परम्परा जोगाउँदै दाजुभाइ

लीला श्रेष्ठ

भक्तपुर — हजारौंको भीड । मध्यपुरथिमि बोडे पाँचो गणेशको दक्षिण फर्केको पाटीको आडैमा कृष्णचन्द्र बाग श्रेष्ठ भाइको बाटो हेर्दै थिए । केही बेरमै बाँसको चिम्टी बजाउँदै आएकाहरूले सियो ल्याइपुर्‍यायो । मानव साङ्लाको अर्का हूलसँगै ४७ वर्षीय बुद्धकृष्ण बाग श्रेष्ठ विशेष पहिरनमा घुङ्ग्रो बजाउँदै मञ्चमा आइपुगे ।

भक्तपुरको मध्यपुरथिमिका बुद्धकृष्ण बाग श्रेष्ठ सोमबार छैटौं पटक जिब्रो छेडाउँदै । उनले जिब्रो छेडाएसागै बिस्काः जात्रा सकिएको छ । तस्बिर : इलिट जोशी

मध्यपुरथिमिबासीले बुद्धकृष्णको जयजयकार गरे । मञ्चमा उक्लिएका बुद्धकृष्णलाई कर्मी नाइकेहरूले वरिपरि अक्षता फूल छर्किएर देवीदेवतालाई सम्झँदै धूपबत्ती बाल्न आग्रह गरे । उनले सोही आज्ञा पालना गरे र जिब्रो छेडाउन तयार भए । बुद्धकृष्णका दाजु कृष्णचन्द्रले देवीदेवताको प्राथना गर्दै भाइको जिब्रो छेडिदिने साहस निकाले ।

बुद्धकृष्णको जिब्रो छेड्दा दाजु कृष्णचन्द्रले भीडलाई नियाल्न सकेनन् । बुद्धकृष्णले भने केही क्षण पीडाको महसुस गर्दै आँखा चिम्म पारे । चारैतिरको जयजयकारको आवाजले पुनः उनलाई जिब्रो छेड्नुअघिको अवस्थामा ल्याउन सहयोग पुर्‍यायो । जिब्रो छेडिदिने कर्मी नाइकेको अभावमा १२ वर्ष लगातार जिब्रो छेडाएका कृष्णचन्द्रले आफ्नै भाइको जिब्रो छेडिदिन बाध्य भएका छन् । ‘केही वर्ष अघिसम्म जिब्रो छेडिदिएका कर्मी नाइकेले धर्म परिवर्तन गरे,’ बुद्धकृष्णले भने, ‘कर्मी नाइके नहुँदा परम्परा जोगाउन मुटुमाथि ढुंगा राखेर दाजुले भाइको जिब्रो छेडिदिनुपर्ने बाध्यता छ ।’ १ फिट लामो सुइरोले भाइको जिब्रो छेडिदिन ठूलै साहस चाहिने उनी बताउँछन् ।

यी दुई दाजुभाइले मध्यपुरथिमिको प्रसिद्ध जिब्रो छेड्ने र छेडाउने ऐतिहासिक, सांस्कृतिक परम्परा धानेका छन् । मध्यपुरथिमि ८ बोडेबासी बुद्धकृष्णले सातौंपल्ट जिब्रो छेडाएका छन् । जिल्लाको प्रसिद्ध बिस्काः जात्राअन्तर्गत प्रत्येक वैशाख २ गते मध्यपुरथिमि ८ बोडेमा जिब्रो छेड्ने जात्रा मनाइन्छ । बोडे निवासी ४७ वर्षीय श्रेष्ठले यसअघि ०६२ देखि ०६५, ०७४,०७५ गरी छैटौंपल्ट जिब्रो छेडाएका बुद्धकृष्णले सोमबार सातौंपल्ट जिब्रो छेडाएर संस्कृति बचाएका छन् । जिब्रो छेड्ने जात्रालाई जोगाउन बोडेबासीमध्येबाट पनि नेवार श्रेष्ठ थरकै व्यक्ति चाहिने परम्परा छ ।

जिब्रो छेडाउने व्यक्तिको तीन दिन भोकै बसी एक महिनादेखि तेलमा डुबाइराखेको करिब १ फिट लामो सियोले जिब्रो छेडिन्छ । जिब्रो छेड्नुअघि कर्मी नाइकेले सम्पूर्ण देवीदेवताको प्रार्थना गर्ने परम्परा छ । जिब्रो छेडेपछि रगत आउनु हुँदैन । रगत आए अनिष्ट हुने जनविश्वास छ ।

विशेष पहिरन र खुट्टामा तान्क्रिक घण्टी (घुङ्ग्रो) लगाई जिब्रो छेड्नुअघि शत्ति पिठहरूको दर्शन गर्ने र जिब्रो छेडिसकेपछि पनि चन्द्राकार बत्ती (भ्य) बोकी बोडे नगर परिक्रमा गर्ने प्रचलन छ । वैशाख २ गते बिहानैदेखि जिब्रो छेड्ने नाइकेले विभिन्न देवगणको पूजा गरी जिब्रो छेड्न पाँचो गणेशको प्रांगण रहेको पाटीमा मञ्च मनाई नायखिँ बाजाका साथ जिब्रो छेड्ने परम्परा छ ।

प्रकाशित : वैशाख ३, २०७६ ०७:४६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

ब्रेकले रोक्यो रथ दुर्घटना

दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — फलामको बीड भएको सानो काठको टुक्रा । यसलाई बोकेर बसेका रथको दाया बाया बसेका छन् दुई युवा । हेर्दा सानो भएपनि चुकुलको रूपमा प्रयोग हुने यो साधनको काम ठूलो छ । परेको ठाउँमा रथ रोकिहाल्ने ‘ब्रेक’ यो । दुई दिनदेखि सुरु भएको सेतो मत्स्येन्द्रनाथको रथको ‘ब्रेक’ को नेतृत्व गरिरहेका छन् नरेश महर्जन । 

मत्स्येन्द्रनाथको रथ तान्ने परम्परा परापूर्वकालदेखिको हो । यसलाई लिच्छविकालीन मानिन्छ । रथ रोक्ने यो प्रविधि भने नयाँ हो । बारम्बार दुर्घटना भएपछि पुरातत्त्व विज्ञले पछिल्लो समय विकसित गरेको प्रविधि हो यो । यही प्रविधि प्रयोग गरे यता रथ दुर्घटनामा परेको छैन । सेतो मत्स्येन्द्रनाथको रथ २०६२ सालमा दुर्घटनाग्रस्त भएको थियो ।

जमलबाट गुडाउँदै रत्नपार्क ल्याएको बेला रथ पल्टेर गुडिरहेको गाडीमाथि पर्‍यो । बसमा सवार सर्वसाधारण घाइते भए । त्यो दुर्घटना किन भयो ? जात्रा सञ्चालकले कारण पत्ता लगाए, रथको पांग्रा राम्रोसँग रोकिन नसक्दा दुर्घटना भयो । परम्परागत रूपमा रथको ब्रेक व्यवस्थापन गर्दै आएका नरेश महर्जनका अनुसार पुरातत्त्वका जानकार तथा पुजारी स्वयम्भूरत्न बज्राचार्यले यो उपाय अपनाएका थिए । ‘परम्परागत रूपमा ब्रेकको काम गर्ने हामी नै हौं,’ मासंगा : नेवाः पुचका अध्यक्षसमेत रहेका महर्जन भन्छन्, ‘चुकुल राख्न लागेपछि सजिलो भएको छ ।’

चुकुलले ब्रेक लगाउने मात्र दुई जना छन् । एकातिर नरेश बस्छन्, अर्कोतिर गोपालकृष्ण डंगोल बस्छन् । दुई जनाले पालै पालो ब्रेक लगाउँछन् । परम्परागत रूपमा ब्रेक लगाउने काम डोरीले गरिन्थ्यो । डोरीले ब्रेक लगाउँदा भनेको ठाउँमा रोक्न समस्या हुन्थ्यो । अहिले पनि डोरी समाउने टिम पनि हुन्छ । त्यसको पनि नेतृत्वचाहिँ नरेशले नै गर्छन् । नवीन शाक्य, पूर्णभक्त श्रेष्ठ, रवि डंगोललगायत छन्, उनीहरू रथको अगाडिको भाग धमामामा बसेर रथ नियन्त्रण गर्छन् ।

दोस्रो दिन असनबाट तानेर बालकुमारी, केलटोल, इन्द्रचोक, मखन हुँदै कालभैरव अगाडि राखिएको छ । चैत शुक्ल अष्टमीको दिनबाट सुरु हुन्छ रथ तान्न । जमलबाट रत्नपार्क, भोटाहिटी हुँदै असन पुर्‍याइन्छ । असन पुर्‍याएपछि राष्ट्रपतिले अवलोकन गर्छन् । पहिला राजाले अवलोकन गर्थे । राजसंस्था हटेपछि राजाले गर्ने सांस्कृतिक गतिविधि राष्ट्रपतिले गर्न थालेका छन् । पहिलो दिन राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले अवलोकन गरेकी थिइन् ।

राति १० बजे अवलोकन गर्न उनी रथ राखिएको ठाउँ असन पुगेकी थिइन् । उनले त्यहाँ सर्वसाधारणसँग फोटो खिचेर रमाएकी थिइन् । दोस्रो दिन बालकुमारी, केलटोल, इन्द्रचोक, मखन हुँदै कालभैरव अगाडि राखिएको थियो । तेस्रो दिन कालभैरवबाट मरुगणेश, जैसीदेवल, जनवहाल हुँदै लगन लगिन्छ । लगनमा मत्स्येन्द्रनाथको आमा भएको विश्वास गरिन्छ । त्यहाँ तीन पटक घुमाइन्छ । लगनमा जात्रा सकिएको भोलिपल्ट विशेष पुजा गरेर रथबाट मत्स्येन्द्रनाथलाई निकालिन्छ । त्यहाँबाट सानो खटमा राखेरर जनबहालको कनक चैत्य महाविहारमा लगिन्छ । त्यहाँ बिहारको विचमा नलगी छेउमै राखिन्छ ।

भोलिपल्ट स्वस्ती शान्ति, होम गरेपछि पहिलाकै ठाउँमा विराजमान गराइन्छ । रथमा राख्न पनि महाविहारबाट सानो खटमा पुजारीले बोकेर जमल लैजान्छन् ।

३६ हात अग्लो रथले बेलाबेला घरलाई समेत छोइदिन्थ्यो । ९ तला बनाइन्छन् । रथ निर्माण अनुगमन समितिका संयोजक सत्यनारायण डंगोलका अनुसार हरेक तलाको अर्थ छ । एक तला ४ हातको हुनु पर्छ । ‘यो परम्परागत शैलीको उचाइ हो,’ डंगोल भन्छन्, ‘हरेक तलाको सम्बन्ध ब्रह्माण्डसँग छ । तन्त्र विधिअनुसार तला निर्माण गरिन्छ ।’ सेतो मत्स्येन्द्रनाथ जात्रा व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष नीलकाजी शाक्यका घर छोइदिएकै निहुँमा झगडासमेत पर्थ्यो । रथ मोड्न अफ्ठेरो हुन्थ्यो । बाटो पनि गतिला थिएनन् । ‘कोही बेला रथ बाङगो पनि बनाइदिंदा रहेछन्,’ शाक्य भन्छन्, ‘त्यही भएर घरमा छुन्थ्यो । लड्थ्यो । अहिले यस्तो समस्या छैन ।’

झगडा पर्ने कारणले केही वर्ष रथयात्राको रौनकमा कमी आएको शाक्यले बताए । पहिला रौनकमा कमी आए पनि अहिले फेरि यो परम्परा ब्युँतेको उनले बताए । ‘८ वर्षअघि रथ यात्रा व्यवस्थापन समिति बनायौं,’ शाक्य भन्छन्, ‘समिति बनएपछि यसले व्यवस्थापन गर्न थाल्यो । नत्र यो ठूलो पर्व लोप हुने अवस्थामा थियो ।’ सामान्यतः चार दिन चल्छ यो जात्रा । जात्रा चार दिन चल्ने भए पनि कोही बेला रथ दुर्घटना भएर जात्रा लम्बिएको उदाहरण छन् । ‘रथ ठाउँमा नपुर्‍याएरसम्म जात्रा सकिँदैन,’ शाक्य भन्छन्, ‘रथमा खराबी आयो वा दुर्घटना भयो भने जात्रा लम्बिन्छ । जात्रा लम्बियो भने खर्च पनि बढ्छ । समस्या हुन्छ ।’

नेवार समुदायका सबै जाति मिलेर यो जात्राको तारतम्य मिलाउने गर्छन् । रथ बनाउन नेवार समुदायका बेग्ला बेग्लै जातिबीच कामको बाँडफाँड गरिएको हुन्छ । मानन्धर समुदायले देउतामाथि बस्ने चाँदीको इँला राख्छ । मुख्य गेटमा टुँडाल राख्ने काम पनि मानन्धरले नै गर्छन् । चित्रकारले रथको पाङग्रामा चित्र कोर्न काम गर्छन् । रथमा आँखाको चित्र बनाइन्छ । डंगालका अनुसार आँखालाई नागको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ । कंसाकारले रथ तान्ने बेलामा बाजागाजा बजाउँछन् । पूजा गर्ने काम शाक्यले गर्छन् । फूलको व्यवस्थापन गर्ने काम मुनिकार समुदायले गर्छन् ।

मुख्य जिम्मेवारीचाहिँ ज्यापू समुदायको हुन्छ । रथ बनाउने, रथयाक्राको त्रममा प्रत्येक तलामा बस्ने काम पनि ज्यापू (कृषक) समुदायकै हुन्छ । मत्स्येन्द्रनाथको उत्पत्तिको कथा पनि किसान समुदायसँगै जोडिएको छ । किसानले जमलमा खेत खन्दा सेतो मत्स्येन्द्रनाथको मूर्ति भेटिएको विश्वास छ ।

प्रकाशित : वैशाख ३, २०७६ ०७:४४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT