कसको सहर ?

सहरलाई जीवन्तता दिन सुकुम्बासी बस्ती, खुला स्थानका ठेलावाला कफी पसल र हाटहरूको भूमिका छ । यी सबै बिस्तारै संकटमा छन् । सुकुम्बासी बस्तीबारे अनेकौं मत छन् । बुटवल उपमहानगरपालिकाको प्रोफाइलमा भने सुकुम्बासीबारे एक शब्द पनि छैन 
रामचन्द्र श्रेष्ठ

जेठको मध्यतिर बुटवल उपमहानगरपालिका वार्ड नं. १ (पुरानो बुटवल), जामे मस्जिदअगाडिको एउटा पुरानो घरमा उपमहानगरपालिकाले डोजर चलायो । उक्त घर बिटौरी जग्गामा अवस्थित थियो  ।

खासमा राणाशासनको बेलामा शासकहरूको घोडा बाँध्ने तबला थियो त्यो । त्यहाँ १६ घरपरिवार बसोबास गर्थे । उनीहरू २०२८ सालदेखि त्यहाँ बसोबास गर्न थालेका थिए । त्यहाँ बसोबास गर्नेहरू प्रायः निर्माण मजदुर हुन् । केही हाटबजारमा नाङ्लो पसल गर्छन् ।

उपमहानगरपालिकाले कभर्डहल बनाउनका लागि त्यहाँ डोजर चलायो । डोजर चलाउनुअघि यी १६ घरपरिवारका मानिसबारे केही सोचेन । किनभने यी मानिस कुनै राजनीतिक शक्तिसँग पहुँचमा थिएनन् । यी कुनै दलका प्रतिबद्ध कार्यकर्ता थिएनन् । यी साधारण मानिस थिए । सायद साधारण मानिस हुनु नै यिनीहरूको दोष हो जसरी हत्याराको नजरमा जिउँदो हुनु नै अपराध हो । अहिले ती सोह्र घरपरिवार भत्काइएको घरअगाडि धर्ना बसिरहेका छन् । नौ महिनाकी गर्भवती महिला पनि छिन् त्यहाँ । उनीहरू जीवनमा अकस्मात आइलागेको भयंकर समस्यासँग जुधिरहेछन् । यो घटनाले सहर कसको हो भन्ने प्रश्न जन्माएको छ । सहर के हो ? सहर कसरी बन्छ ? सहरका बासिन्दा हुन् वा भनौं सहरिया बन्नका लागि के हुनुपर्छ जस्ता असंख्य प्रश्नहरू आइलागेको छ । नेपाल गाउँ नै गाउँको देशबाट सहरोन्मुख बस्तीहरूको देश बनिरहेको समयमा सहरबारे अनेकौं कोणबाट बहस हुन उत्तिकै जरुरी छ ।

कसरी बन्छ सहर ?
के सहर बाक्लो जनसंख्या हो ? वा थुप्रा घरहरू ? सहरलाई सामाजिक विज्ञानमा अनेकौ कोणबाट परिभाषित गर्ने कोसिस गरेको पाइन्छ । समाजशास्त्री लुइस विर्थले सहरलाई ठूलो भूगोल, बाक्लो जनसंख्या र विविधतायुक्त समाजको रूपमा परिभाषित गरेका छन् । त्यस्तै सहरलाई राजनीतिक, आर्थिक, सांस्कृतिक गतिविधिको केन्द्रको रूपमा पनि बुझिन्छ । सहरको निर्माण सभ्यतासँग गाँसिएको छ । प्राचीन सभ्यताहरूमा सहरहरू स्थापित भएका थिए । ती सहरहरू कृषि कर्मसँग गाँसिएका थिए । नेपालमा वाग्मती सभ्यताले स्थापित गरेको काठमाडौं उपत्यकाका सहरहरू यसका उदाहरण हुन् ।


औद्योगिक क्रान्तिपछि आधुनिक सहरहरू स्थापित हुन थाले । कृषिको जगमा स्थापित स–साना वाकिङ सहर (हिँडेर लम्बाइ पार गर्न मिल्ने) को ठाउँमा ठूला–ठूला सहरहरू स्थापित हुन थाले । त्यसपछि सहरीकरणले केही विशेष चरित्र निर्माण गर्‍यो । अहिले हामी सहरीकरण हुनु भनेको उत्पादनको मुख्य चरित्र कृषिबाट गैरकृषि हुनु, समाज विविधीकरणतर्फ लम्कनु, सामूहिकताको ठाउँ व्यक्तिवादले लिनुलाई बुझ्छौं । त्यस्तै उपभोक्तावाद सहरको विशेष गुण हो ।


नेपालमा तीन प्रकृतिले सहर निर्माण भएका छन् । एक, सभ्यता विकासको क्रममा काठमाडौं उपत्यकाको जस्तो । दुई, प्रशासनिक एकाइको रूपमा पाल्पा, तौलिहवाजस्तो र तेस्रो, व्यापार–व्यवसायको केन्द्रको रूपमा बुटवल, वीरगन्जजस्तो ।


बुटवल इतिहासदेखि नै पहाड र उत्तरी भारतका व्यापारीहरूको जमघटबाट निर्मित हो । विसं १९५० मा ‘चौतारा भन्सार अड्डा’ को स्थापनासँगै बुटवलमा बाह्रै महिना बसोबास हुन थालेको तथ्य भेटिन्छ । तथापि बुटवलको स्थायित्व औलोको उन्मूलन, सिद्धार्थ र महेन्द्र राजमार्गको संगमस्थल, बीटीआई, औद्योगिक क्षेत्रलगायतका संस्थाहरूको निर्माणसँग गाँसिएको छ । सहरको भूगोल निर्माणमा प्रशासनिक र व्यापारिक कारकहरू हावी देखिन्छन् । तर सहर यत्तिले बन्दैन । सहर मानवीय अन्तरक्रियाले बन्छ । सहर भूगोल मात्र होइन । न त यो मान्छेको बस्तीका लागि उपलब्ध स्थान (स्पेस) मात्र हो । यो त मान्छेका दैनिक गतिविधिले निर्मित समाजशास्त्रीय मानक हो । त्यसैले चेन, ओरम र पाउलसेनले बडो रोचक ढंगले लेख्छन्– ‘सहरहरू संरचना, व्यवसाय र प्रशासनिक कार्यहरूले निर्मित हुन्छन् । तर खासमा त्यहाँ बसोबास गर्ने र सास फेर्ने पुरुष, महिला, प्रौढ र केटाकेटीको दैनिक गतिविधिले सहर बनाएको हुन्छ ।’


सामाजिक विज्ञानको भाषामा भन्दा स्पेस (स्थान) भौगोलिक आयाम हो । स्पेसमा मानवीय गतिविधि मार्फत प्लेसको निर्माण हुन्छ । प्लेसले मान्छेलाई पहिचान, सुरक्षा र समुदाय दिन्छ । खासमा मानवीय गतिविधिले प्लेसको निर्माण गर्छ, पछि त्यहीं प्लेसले मान्छेको भविष्य कोर्छ । त्यसैले सहरलाई मान्छेको थुप्रो, प्रशासनिक वा व्यापारिक केन्द्रको संकुचित परिभाषामा मात्र नबुझी मान्छेका संवाद, अन्तरक्रिया र अनेकन गतिविधिको केन्द्रको रूपमा बुझ्नुपर्छ । बुटवल सहर पनि यस्तै मानवीय प्रयत्नहरूले निर्मित छ । बुटवललाई सहर बनाउने केही दृश्य यस्ता छन् ः

दृश्य एक ः श्रम मार्फत अन्तरक्रिया
संसारका सहरहरूमा अनौपचारिक बसोबास गर्ने ठूलो संख्या हुन्छ । त्यसलाई स्लम, स्क्वाटर र नेपालीमा सुकुम्बासीजस्ता शब्दले चिनिन्छ । रोबर्ट न्युअर्थले चर्चित पुस्तक ‘स्याडो सिटी’ मा संसारमा हरेक छ जनामध्ये एक जना यस्तै अनौपचारिक बस्तीमा बसोबास गर्ने उल्लेख गरेका छन् । त्यसैले उनी जिकिर गर्छन् कि नजरअन्दाज गरिने यी बस्तीहरू छाया सहरको रूपमा स्थापित छन् ।


बुटवलको हकमा पनि यहीं लागू हुन्छ । बुटवलमा ठूलो क्षेत्रफलमा सुकुम्बासी बस्ती स्थापित छ । बुटवलले सहरको स्वरूप ग्रहण गर्न थालेपछि गाउँ–गाउँबाट मानिसहरूको बसाइसराइ तीव्र भयो । यसले बुटवलमा आवासको समस्या सिर्जना गर्‍यो । सुरु–सुरुमा बुटवल आउनेहरूले बन्जर जमिन कब्जा गरे । २०२७ सालमा नापी भएपछि केही जमिनलाई पुर्जा प्रदान गरियो । सुरुमा ओगट्नेहरूले ठूलो क्षेत्रफलको जमिनलाई टुक्राउँदै बेच्दै गए । अर्को चरणमा आउने मानिसहरू पर्ती जग्गा, जंगल छेउ र सुखौरा खोला किनार ओगटे । त्यो बस्तीले २०५१ सालमा लालपुर्जा प्राप्त गर्‍यो जुन अहिलेको दीपनगर हो ।


पछि आउने मानिसका लागि बुटवलमा जमिनको अभाव थियो । त्यसपछि सुरु भयो तिनाउ नदीका उकास क्षेत्रमा बस्ती स्थापनाको लहर । यो लहर सबैभन्दा बढी चर्केको थियो २०५७/०५८ मा । अहिलेको चर्चित हात्तीसुँड, प्रगतिनगर, बुद्धनगरको विशाल बस्तीको सुरुआत त्यतिबेला भएको हो । यही क्रममा तिनाउ नदीको दुई भंगलाको बीचमा स्थापित भएको थियो ‘बिनापाते’ । बिनापातेका अधिकांश मानिस ज्यालादारी मजदुरी गर्छन् । गत वर्ष गरिएको एउटा खोजका अनुसार बिनापातेको दुईतिहाइ घरधुरीमा २ सय श्रमशक्ति पाइयो ।

ती २ सयमध्ये ९५ जना ज्यालादारी मजदुरी, ५९ जना स्वव्यवसाय (सानो पुँजीको किराना पसल, सिलाइकटाइ, इलेक्ट्रिसियन, प्लम्बरिङलगायत), १६ जना पसल तथा रेस्टुरेन्टमा सेवा व्यवसाय, ८ जना प्रहरी, गैरसरकारी संस्था वा सरकारीमा कर्मचारी, ११ जना ड्राइभिङ र ११ जना वैदेशिक रोजगारीमा रहेको पाइयो । (मार्टिन चौतारी र माहुरी होम मार्फत पंक्तिकारले गरेको खोजको अप्रकाशित रिपोर्टमा आधारित ।) यो तथ्यांकले पुष्टि गर्छ सुकुम्बासी बस्तीका बहुसंख्यक मानिसहरू श्रमशक्ति मार्फत सहरसँग अन्तरक्रिया गर्छन् ।


सहर श्रमको भोको हुन्छ । बन्दै गरेका नयाँ–नयाँ भवनहरू, पुनर्निर्माण, सडक निर्माणलगायतको विशाल क्षेत्रमा निर्माण मजदुरको खाँचो हुन्छ । विस्तार हुँदै गरेको होटल, रेस्टुरेन्ट, क्याफे, सपिङ मलमा विश्वविद्यालयको शिक्षा र तालिमप्राप्त जनशक्ति होइन झाडुपोछा लगाउने सरसफाइ मजदुर पनि चाहिन्छ । त्यस्तै सुरक्षा क्षेत्रमा ठूलो जनशक्तिको आवश्यकता छ । सहरको यी श्रमशक्तिको खाँचोलाई सुकुम्बासी बस्तीले पूर्ति गरिरहेको हुन्छ । यसरी श्रम मार्फत सहरसँग अन्तरक्रिया गर्नकै लागि सुकुम्बासी बस्तीहरू सहरको नजिक वा सहरीभित्रै अवस्थित हुन्छन् । खासमा सुकुम्बासी बस्ती सहरकै उत्पादन हो ।

दृश्य दुई : तनाव व्यवस्थापन गर्ने थलो
काठमाडौंबाट बुटवल आएका साथीले मलाई ‘कुकरवाला कफी’ खुवाउन अनुरोध गरे । यो ‘कुकरवाला कफी’ बुटवलको बेग्लै चिनारी हो । बुटवलको व्यापारिक केन्द्र ट्राफिकचोकमा साँझ परेपछि लस्करै ठेला देख्न पाउँछौं । ती ठेलामा जाडो महिनामा कफी र गर्मी महिनामा लस्सी पाइन्छ । यहाँ पाइने कफी नेसक्याफेलगायतको इन्स्ट्यान्ट कफी हो जसलाई दूधसँग पानीको बाफले स्प्रे गरिन्छ ।

पानीको बाफले स्प्रे गर्ने मेसिन विद्युत्बाट चल्छ । केही वर्षपहिले चरम लोडसेडिङको बेलामा यहाँ नौलो आविष्कार भयो । विद्युतीय मेसिनको ठाउँमा कुकरको सिठ्ठीमा सानो फलाम पाइप प्रयोग गरेर बाफ स्प्रे गर्ने तरिका अपनाइयो । यो एउटा अनौठो र रमाइलो खबर थियो जसले बुटवललाई ‘कुकरवाला कफी’ को रूपमा परिचित गरायो ।


साँझ परेपछि ट्राफिकचोक व्यस्त हुन्छ । सडक विस्तार हुनुअगाडि चोकमा नै यी ठेलाहरू अवस्थिति थिए । रातभरि व्यवसाय हुन्थ्यो । काठमाडौं जाँदै गरेका पश्चिमका बसहरू यहाँ रोकिएर कफी पिएर जान्थे । त्यो रौनक राति दस बजेपछिको अनौपचारिक कर्फ्यु र सडक विस्तारसँगै लोप भयो । अहिले बुटवलमा अनेकौ बिन्स क्याफेहरू सञ्चालनमा आएका छन् । अनेक रेस्टुराँ, पब, बारहरू छन् । तर ट्राफिकचोकमा अझै पनि साँझ परेपछि मान्छेहरूको बाक्लो उपस्थिति देख्न पाइन्छ ।


किनभने यो बुटवलमा उपलब्ध तनाव व्यवस्थापनको सबैभन्दा उपयुक्त थलो हो । एउटा अनौपचारिक अध्ययनको निष्कर्षले बताउँछ लगभग ५० प्रतिशत ग्राहकहरू दिनभरको थकान मेट्न र तनावबाट मुक्त हुनका लागि आउँछन् । यहाँ उपलब्ध हुने खुला वातावरण, साँझमा बहने शीतल हावा, अनि मान्छेहरूको लोभलाग्दो जमघटले तनाव व्यवस्थापन गरेको ग्राहकहरूको अनुभव थियो । त्यस्तै यो स्थान भेटघाटका लागि पनि प्रयोग गरिएका पाइयो । इनडोर क्याफेहरू तुलनात्मक रूपले महँगो हुने, बाहिरी वातावरण र बाक्लो जमघटको कमी हुने कारणले पनि यो स्थानको लोकप्रियता कायम नै छ ।

दृश्य तीन : डोको र ट्रकको संगमस्थल
बुटवलको बहुआयामिक चिनारी छ । त्यसमध्ये एक हो— डोको र लरीको संगमस्थल । बुटवल हाटबजारहरूको सहर हो । हाट खासमा गाउँको पहिचान हो । हाटमा आ–आफ्ना घरेलु उत्पादनको साटफेर हुन्छ । मुद्रा विनिमयले प्रभुत्व जमाउनुअघि वस्तु विनिमयको केन्द्र थियो हाट । बुटवलमा हरेक दिन हाट लागिरहेको हुन्छ । सबैभन्दा ठूलो र चर्चित हाट बुधबार र शनिबार लाग्छ । बुधबार र शनिबारको हाटलाई हेर्ने हो भने दोभान क्षेत्रका गाउँहरूबाट मानिसहरू कुखुराको भाले, तरकारी र अन्य उत्पादन डोकोमा लिएर आएका हुन्छन् ।

त्यही हाटमा प्रशस्त तरकारी, फलफूल, कपडा, किरानाका सामान, कस्मेटिक, चप्पल जुत्ता आदि बिक्री गरिन्छ । प्रायःजसो यस्ता सामानहरू भारतबाट ट्रकमा आयातित हुन्छन् । त्यसैले हाट डोको र ट्रकको संगमस्थल हो । बुटवलमा हाटको लोकप्रियता यस्तो छ कि यहाँ वर्गको लुप्पता महसुस गर्न सकिन्छ । समाजका सबै मानिसहरू सपिङ कप्लेक्स वा सुपरमार्केट जान सक्दैनन् तर हरेक मानिसहरू हाट गएकै हुन्छ ।

कसको सहर ?
यी तीन दृश्यले प्रस्ट पार्छ बुटवल सहर ठूला होटल, उद्योग, पब, क्याफे, रेस्टुराँ, मार्ट, सपिङमल, बैंक र वित्तीय केन्द्र, प्रशासनिक अड्डा, व्यापारिक कम्प्लेक्सहरूले मात्र निर्मित छैन । सहरलाई जीवन्तता दिन सुकुम्बासी बस्ती, खुला स्थानका ठेलावाला कफी पसलहरू र हाटहरूको भूमिका छ । तर यी सबै बिस्तारै संकटमा छन् । सुकुम्बासी बस्तीबारे अनेकौं मत छ । सुकुम्बासी बस्तीलाई सार्वजनिक जमिन अतिक्रमण गर्ने आरोप लगाइन्छ । तर सुकुम्बासी बस्तीका मानिसहरू किन सहर आएका हुन्, उनीहरूले सहरलाई के योगदान गरेका छन् भन्ने कोणबाट सोचिंदैन ।


नेपाल सरकारले लामो समयदेखि सुकुम्बासीलाई समस्या ठान्दै ‘सुकुम्बासी समस्या समाधान आयोग’ बनायो । अहिले सुकुम्बासी शब्दको ठाउँमा ‘स्लम’ प्रयोग गर्न थालेको छ । तर, सरकारी दस्तावेज, तथ्यांकहरूमा कतै पनि सुकुम्बासी बस्तीलाई उल्लेख गरिएको छैन । बुटवल उपमहानगरपालिकाको प्रोफाइलमा सुकुम्बासीबारे एक शब्द पनि छैन । जबकि यी बस्ती नै निर्वाचनको समयमा सबैभन्दा बढी केन्द्रित हुन्छन् । किनभने भोटको ठूला घनत्व यहाँ छ । यी बस्तीबाट भोट हत्याउन अनेकौं वाचा–कमस खाइन्छ । तर सरकारी रेकर्डमा यी बस्तीहरू कतै सार्वजनिक उल्लेख गरिएका छैनन् ।


त्यस्तै संकटमा छन् ठेलावाला कफी पसलहरू । सडक विस्तारको योजनासँगै यिनीहरूको भविष्य संकटमा छ । यदि यी पसलहरू हटे भने बुटवलका मानिसहरूको तनाव व्यवस्थापनको मुख्य थलोको विकल्प के हुनेछ ? के सबै मान्छे इनडोर क्याफे वा पब जान सक्छ ? के सहर दोहोरी साँझ वा क्लब जानेहरूको मात्र हो ?


बुटवल उपमहानगरपालिकाले हाटबजारको दिन सडकपेटीमा पसल थापेर सडक जाम गर्न नपाउने सूचना जारी गर्‍यो । सडक प्रयोगकर्ताको आँखाबाट यो ठीकै हो तर सडकपेटीका साधारण पसलेहरूको विकल्प खोइ ? तिनको उचित व्यवस्थापन आवश्यक पर्दैन ? यी साधारण मान्छेहरूको गतिविधिले नै सहर बनेको हुन्छ । सहरमा गगनचुम्बी महलहरू मात्र हुँदैनन्, टिनले बारेका साधारण घर पनि हुन्छन् ।

सहरमा बैठककोठा, भान्सा, सुत्नेकोठा, पढ्ने कोठालगायतका अनेकौं कोठा प्रयोग गर्ने मानिस मात्र हुँदैनन्, एउटै कोठामा कोचिने परिवार पनि हुन्छ । त्यसैले दिल्ली सहरबारे लेखिएको पुस्तक ‘इन्ट्यांगल्ड अर्बानिजम’ मा सञ्जय श्रीवास्तवले सुरुआतमै सहरलाई इन्ट्यांगल्ड (गुज्मुजिएको, अनेकौ गाँठा भएको) सम्बोधन गरेका छन् । उनले सहरलाई गेटभित्र अवस्थित महल र खुला सडकहरू, वातानुकूलित सपिङ मल र खुला बजारहरू, राष्ट्र–राज्यको स्वरूप र सुकुम्बासी बस्तीको संयोजनको रूपमा अर्थ्याएका छन् ।


सहरको अर्को बिर्सन नहुने पाटो सहरी गरिबी हो । धेरैलाई लाग्छ सहर गाउँभन्दा समुन्नत छ । सहरका हरेक मान्छे सम्पन्न छन् । झलक सुवेदी लेख्छन्– ‘सहर गाउँबाट हेर्दा वैभवको अर्को नाममा रूपमा देखिन्छ । हाम्रो मनोविज्ञानमा सहरको स्वरूपले अवसरको प्रचुरता, भौतिक तथा मानवीय विकासको प्रचुरता, सेवा तथा स्रोतको पर्याप्तताका रूपमा बास गरेको हुन्छ ।’ तर, सहर वर्गीय समाज हो । यहाँ गरिबहरू पनि उत्ति नै हुन्छन् । जसलाई सामाजिक विज्ञानमा ‘सहरी गरिब’ सम्बोधन गरिन्छ । आफ्नो श्रमशक्ति ज्यालादारी मजदुरीमा बेच्नेहरू, सानो पुँजी लगानी गरेर ठेलामा पसल गर्नेहरू, अनौपचारिक क्षेत्रमा श्रम गर्नेहरूलगायतको विशाल जनसंख्याले सहरी गरिबीको ठूलो भाग ओगटेको हुन्छ ।


उपमहानपाको डोजर चढेको ती १६ घरपरिवार सहरी गरिबका प्रतीक हुन् । अबको प्रश्न यही हो, के यो सहर हुनेखानेहरूको मात्र हो ? के राज्य (संघीयदेखि स्थानीयसम्म) को आँखामा सहर भन्नासाथ गगनचुम्बी महल मात्र आउँछ ? के सहरबारे नीति, योजना तर्जुमा गर्दा सहरी गरिबलाई सम्झना गरिन्छ ? आखिर यो सहर कसको हो ? कसको हो यो सहर ?

प्रकाशित : असार २१, २०७६ १०:२६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

संकटमा हिटी

नेपाली समाजको धमनी बनेर सेवा दिएका, पानी प्राप्तिको प्रमुख स्रोत काठमाडौं उपत्यकाका हिति (हिटी–ढुंगेधारा) हरू अब दन्त्यकथाजस्तो हुन थालेको बेला तिनै हितिहरूको महत्त्व, अवस्थिति र तिनको समयकथामा यो आलेख केन्द्रित हुनेछ ।
यादव देवकोटा

मानव सभ्यताको विकासक्रम पढ्दै जाँदा पाइने सबैतिरको एकनासजस्तो समानता– नदी किनार छानेर मानिसहरूले बसोबास सुरु गरे  । जीवनका लागि अनिवार्य पानीको स्रोतका लागि तिनले नदी किनार छानें  ।

कृषि युगको सुरुआत हुँदै मानिसहरूमा परिवार, राज्यको संकथन आरोपित भएपछि, जनसंख्याको वृद्धि भएपछि त्यसले नदीका खास किनारहरूबाट फैलँदै पानीढलोलाई आफ्नो ओतको आधारभूमिका रूपमा छान्न थालेको पाइन्छ । पछिबाट पनि मानव सभ्यताका आरम्भिक स्थलहरू पानीको मुहानसँगको सहजतालाई पहिलो आधार बनाउनमै यत्नशील देखिन्छ । भएका पानीका स्रोतहरूलाई उपयोगका खातिर जम्मा गर्नका लागि खाल्डो पारेर कुवा बनाउने, स्रोतसँग सटाएर खोपिएका ढुंगाहरू जोडेर धारा बनाउने हाम्रा पुर्खाहरूको लामो प्रयत्नशील सिकाइकै परिणाम हो, जो आज पनि हाम्रो समाजको अभिन्न हिस्साको रूपमा अस्तित्वमा देखिन्छन् ।


यो आलेख पढिरहने अधिकतर पाठकहरूमा आ–आफ्नै समयका स्मृतिहरू सल्बलाउलान् ढुंगेधारासँग जोडिएका । जस्तो कि घरछेउको, लामा पहाडी यात्रामा प्यास मेटाउन थापिएका, मावलीका एकधारे, दुईधारे, तीनधारे ढुंगेधाराहरू । जाडोमा बाफ फाल्दै बग्ने मनतातो पानी र गर्मीका दिनमा आँत चिस्याउने चिसो पानी दिने ती धाराहरू ।

लिच्छविकाल हुँदै मल्लकालीन समयमा आइपुग्दासम्म विकसित भएको काठमाडौं उपत्यकाका सहरी टोलैपिच्छे थापिएका थिए हितिहरू । एउटा त्व (टोल) को मानिसलाई चाहिने आधारभूत सुविधा त्यहीं उपलब्ध गराइने व्यवस्थाअनुरूप बनेका टोले हितिहरू । प्रताप मल्ल (काठमाडौं) र जितामित्र मल्ल (भक्तपुर) का पालामा राजकुलो निर्माण गरी बढ्दै गएको सहरी घनत्वको तिर्खा मेटाउन आधुनिक शैलीको पानी वितरणको बाटोतिर लम्किएको देखिए पनि मुख्य सहरी क्षेत्रबाहेकका साना बस्ती, भित्री ‘त्व’ हरू परम्परागत हितिकै पानीमा निर्भर रहने गर्थे ।


नारायणहिति, थँहिति, क्वहिति, मरुहिति, वञ्जाहिति, छ्वास पाखाहिति, कय्ताहिति, न्यासिहिति, भन्सारहिति (नक्साल, गैह्रीधारा), भोतःहिति (लिच्छविकालीन), झंगल ठकुहिति (क्रमिलाछ), तापाहिति, आलुक्वहिति, यकुहिति (धोबीधारा), लखुपात (दुगुर्नेपानी), स्वह्राःहति (तीनधारा), पुखुलीद्याम (पाको), कमलपोखरीहरू लिच्छवि तथा मल्लकालका ‘त्व’ हरूमा अवस्थित हिति तथा पोखरीहरू थिए । यस्ता अनेकन हिति तथा पोखरीहरू अब कति पुरिएर गए । कति उखेलिए । जो बचेका छन्, सहरीकरणको मारले जमिनभित्र आकासेपानी नै छिर्न नपाउँदा मूल सुकेर आफैं काकाकुल भै बसेको देखिन्छ ।


नेपाली समाजको धमनी बनेर सेवा दिएका, पानी प्राप्तिको प्रमुख स्रोत काठमाडौं उपत्यकाका हिति (हिटी–ढुंगेधारा) हरू अव दन्त्यकथाजस्तो हुन थालेको बेला तिनै हितिहरूको महत्त्व, अवस्थिति र तिनको समयकथामा यो आलेख केन्द्रित हुनेछ । कतिपय हितिहरू भने समयक्रममा बनाइएका नयाँ संरचनाको जगमुनि पुरिएर गए ।

कीर्ति/प्रणाली/हिति
समाजमा विभिन्न अवसरमा आयोजित ‘धार्मिक’, सांस्कृतिक उत्सवहरूमा गरिने पूजापाठका लागि एकै ठाउँको पानी मात्रै पर्याप्त हुन्थेन । त्यसका लागि गंगाजल, समुद्रजल, दहको जल, आकासेपानी, असिनाको पानी, हिउँको पानी, झरनाको पानी, नदीमा बहेको पानी, जमिनमुनिको पानी आवश्यक पर्थ्यो (वज्राचार्य, चुन्दा–जितामित्र मल्लकालीन धरः पौ, पृ ३८) । यसरी पोखरी र इनार बनाउने काम नियमित जिन्दगीको अभिन्न हिस्सा हुँदाहुँदै त्यसमा सांस्कृतिक, धार्मिक पक्षको प्रमुखता प्रखर थियो । उसै पनि समाज ‘धर्म’ लाई केन्द्रमा राखेर कर्मलाई चलायमान बनाउँथ्यो । धाराको सरसफाइ गर्ने, मर्मत र संरक्षण गर्ने कार्य पनि ‘धर्म’ कै हिस्सा मान्थे मानिसहरू । त्यसैको प्रकटीकरणका रूपमा सिथि नखका बेला ढुंगेधारा सफा गर्ने गरिन्छ (वेकर–रिट्टेर्सपच, ओ.ए. रेइमुन्ड–ढुंगधाराज् इन् दी काठमाडौं भ्याली, प्राचीन नेपाल, सं ११६–११८, पृ २) । सिथि नख नेपाली समाजमा परम्परागत तवरले प्रचलित वातावरण सफाइसँग जोडिएको जनचेतनामूलक उत्सव पनि हो ।

खडेरी पर्दा त्यसको वातावरणीय चक्रको कारण मानिसहरूमा जँचिसकेको थिएन । आगलागी, खडेरी, बाढीपहिरोको कारण मानिसहरूमा अज्ञात थियो । कारक पनि अज्ञात । त्यस्ता दुःखको कारणबाट छुट र क्षमाका लागि थालेका थिए मानिसहरूले, अज्ञात कारकसँग प्रार्थनाको प्रचलन । त्यसैगरी विकसित भएर गएको थियो अज्ञात तत्त्वहरूको पूजा–प्रार्थनाको सिलसिला । देवीदेवताको रीत । आगलागी भयो– अग्नि देवता । खडेरी पर्‍यो या भारी वर्षा भयो– जल देवता । त्यसै क्रममा विकसित भइआयो अनेकन देवीदेवता थाप्ने र तिनको काल्पनिक मूर्ति बनाउने कलाको विकास पनि । तन्त्रमन्त्रको प्रचलन पनि । उपत्यकामा मनाइने गठ्यामुग पर्व पानी र माटो मिलेर बनेको धापमा फस्न गएको विध्वंसकारी घण्टाकर्ण वधको कथ्यसँग जोडिन्छ (बराल, वासु–हिन्दु सामाजिक संगठनको स्वरूप, पृ. ३०१) । मत्स्येन्द्रनाथ रथ यात्रा, लख्वयात जात्राको प्रचलन त्यस्तै खडेरी, अनावृष्टिका घटनाहरूसँगै जोडिन्छ । भ्यागुतको बिहे गराउनेजस्ता ग्रामीण स्तरका अनेकन रीतहरू ग्रामीण अवलाहरूको चेतनाले ‘पानी माग्ने’ संस्कारको रूपमा प्रचलनमै छ ।


सार्वजनिक स्थानमा बनाइने पिउनेपानीको स्रोतरूपी हितिहरूमध्ये कैयन ‘धार्मिक कर्म’ को प्रकट रूप थिए । धारा, कुवा, पाटी, पौवा, सत्तल, चौतारा निर्माण धर्मकर्मकै प्रमुख हिस्सा थियो । धर्मभीरुहरू त्यस्ता कीर्ति राख्ने कर्म गर्नुलाई जिन्दगीको सफलतम अभीष्टको रूपमा लिन्थे । हुनेखानेहरूको सार्वजनिक अभिमान प्रकट गर्ने सकारात्मक सामाजिक कर्म पनि थियो यस्ता परोपकारी वस्तुहरूको निर्माण ।


‘भर् जन्म घाँस तिर मन् दिई धन् कमायो
नाम् क्यै रहोस् पछि भनेर कुवा खनायो
मेरा इनार न त सत्तल पाटी क्यै छन्
जे धन र चीजहरू छन् घरभित्र नै छन्’


भानुभक्तको घाँसी समर्पित यो कविता (बाबुराम आचार्य लेख्छन्– उक्त कविता मोतीराम भट्टले लेखेको, पुराना कवि र कविता, पृ १८७) ले मानिसहरूमा सार्वजनिक हितकारी कर्म उन्नाइसौं शताब्दीसम्म पनि नाम राख्ने (कीर्ति राख्ने) लालसाको हिस्सा थियो भन्ने देखाउँछ । कति सर्वजनहितायको प्रेरणाबाट उत्प्रेरितहरू पनि थिए यस्ता कीर्ति निर्माताहरू । मानदेवको केलटोल अभिलेखमा ‘मानदेवले रैतीहरूको सुख होस् भनेर सफा पानी ल्याउन लगाएर कीर्ति थापेको उल्लेख छ (रेग्मी, जगदीशचन्द्र–प्राचीन नेपालको राजनीतिक इतिहास, पृ. १०४) ।


उसै पनि कम्तीमा लिच्छविकालमा यस्ता हिति (हिटी) हरू ‘कीर्ति’का नामले चिनिन्थे । काठमाडौं उपत्यकामा पाइएको अभिलेखहरूबाट पहिचान भएको हाँडीगाउँको भारवीले बनाएको विसं ६०७ को धारा पाइएकामध्ये पहिलो ढुंगेधाराको रूपमा प्रकट हुन्छ, जसलाई भारवीले ‘कीर्ति’ लेखाएकी छन् । कीर्तिपछि लिच्छविकालमै धाराले ‘प्रणाली’ को नाम ग्रहण गरेको देखिन्छ ।

‘तामासम्बन्धी कामको बजारक्षेत्र ‘ताम्रकुटशाला’ वरिपरि हाटबजारको व्यवस्था हुने र व्यापारी तथा अरू सर्वसाधारण यात्रुहरूका लागि समेत त्यस समयमा खानेपानीको उचित प्रबन्ध गर्ने अर्थात् सार्वजनिक तवरले पिउनेपानीको प्रबन्ध गर्न ‘प्रणाली गोष्ठी’ को व्यवस्था गरिएको हुन्थ्यो (ढुंगेल, रमेश–प्राचीन अर्थव्यवस्था, पृ. १५०) ।’ उपत्यकामा अनेकन ‘सुवर्णप्रणाली (सुनधारा)’ रहेको धनवज्र बज्राचार्यलिखित लिच्छविकालका अभिलेखका पानाहरू पल्टाउँदा देख्न सकिन्छ ।

तिनै सुवर्णप्रणालीको नामबाट लिच्छविकालीन एउटो टोल नै सुवर्णप्रणाली महानगरको नामले परिचित रहेको पाइन्छ । थने अर्थात् थथुपुई भनिने असनको माछाको मूर्ति रहेको चोकदेखि उत्तरतर्फको सहरी क्षेत्र सुवर्णप्रणाली महानगरका नामले परिचित देखिन्छ । मल्लकालीन समय (खासगरी १२ औं सदीपछि) मा ‘हिति’ भन्न थालेको पाइन्छ । हितिभन्दा पहिले अभिलेखहरूमा ‘यिति’ शब्दको प्रयोग भएको पाइन्छ ।

‘यि’ नेवारी भाषाको येंचु (सफा) सँग सम्वन्ध भएको शब्द हो भन्ने बुझिन्छ । ति/डी ले किराँत/मगर भाषामा नदी/पानी जनाउँछ । यस्ता मुख्य हितिहरूको संख्या काठमाडौंमा १६५, ललितपुर ६१ र भक्तपुरमा १५२ को संख्यामा पाइएको छ (प्रधान, रिद्धि–ढुंगेधारा, प्राचीन नेपाल, सं ११६–११८, पृ. १०) । विसं १९५३ बाट पाइपलाइनमार्फत घरहरूमा पानी वितरण गर्ने क्रम सुरु गर्नुअघिसम्म उपत्यकावासीका लागि समेत पानी आपूर्तिको प्रमुख स्रोत ढुंगेधाराहरू नै थिए ।


कमसेकम छैटौंदेखि उन्नाइसौं शताब्दीसम्मका हितिहरू काठमाडौं उपत्यकामा मौजुद देखिन्छन् । भारवीले नै बनाएको मंगहिति (विसं ६२७/२८) र ललितत्रिपुर सुन्दरीले बनाउन लगाएको काठमाडौं सुनधारा (विसं १८८६ तिर) मौजुद प्रमुख हितिहरूमा पर्छन् । संयोगवश उपत्यकामा प्रमाण प्रदीप्त पहिलो र अन्तिम प्रमुख ढुंगेधाराका निर्माता दुई यशस्वी महिलाहरू देखिन्छन् भारवी र त्रिपुरसुन्दरी । पाटन बहिलीटोलमा रहेको जलद्रोणी (टुटेधारा) मा भिक्षुणीहरूले प्राणीहरूको हित् होस् भनी उक्त धारा बनाइदिएको (दान दिएको) उल्लेख छ (वज्राचार्य, धनबज्र–लिच्छविकालका अभिलेख, पृ. ५९५) । महायान बौद्ध मतअनुसार ढुंगधारालाई ‘वीर्य पारमिता’ को प्रतीक मानिएको छ (तमोट, काशीनाथ–नेपाली जनजीवनमा ढुंगेधारा, मधुपर्क, वर्ष २२, अंक १, पृ. ९) ।

लञ्जग्वल (जैसीदेवल) छेउ बस्नेलाई पानीको सुविधा होस् भनी भोजमतीले जलद्रोणी बनाइदिएकी थिइन् । धारा सञ्चालनका लागि उनले दुई मुरी कूत आउने खेतसमेत गुठी राखिदिएकी थिइन् (वज्राचार्य, उही, पृ. ५४७) । त्यसबखत सर्वसाधारणले पनि कीर्ति राख्न हिति बनाउन यत्न गर्ने गरेको पाइन्छ । भक्तपुर नाला लगनटोलको शिवदेवको पालाको ढुंगेधारा ध्रुवशील र उनका भाइले बनाएको अभिलेखमा उल्लेख भएको पाइन्छ ।


सूचना र विभेदको केन्द्र
यस्ता सार्वजनिक धाराहरू सामाजिक संस्कारको प्रतिविम्ब पनि थिए । तमाम मेलमिलाप र विभेदहरू यहीं छरपस्ट हुन्थे । घरघरको कलहदेखि टोलभित्रका प्रेमसम्बन्धसमेत यिनै धाराहरूमा पोखिन्थे । समाजमा भैपरि आएको नयाँ घटनाहरू वितरण हुने सूचना आदान–प्रदानको अघोषित अखडा पनि सार्वजनिक धारा नै थियो । नजाने, अझैं कति ग्रामीण भेगमा यिनै धारा, कुवाले सार्वजनिक सूचना प्रवाह केन्द्रको भूमिका आज पनि निर्वाह गरिबसेका छन् ।


छुवाछूत, उचनीचको विभेद सार्वजनिक तवरले सबैभन्दा प्रस्टसँग प्रकट हुने र मानिसहरूको हुर्मत काढिने प्रखर थलो पनि थिए सार्वजनिक धाराहरू । महिनावारी भएकी महिलादेखि वर्णव्यवस्थाले तल्लो जातमा राखेका कथित ‘अछूत’ समेतलाई धारामा निर्बाध प्रवेश निषेध थियो । जुत्ता, चप्पल फुकालेर मात्रै जानुपर्ने कतिपय हिटीहरूमा नियमै थियो । पाटनको ‘एल्को हिति’ मा जानुअघि अनिवार्य रूपमा जुत्ता, चप्पल फुकाउनुपर्ने, साबुन प्रयोग गर्न नपाइने र महिनावारी भएकी महिलालाई प्रवेश निषेधको नियम थियो । कथित ‘तल्लो जात’ लाई उक्त धारामा प्रवेश निषेध नै थियो (प्रधान, उही, पृ ११) ।


उपत्यकामा सभ्यता विकासको क्रममै लायकु (दरबार) वरिपरिका पहिलो घेरामा दलितहरूको बसोबास अकल्पनीय थियो । सहरको सबैभन्दा बाहिरी घेरामा थियो ‘अछूत’ हरूको बस्ती । तिनका लागि त्यही घेरामा थियो प्राचीन हिटी पनि । रामघाटनेरको ढुङ्गेधारा, त्यसको प्रतिविम्बको रूपमा अझैं बगिरहेछ । अन्यन्त्रका हिन्दु समाजमा जस्तै उपत्यकाका रैथाने बासिन्दा नेवारहरूमा स्थिति मल्लकालदेखि जारी जात विभाजनको गहिरो नीलडाम अंकित भई बसेको पाइन्छ ।


‘नेवार यस भूभागको एक जाति–विभक्त उन्नत र एउटा जटिल रचनाले युक्त समाज हो । यो भारतीय मूलका दुई ठूला धर्मअन्तर्गतका हिन्दु र बौद्ध परम्पराका अनुयायी समाज हो र उच्च–निम्नको मेरुदण्डीय सैद्धान्तिक वर्गीकरणलाई आफ्नो जातीय पद्धतिभित्र पूर्णरूपेण आत्मसात् गरेको समाज हो (शर्मा, प्रयागराज–कुल, भूमि र राज्य ः नेपाल उपत्यकाको पूर्व–मध्यकालिक सामाजिक अध्ययन, पृ. ४१) ।’


सगोल बस्ती भएका ग्रामीण भेगमा या त विष्ट, बराजुले पानी भरिसकेपछि मात्रै आउँथ्यो दलितहरूको पानी थाप्ने पालो कि तिनले कृपा गरेर भरिदिनुपर्ने अवस्था थियो भाँडा । त्यसमा गहिरो धार्मिक कथनहरूको प्रभावले डामिदिएको थियो सामाजिक चेतनालाई । धारामा देवीदेवताको मूर्ति रखिएको हुन्थ्यो भने कतिपय धाराहरू त नियमित प्रख्यात मन्दिरहरूको पूजाका लागि पानी लगिने स्रोत थिए । पाटनको मंगहिटी, भक्तपुर लायकुको सुवर्णहिटी, काठमाडौं लायकुको सुनधारा त्यसका प्रतिविम्ब थिए । मंगलबजारको मंगहिटीको बायाँतिरको धाराको पानी कार्तिक नाचमा नरसिंहलाई चढाउने र हिरण्यकष्यपुलाई ‘पुनर्जीवित’ गराउने प्रयोजनका लागि प्रयोग गरिन्छ भने दायाँतिरको एउटा धाराको पानी कृष्ण मन्दिरमा नियमित चढाउन प्रयोग गरिन्छ (तमोट, उही, पृ. ९) ।

भक्तपुरको तलेजु भवानीको पूजाका लागि पानी दरबारकै सुनधाराबाट ल्याउनुपर्ने रीत छ । कथम्, सुनधारा सुक्न गएमा सुनधारामा पानी ल्याइएको राजकुलोमै पुगेर ल्याउनुपर्छ । अन्यन्त्रको पानी तलेजुलाई चल्दैन भन्ने संस्कार चलेको देखिन्छ (पौडेल, भोलानाथ–भक्तपुरको राजकुलो, पूर्णिमा, अंक ४, पृ. ४५) । जात्राका बखत घुमाउँदै लगिने देवीदेवताको खट सिञ्चन गर्न पनि तिनै धाराको पानी प्रयोग गरिन्थ्यो । पत्थरको ‘देवता’ पुज्ने नाममा आफैंजस्तो मानिसमाथिको विभेद आज पनि सामाजिक स्वत्वभित्र गढेर बसेको छ ।


कतिपय हिटीहरू चाडपर्व, जात्रा, उत्सवहरूमा भेला हुने तीर्थयात्रीहरूका लागि पनि बनाइएका हुन्थे । भक्तपुरको भीमद्ययो हिटी शिवरात्रिमा मेला भने आउने शिवमार्गीहरू र जनै पूर्णिमाका भक्तजनहरूलाई पानीको सुविधा दिने प्रमुख कामका लागि बनाइएका थिए । त्यस्ता हितिहरूमा कपडा धुने र फोहोर बनाउने काम नहोस् भनेर हितिको टाउकोमा नाग/सर्पको चित्र कुँद्ने काम हुन्थ्यो र हिति ‘देवता’ को रूपमा भगीरथको मूर्ति राख्ने गरिन्थ्यो ।


निलिशाला (नक्साल) भगवतीबहालमा नरेन्द्रदेवले धारा बनाइराखेको अभिलेखमा–दुनियाँहरूको त्रिकाल स्नान र विधिपूर्वक नुवाइधुवाइको काम चलोस् भन्नका लागि पानी झिक्ने अरघट्ट र इनारसमेत राम्रोसँग बनाई ढुङ्गेधारा थापी त्यस पुण्यको बीउबाट फेरि धर्मकीर्तिको आशा राखेको उल्लेख छ (लिच्छविकालका अभिलेख, पृ. ४८०) । निलिशाला भन्सारहितिको अंशुबर्माको अभिलेखमा धारा बनाउने स्थानीयको कामबाट खुसी भएको र उक्त धारा रहेको स्थानमा साँढे, बग्गी, गोरु गाडाको आवातजावत रोकिदिएको उल्लेख छ । यसबाट राज्यले स्थानीयहरूलाई यस्ता कीर्ति कार्यका लागि प्रोत्साहित गर्ने गरेको बुझ्न सकिन्छ ।


पुरिएका ढुंगेधाराहरू
चर्को सहरीकरण, उपत्यकाको प्रमुख स्थलमा रहेको जमिन हडप्ने र नयाँ संरचना बनाउने क्रममा काठमाडौंको सर्वप्राचीन सांस्कृतिक धरोहरका रूपमा रहेका ढुङ्गेधाराहरूको अतिक्रमण बढी देखिन्छ । लिच्छविकाल र मल्लकालका हिटी र जलद्रेणीहरूको सूची तयार गरेर त्यसको अवस्था खोज्ने हो भने सार्वजनिक सम्पत्ति दोहन गरेर निजी बनाउने लालसाको भयावह तस्बिर अघि आउँछ । मन्दिर र दरबारलाई सांस्कृतिक सम्पदा भनेर फुलिबस्ने हामीलाई तीभन्दा पुराना र जीवनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हिस्सा ढुङ्गेधारा मासेर सखाप पार्नुमा भने गर्वानुभूति भएजस्तो देखिन्छ, त्यसउपरको हाम्रो मौनता या हेलचक्र्याइँले ।


राजा भाष्कर मल्लकी पत्नीले सती जान चितामा जल्नुअघि गरेको अनुरोधमा झङ्गल ठकुरीले भाष्कर मल्लको स्मृतिमा असन ढोकाबाहिर सत्तल सहित स्थापना गरेको ढुङ्गेधारा पुरेर आरसिटी क्लबको भवन बनाइएको छ । क्रमिलाछ (कमलाछि–कर्मीहरूको चोक) नेरको उक्त धारामा १९९० सालको भुइँचालोपछि पानी आउन बन्द भएकाले कलधाराको पाइप ओछ्याएर पानी आउने गराए पनि निकै पछिबाट कलधराबाट पनि पानी आउन बन्द भएपछि २०३७ सालमा उक्त धारा पुरेर क्लबको भवन बनाइयो (प्रधान, भुवनलाल–नेपालको इतिहास र संस्कृतिका केही पक्ष, पृ. १३८–१४०) ।


गुणकामदेवको पालामा बनेको थँहिति सुनधारा छोपेर सूर्य मल्ल (१५७७–१५८६) ले चैत्य बनाएका थिए (रेग्मी, जगदीशचन्द्र–काठमाडौं सहर सांस्कृतिक अध्ययन, पृ. ११०) । उक्त हिति तत्कालीन समयको सबैभन्दा माथिल्लो भागमा रहेको र सबैभन्दा ठूलो हुनाले थँहिति भन्ने गरिएको र टोलको नाम पनि थँहिति रहन गएको थियो (शाक्य, हेमराज–श्री भाष्करकीर्ति महाविहार येटखावाहाः छगु अध्ययन, पृ. ७) ।


रानीपोखरी नजिकै सातधारा रहेको अभिलेखहरू पढ्दा थाहा पाइन्छ । ललितकला क्याम्पसको अगाडिपट्टि खन्दा उक्त सातधारा भेट्टाइएको थियो । उक्त धाराको अस्तित्व लोप भएपछि हाल साझा भण्डार रहेको ठाउँमा पुरिएको धारालाई भोटाहिटी भन्ने गरिएको हुनुपर्छ (राजवंशी, शंकरमान–लिच्छविकालीन भोटाहिटीको अभिलेख, प्राचीन नेपाल, अंक ८२, पृ. १–४) । २००७ सालयता उपत्यकामा ४० पोखरी, ५२ ढुङ्गेधारा मासिएका छन् (माली, प्रशान्त–ढुङ्गेधारा, पोखरी मासिँदै, कान्तिपुर दैनिक, २५ जेठ, २०७६) ।


कलाकृति
मूर्तिकलाको काम गर्नेहरूको कलाकारिता विशेषगरी मन्दिर र सार्वजनिक धाराहरूमा प्रकट गर्न मेहनत गर्थे । मंगहिति पाटन र भीमद्योहिति भक्तपुरको हिति कलालाई बेजोड नमुनाको रूपमा लिन सकिन्छ । मङ्गहितिमा माछा, गोही, गरुडले एकअर्कालाई निलेको र गरुडमाथि नागको चित्र कोरिएको बेजोड आकृति छ । पाटन सुन्दरीचोक तुसाहिति र हनुमानढोका मोहनचोकको सुन्धारामा जलजन्तु र स्थलचरहरू तँछाडमछाड गर्दै बाहिर निस्कन खोजेको मूर्ति छ । ढुङ्गेधारामा प्राय जलजन्तु मकर (गोही) को चित्र कोरिने हुनाले नेवारहरू यसलाई ‘हिति मंग’ भन्ने गर्दछन् (तमोट, उही, पृ. ६, ८) । धाराहरूमा मकरको आकार कुँदिएको हुन्छ, जसलाई गंगाको वाहनको रूपमा लिइन्छ । गंगा पानीकी ‘देवी’ की रूपमा पुजिइन्छन् । प्रायः सबैजसो धारामुनि भगीरथको मूर्ति राखिएको हुन्छ ।


रामायणअनुसार भगीरथले तपस्या गरी ‘स्वर्ग’ बाट गङ्गा पृथ्वीमा ल्याएका थिए । भगीरथलाई शंख बजाइरहेको वा ठूलो पेट भएको, घुँडाको बलले गाह्रोसँग टाउकाले धारा उचालिरहेको चित्रण गरिएको हुन्छ (तमोट, उही, पृ. ९) । कतिपय धारामा भने गाई, हात्ती, बाघ, कुखुराको चित्र कुँदिएको पनि पाइन्छ । प्रायः ढुङ्गेधाराहरू वर्गकार या आयाताकारका पाइएका छन् ।


सिद्धिनरसिंहको पालामा बनेको पाटन तुषाहितिमा ७२ वटा विभिन्न ढुङ्गेमूर्तिहरू कुँदिएका छन् भने प्रताप मल्लकालीन हनुमानढोकाको मोहनकाली ढुङ्गेधारामा ४० भिन्न ‘देवी देवता’ को आकृति कुँदिएका छन् । चिनियाँ यात्रीले कैलाशकुट भवनको वर्णन गर्दा त्यसमा लागेका नल, मकर, मकरको मुखबाट फोहराजस्तो गरि निस्कने पानीको पनि चर्चा गरेका छन् (वज्राचार्य, उही, पृ. ३०९) । नारायणहितिमा गाईको मुखबाट पानी बगिरहेको मूर्ति राखिएको छ ।


धाराहरूमा शिवलिङ्ग, मञ्जुश्री, मैत्रेय, पद्यपाणि, बज्रपाणि हिन्दु, बौद्ध देवताहरू द्यैनिक जर्लापणका लागि स्थापना गरिएको पाइन्छ । ढुङ्गेधाराहरू प्रायः बाटोसँगै सटेको तर गहिरो भागमा हुन्छन् र धेरैजसेको नाम गाःहिति (गैह्रीधारा) राखेको पाइन्छ । केही धारा काठबाट पनि बनेको हुन्थे । नेपाली ग्रामीण भेगमा यस्ता काठेधाराहरूको प्रचलन प्रशस्त पाइन्छ ।


प्रायः ढुङ्गाबाट बनाइने भएकाले ढुङ्गेधारा भनिए पनि उपत्यकामै पनि मध्यकालीन समयका सुनबाट बनेका सुनधारा रहेको देखिन्छ । उपत्यकाका तीनै सहरका लायकुहरूमा सुनधारा रहनुको अलवा काठमाडौंमा थप कम्तीमा तीनवटा सुनधारा रहेको देखिन्छ । आजकल पहिचानमा रहेको धरहरानेरको सुनधारा भने विसं १८८६ मा मात्रै निर्माण भएको हो । उक्त धारामा सुनको जलप लगाइएको छ । गुणकामदेवले कान्तिपुर सहर बसाएपछि उक्त सुनधारा पनि बनाएको उल्लेख भएको पाइन्छ । गुणकामदेवले उक्त सुवर्णप्रणाली हाल थँहिति ठूलो चैत्य रहेको स्थानमा निर्माण गरेका थिए ।


देउपाटनमा पनि एउटा सुनधारा रहेको पाइन्छ भने काठमाडौं लायकुमा पनि सुनधारा रहेको पाइन्छ । आनन्ददेव (विसं १२०३–१२२३) को पालामा भक्तपुरको त्रिपुरसहित राजकुल (राजदरबार) बनाएर त्यस दरबार नजिकै सुवर्णप्रणाली बनाएका थिए । धेरै ठाउँमा एकदेखि तीनधारे धाराहरू राखिएको पाइन्छ । कहीँ चार, पाँचधारे पनि देखिन्छ । गोदावरी, मातातीर्थ, मच्छेनारायणमा नौ धारा, बालाजुमा बाइस धारा र मुक्तिनाथमा एक सय आठ धारा थापिएको छ । केही धाराको पानी चिकित्सकीय उपचारमा समेत उपयोगी हुने ठानिन्छ । देशका विभिन्न स्थानमा रहेका तातोपानीका धारा र कुण्डहरूमा अहिले पनि लाग्ने भीड त्यसैको निरन्तरता हो ।


व्यवस्थापन
यसरी सार्वजनिक हितिहरू निर्माण गर्ने मात्रै होइन, तिनको व्यवस्थापनका लागि ‘गुठी’ समेत राखिन्थे । तिनै गुठीले धाराको पानी प्रयोग, सरसफाइ, मर्मतका लागि नियमन र निर्देशिका तयार गर्थे । हिति या सिंचाइका लागि पानी ल्याउने राजकुलोहरूको संरक्षण, रेखदेख, व्यवस्थापनका लागि ‘ढलपा’ हरूको व्यवस्था गरिएको हुन्थ्यो । ढलपाहरूले कुलोको पानी प्रयोगकर्ताहरूलाई पालो लगाउँथे । श्रमदान नगर्नेलाई ३ दाम जरिवाना हुन्थ्यो । ढलपाहरूले पक्षपात गरेमा ६ रुपैयाँ दण्ड गरिन्थ्यो (प्रधानाङ्ग र ढुङ्गेल–काठमाडौं उपत्यकाको मध्यकालिक आर्थिक इतिहास, पृ. ४१) । त्यसरी नहर कुलोबाट ल्याइएको पानीले चलाइन्थ्यो घट्ट पनि । उपत्यकामा अनेकन ठाउँमा थिए त्यस्ता पानीघट्टहरू (ह्यामिल्टन, फ्रान्सिस, बुचनान–एन एकाउन्ट अफ द किङ्गडम अफ नेपाल, पृ. १८) । घट्टेकुलो अझैं त्यसको सम्झना दिलाउन नाम मात्रै भए पनि बोकेर अस्तित्वमै छ ।


खडेरी, अल्पवृष्टि आदि समस्याले मानिसहरूलाई ठूला–ठूला बाँध बाँधेर पानी डोर्‍याउने क्षमतामा पुर्‍याइसकेको थियो । ठूला नदीका धार रोकेर खोला फर्काउने दख्खल हासिल गरिसकेका थिए । कश्मीरीहरूको आक्रमण रोक्न नेपाल (तत्कालीन काठमाडौं राज्य) का सिपाहीहरूले गण्डकी नदीमै बाँध बाँधेर थुनेका थिए । नवौं शताब्दीमा कश्मीरी राजा जयापिडको फौजले नेपाली राजा अरिमुडको फौजसँग लडाइँ गरेको र नेपाली फौजले काली गण्डकी नै थुनेर जयापिडको फौजलाई बाँध खोली बगाइदिएको (नेपाल, ज्ञानमणि–नेपाल निरुक्त, पृ. ५) प्रकरणले विशाल नदीको प्रवाह रोक्न बाँध बाँध्ने क्षमता नेपाली फौजमा विकास भैसकेको देखिन्छ । भक्तपुर दरबारबाट दुई कोस पूर्व महादेव पोखरीमा बाँध बाँधेर राजकुलो बनाएर भक्तपुर दरबारको धारामा पानी ल्याइएको छ (मुनकर्मी, लीलाभक्त–नेपाली संस्कृति, वर्ष ६, अंक २, पृ. ३५) ।


शिवदेवले धारा, कुवा, पोखरीहरूको निर्माण गराएर जनतामा सुख, सुविधा पुर्‍याए भने नदीमा बाँध हालेर खेतीका लागि सिंचाइको व्यवस्था गरे । कीर्तिपुर नजिक बल्खु खोलामा बाँध बाँधेका थिए (वज्रचार्य, धनवज्र–गोपालराजवंशवलीको ऐतिहासिक विवेचना, पृ. ३९) । प्रताप मल्लले शिवपुरीबाट कुलो बनाई पानी ल्याउन खोज्दा रानीवनको सीमामा आइपुग्दासम्म कुलोमा पानी बग्न नसकेपछि इन्द्रजात्राको नाच नै आफैं बसेको ठाउँमा नचाउन लगाएको र वर्षाभरसमेत कुलो खनाएर पानी लगेको विवरण (भाषावंशावली, भाग २,, पृ. ८७) ले जटिलतासँग जुध्दै पानीसम्म पहुँचको त्यस समयको प्रयास प्रकाशमा आउँछ ।



त्यसरी पानी प्राप्त गर्न पुर्खाहरूले प्रयोग गरेको ढुङ्गेधारा भने आज न मृत्यु न जीवनको बीचमा अलपत्रिएको छ । रुद्रमति (धोबीखोला), विष्णुमति, बद्रीमति, मनुमति (मनोहरा), वाग्मति, सुवनुमति, हनुमानमति (हनुमन्ते), इच्छुमति (तुकुचा) जस्ता अनेकन मति (नदी, खोला) हरू काठमाडौंवासीको जीवनको अभिन्न हिस्सा थियो । पानीको मुख्य स्रोत पनि यिनै थिए, कुनै समय । आठ, नौ दशक उमेर निचोरिएका रैथानेहरू जीवितै भेटिए उनीहरूसँग उपत्यकाका यी तमाम खुसी/मतिहरूमा नुहाएको, पौडी खेलेको, लुगा धोएको, पानी पिएको अनुभव भेटिन्छ । तर अब न त मानिसहरूमा विकासको मति चढेर यी पानी बग्ने मतिहरू ढलमतिमा बदलिएका छन् भने परम्परागत सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा रहेका हिटीहरू अति लोपोन्मुख सम्पदामा बदलिएका छन् ।


Twitter-@gaunkomanchhey

प्रकाशित : असार १४, २०७६ १०:१९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्