो लाग्छ । आज भइदिएको भए यौन हिंसा हुन पनि बेर लाग्दैनथ्यो त्यो दृश्य । जसोतसो दुई–चार घण्टा बिताएर घर फर्किंदा त बुबा मस्तले घुरेर सुतिरहेका ! मेरो अनौठो अनुहार देखेर हजुरआमाले सायद बुझिन् । ‘तेरो बाउलाई आचीले च्याप्यो रे क्या ! अनि बीचै बाटोबाट घर फर्किए ।’ अघिसम्म घुरेर सुतिरहेका बुबा पनि हाँस्थे । अनि हामी सबै हाँस्थ्यौँ । कुनै साल हाजिर गरिटोपल्थे । कुनै साल ‘हात्ती आयो, हात्ती आयो, फुस्सा !’


मलाई मेरो बुबाको विद्रोहीपनमा डर लाग्थ्यो । साँच्चि गयलहाजिरी गरेर जागिरबाट निकाल्दे भने के गर्ने होला कुन्नि ! कांग्रेसी भएको आरोपमा जागिर निकालिएका न्यायाधीशसम्म भइसकेका मेरा मामाघरका हजुरबुबाको काठमाडौँ नक्सालको थुप्रै श्रीसम्पत्ति स्वाहा भएको, मामाहरू टिक्न नसकेर काठमाडौँ नै छोडेर सर्लाही र चितवनमा बसाइँ सरेको मेरै आँखाले देखेको थिएँ । तर बुबाको जागिरचाहिँ गएन । अनि उनी ३० वर्षसम्म निरन्तर जागिरे भएर बिदा भए सरकारी कामबाट ।


भोलिपल्ट पुस १५ मा परीक्षाफल पाएको साँझदेखि नै उन्मत्त भैरवझैँ विद्यार्थीहरू विचरण गर्थे यता र उता । मीनपचासको छुट्टीमा मलाई दुई कुराले खास आकर्षण गर्थ्यो । एउटा थरीथरीका बिस्कुट खान पाउने । अर्को टोलका दाजु समानहरूको संगतको अवसर ।


जाडोको छुट्टीताका पारेर काठमाडौँको बालाजुमा रहेको नेपाल बिस्कुट कम्पनीबाट बुबाले ४५ दिनभित्र दुईतीन पटक गरी ठूलो टिनको बट्टामा बिस्कुट किनेर ल्याइदिन्थे बिहानबिहान दूध वा चियासँग खान । बिस्कुट सडेगलेका त हुँदैनथे तर प्रायः चोसोमोसो नमिलेका, भाँच्चिएका, टुटेफुटेका, प्याकिङ पूर्वका ‘रिजेक्टेड पिस’ को संकलन हुन्थ्यो । हामी केटाकेटी रमाईरमाई, छानीछानी बिस्कुट खान्थ्यौँ । कहिलेकाहीँ त सग्लो भेटाइयो भने ठूलै चिठ्ठा परेजस्तो हुन्थ्यो । यसको राम्रो पक्षचाहिँ छुट्टै प्याकेट किनेर खाने हाम्रो औकात बाहिरका क्रिम हालेका बिस्कुटहरूलगायत असल मार्काका बिस्कुटहरूको पनि स्वाद पाउने ठूलो मौका हुन्थ्यो । हामी केटाकेटी मात्र होइन, यो बिस्कुट खाने अभियानमा घरका पाकाहरूको पनि सहभागिता उत्तिकै हुन्थ्यो । ४५ दिन पुग्दानपुग्दै सबै बिस्कुट स्वाहा । अनि कुर्नुपर्थ्यो अर्को मीनपचासको छुट्टी ।


बिहानबिहान बिस्कुट, दूध, अनि बिहानको भातपछि सुरु हुन्थ्यो दाजुसाथीहरूको संगत । वाग्मतीपारिको कोपुण्डोलका फाँटहरू प्रायः प्रायः खाली थिए त्यसताका । घरहरू थोरै थिए । धान, तोरी, गहुँ, बकुल्ला, कोसा, मकै, आलु, नर्कटका घारी, परालका कुन्यु पालैपिलो देखिन्थे वर्षैभरि ती फाँटहरूमा । कोपुण्डोलबाट पुलचोक मन्त्री क्वार्टरका एक समान घरहरू लहरै देखिन्थे । सानेपा लीलाघर र समिट उकालोबाट मोटरकारहरू उक्लिएका, ओर्लिएका टड्कारै देखिन्थ्यो । पर धरहराका माथिल्ला तल्लाहरू पनि देखिन्थे । साँझ पाँच–छ बजेपछि कोपुण्डोल हाइटमा स्याल कराउँथ्यो ।


हामी केटाकेटीलाई साँझमा डाँडा उक्लन बन्देजप्रायः थियो । मेरा दाइ त्यसबेला इन्जिनियरिङ पढ्न भारत गइसकेका थिए । सौभाग्यले उनका टोलिया साथीहरू मेरो दाइसाथीहरू समान थिए । आफूभन्दा अघिल्लो पुस्ताको संगतबाट मैले धेरै कुरा सिक्ने मौका पाएको थिएँ । दाइको विद्यालय पनि सँगै पढेका टोलिया साथी सञ्जीवराज मिश्र (सञ्जीव दाइ) त्यति बेलै मोटरगाडी चलाउँथे । मिश्र खलकको थुप्रै जग्गा थियो कोपुण्डोलमा । जग्गा के भन्नु, खेत थियो थुप्रै । र काठमाडौँबाहिर, खासगरी राजविराज र वीरगन्ज नजिकै टेढा भन्ने गाउँमा पनि प्रशस्तै जग्गा जमिन थिए । कोपुण्डोलको उनीहरूको जग्गाको एउटा कुनामा बाथटब थियो बेवारिस । चन्द्राकारको, अलि अनौठो थियो बाथटब । छेउमा पर्खालजस्तो पनि थियो सयौँ छिद्रहरू भएको । चारैतिरबाट पानी आउनेजस्ता प्वालहरू थिए । हलचल गर्न पनि मुस्किल लाग्थ्यो त्यो बेवारिस बाथटब । केले बनेको होला कुन्नि ! हामी सधैँ बाथटब चलाउन कोसिस गर्थ्यौं, हाँस्थ्यौँ ।


सञ्जीव दाइबाट मोटरगाडी हाँक्ने प्रारम्भिक ज्ञान मात्र होइन, स्विमिङ, अंग्रेजी भाषिक ज्ञान, क्रिकेट, टेबल टेनिस, रोलर स्केट खेल्नेजस्ता थुप्रै कुरा मैले सिक्ने मौका पाएँ । अस्ट्रेलियाको रेडियो स्टेसनमा अंग्रेजी गीत सुन्ने बानी होस् वा रेडियोमा क्रिकेट कमेन्टरी सुन्ने, उनले नै सिकाएका थिए । सञ्जीव दाइ ‘हिरो’ थिए सबैका । टेलिभिजन पनि सबैभन्दा पहिले उनैकहाँ देखेको थिएँ मैले । ‘एसियाली खेल’ भारतको दूरदर्शन च्यानलबाट श्यामश्वेत रङको टेलिभिजन सेटमा हेरेको थिएँ ।


यो मीनपचासको छुट्टीमा स्कुल, कलेज सबै बन्द हुन्थे । र हामी स्कुल पढ्ने र कलेज पढ्ने भइसकेका दाइसाथीहरूको बास सँगै हुन्थ्यो । हुँदाहुँदा एक समय त यस्तो भयो कि चौबीसै घण्टाजसो हामी सँगै हुन थाल्यौँ । सञ्जीव दाइलाई घर जिम्मा छाडेर उनका परिवार जाडो छल्न राजविराज जाने भए एक–दुई हप्तालाई । अनि के चाहियो हामीलाई ! म, सञ्जीव दाइ, सुरेश दाइ (सुरेशदेव भट्टराई) सबै यही निहुँमा सँगै बस्न थाल्यौँ । मिश्र निवास असाध्यै ठूलो थियो । ठूलाठूला बैठक २ ओटा, ठूलो भान्छा र १५ ओटाभन्दा बढी त कोठाहरू थिए । घरैमा टेबलटेनिस बोर्ड पनि थियो । घरको एउटा पाखामा सञ्जीव दाइका ठूलाबाका छोरा दीपकराज मिश्र (दीपक दाइ) बस्थे । हामी अर्को पाखामा घर कुर्न बस्यौ एक–दुई हप्तालाई ।


दिउँसभरि टोल चाहरेर, क्रिकेट खेलेर, पौडी खेलेर, रोलर स्केट खेलेर लखतरान भएका हामी घर त कुर्न बस्थ्यौँ, तर ओछ्यान पर्नासाथ ‘शोक न सुर्ता, भोक न भकारी’ झैँ फसफस निदाउँथ्यौँ ।


एक दिन बिहान सबेरै दीपक दाइ कराउँदै आए । ‘तिमीहरू के घरमा कुर्न बस्छौ ? चोरले बाथटब काटेर लगेछ !’ हामी सायद खिसी गर्दै हाँस्यौँ । ‘कस्तो चोर त, थोत्रो बाथटब चोर्ने ! अनि त्यो पनि काटेर !’ हामीहरू खुब हाँस्यौँ । ‘तिमी मुलालाई के थाहा ! चोर जत्तिको पनि बुद्धि छैन तिमीहरूको ! त्यो बाथटब केको थियो थाहा छ ?’


हामीलाई के थाहा साँच्चि ? अवाक् थियौँ हामी । दीपक दाइले लामो प्रवचन दिए त्यो ऐतिहासिक बाथटबका बारेमा । सायद नेपालको पहिलो ज्याक्वाजी थियो कि त्यो ?


राजा त्रिभुवनको समयमा दरबारमा काम गर्थे सुब्बा विश्वराज मिश्र, सञ्जीव दाइ, दीपक दाइका हजुरबुबा । दरबारका विश्वासपात्र विश्वराज मिश्र शाही परिवारका लागि सरसामान किन्न बारम्बार कलकत्ता जाने गर्थे । दरबारको चारपाँचओटा विशेष स्नानघरका लागि विशेष प्रकारको बाथटबहरू लिन जाँदा उनले कलकत्ताबाट आफ्नो कोपुण्डोलको घरलाई समेत एउटा चन्द्राकारको बाथटब किनेर ल्याए । त्यसलाई अडाउने, पानीको फोहरा दिने छ फिट जति अग्लो पर्खालसमेत भएको त्यो विशेष सामग्री थियो नेपालकै लागि । तामैतामाले बनेको उक्त स्नानगृह धेरै पछिसम्म पनि प्रयोगमा थियो मिश्र निवासमा ।


बेग्लै पानी ट्यांक बनाइएको थियो त्यस बाथटबका लागि । दुई–चार सय छिद्रबाट पानी आउँदा नुहाउँदाको मज्जै बेग्लै हुन्थ्यो । तर काठमाडौँ काकाकुल हुने अवस्थातिर लम्किन थालेपछि बिस्तारै प्रयोगविहीन बन्यो उक्त स्नानगृह । पछि घर मर्मत र परिवार छुट्टिने क्रममा लावारिस भएर बसेको थियो खेतको एक कुनामा त्यो बाथटब । दीपक दाइ कुनै दिन प्रयोगमा ल्याउन सकिन्छ कि भन्ने सोचमग्न हुँदाहुँदै चोरले भेउ पाएछ तामाको । र काटेछ, घरमा धेरै मान्छे नभएको र अल्लारे केटाहरू सुतेको मौका छोपेर ।


दीपक दाइको प्रवचनपछि बल्ल बाथटबको भित्री कथा हामीलाई थाहा भयो । अब बाँकी बाथटबलाई के गर्ने, त्यसको सल्लाह गर्नुपर्ला भनेर दीपक दाइ बम्किँदै थिए । हामीहरूचाहिँ लुसुक्क आ–आफ्नो घरतिर भाग्यौँ । तामा जति काटिएको, बेवारिसबाट झन् बेवारिस भएको त्यो बाथटब खेतमा पछिसम्म पनि लखतरान सुतिरहेको देखिन्थ्यो वर्षौंसम्म ।


@bhattaraiad

प्रकाशित : जेष्ठ ३२, २०७६ १२:०४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्