‘हाम्रो चाँगुनारायण’ पाठ्यक्रममा

कान्तिपुर संवाददाता

भक्तपुर — चाँगुनारायण नगरपालिकाले ‘हाम्रो चाँगुनारायण’ स्थानीय पाठ्यक्रम सार्वजनिक गरेको छ । नयाँ शैक्षिक सत्र सुरू भएसँगै चाँगुनारायणले पाठ्यक्रम लागू गरेको छ ।

स्थानीय तह सरकार संचालन ऐन २०७४ लागू भएदेखि नगरपालिकाले शिक्षामा पाएको जिम्मेवारीको उपयोग गर्दै स्थानीय पाठ्यक्रम निर्माण कार्यदल गठन गरी ‘हाम्रो चाँगुनारायण’ नामक पाठ्यक्रम निर्माण गरेको नगरप्रमुख सोमप्रसाद मिश्रले बताए ।

स्थानीय तहलाई प्राप्त अधिकारको प्रत्यायोजन गर्दै नगरपालिकाले नगर शिक्षा शाखा प्रमुख वीरबहादुर खडकाको संयोजकत्त्वमा श्रीकृष्ण केसी, दधिराम गेलालको तीन सदस्यीय कार्यदल गठन गरेको थियो । उक्त कार्यदलले पाठ्यक्रमविज्ञ, शिक्षक, अभिभावक, विद्यार्थी, विषयविज्ञ, स्थानीय बुद्धिजीविको सहयोगमा स्थलगत अध्ययन, छलफल गरी १०० पूर्णाङ्कको पाठ्यक्रम तयार गरेको जनाएको छ ।

चालु शैक्षिक सत्रको असार १ गतेबाट कक्षा ८ मा स्थानीय पाठ्यक्रम लागू गर्ने नगरपालिकाले जनाएको छ । आगामी आर्थिक वर्षमा कक्षा ६, ७ र ८ मा स्थानीय पाठ्यक्रम लागू गरिने उनले बताए । पाठ्यक्रममा नगरपालिकाको अवस्थिति, विश्वप्रसिद्ध चाँगुनारायण मन्दिरलगायत मूर्त अमूर्त सम्पदा, पर्यटन, संस्कार वा रीतिरिवाज, स्थानीय पेसा र प्रविधि, जीवन दर्शन, स्वास्थ्य, सिर्जना र सिपगत शिक्षाजस्ता विषयवस्तु आधारभूत पक्षलाई विशेष जोड दिएको पाठ्यक्रमविद् पुरुषोत्तम घिमिरेले बताए ।

सोमबार सार्वजनिक गरेको स्थानीय पाठ्यक्रममा कक्षा ६, ७ र ८ को पाठ्यक्रम, सिकाई सहजीकरण क्रियाकलाप, प्रयोगात्मक पक्षको मूल्यांकनका आधार, विशिष्टीकरण तालिका कक्षा ८ र स्थानीय पाठ्यक्रम कार्यान्वयन मार्गदर्शन विषयसुचीमा समेटेको छ । चाँगुनारायण नगरपालिकामा ३५ सामूदायिक र २५ संस्थागत विद्यालय छन् ।

बालबालिका केन्द्रित सिकाइका आधारमा पाठ्यक्रम विकास केन्द्रबाट स्वीकृति लिई नगरपालिकाले सामुदायिक तथा संस्थागत विद्यालयहरूमा स्थानीय पाठ्यक्रम लागू गर्ने मिश्रले बताए । विद्यालयहरूमा पाठ्यपुस्तक पुग्न केही ढिलाइ भए पनि पाठ्यक्रमको आधारमा कक्षा सञ्चालन हुने नगरपालिकाले जनाएको छ ।

यसअघि भक्तपुर र मध्यपुरथिमि नगरपालिकाले स्थानीय पाठ्यक्रम लागू गरिसकेका छन् । चाँगुनारायण नगरपालिकाको स्थानीय पाठ्यक्रम सार्वजनिक गर्दै शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधिमन्त्री गिरिराजमणि पोखरेलले पढाउन नसक्ने शिक्षकलाई शिक्षण पेसा छोडेर ठाउँ खाली गरिदिन आग्रह गरेका छन् । समयअनुसारको शिक्षण सिकाइ गर्न नसक्ने शिक्षकले ठाउँ ओगटेर बस्न नहुने मन्त्री पोखरेलको तर्क छ ।

चाँगुनारायण नगरपालिकाले आइतबार सार्वजनिक गरेको नीति तथा कार्यक्रममा सामुदायिक विद्यालयको स्तरवृद्धिका लागि २५ वर्षे सेवा अवधि पुगेका ५० वर्ष उमेर नाघेका शिक्षकले आगामी आर्थिक वर्षसाउन मसान्तभित्र स्वेच्छिक अवकाश लिन चाहेमा नगरका तर्फबाट प्रत्त्वियक्ति १ लाख रुपैयाँ थप उपदानको व्यवस्था गर्ने कार्यक्रम अघि सारेको नगरप्रमुख मिश्रले बताए ।

प्रकाशित : असार १०, २०७६ ०७:३९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चिहानको जग्गा विवाद : दर्शनधारी कोषमा धाएको धायै

'कोष सेवा गर्नै आएको संस्था होला भनेर आधाभन्दा बढी जग्गा छोड्यौं, तर सहमति कार्यान्वयन गर भन्दा तनाव दिइएको छ’
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — परम्परादेखि प्रयोगमा आइरहेको जमिन चिहानका रुपमा प्रयोग गर्न नपाएपछि दर्शनधारीहरू आन्दोलित छन् । उनीहरूले समस्या सुल्झाउन पशुपति क्षेत्र विकास कोषसँग पटकौं आग्रह गरे । कोषका पदाधिकारीहरू भने यो समुदायका अगुवालाई भेट्न समेत आलटाल गरेको छ । 

चिहानलाई प्रयोग हुने जग्गा सम्झौताअनुसार उपलब्ध गराइदिन माग कोषका सदस्यसचिव प्रदीप ढकाललाई ज्ञापन दिन गएका कपाली समुदाय भेट नपाई फर्किएका छन ।

परापूर्वकालदेखि प्रयोग गर्दै आएको चिहान घटाएर धमाधम पर्खाल लगाउन लागेकाले त्यसलाई रोकेर पूर्ववत् सम्झौता कायम गर्न सदस्यसचिवलाई भेटेरै छाड्ने अड्डी कँस्दै उनीहरू सदस्यसचिवको कार्यकक्षबाहिर बसे । कर्मचारीले कोषका निर्देशक भरत मरासैनीलाई भेट्नु भन्दै सदस्य सचिवको सन्देश सुनाइदिए ।

मरासैनीलाई भेट्न पनि उनीहरू तयार भएनन् । केही बेरमा ढकाल बाहिर आए । ‘समय लिएर आउनुभएको भए हुन्थ्यो’ भन्दै उनले पनि मरासैनीलाई नै भेट्नु भने । ‘अर्को दिन समय लिएर आउनु’ भन्दै उनी कार्यालयबाट निस्किए । ‘हाम्रो संस्कृतिमा आघात परेको छ । चिहानमा मान्छेको दाहसंस्कार गर्नसमेत तनाव सिर्जना भएको छ । कोष संवेदनशील हुँदैन भन्दै कपाली समाजका अध्यक्ष रत्न कपाली श्रेष्ठको अगुवाइमा मरासैनीलाई भेट्न गए उनीहरू ।

मरासैनीले ‘सदस्यसचिवले जे भन्नुहुन्छ, मैले त्यही मान्ने हो’ भन्दै फेरी आउन आग्रह गरे । ‘समाधिस्थल संरक्षण गर्ने उद्देश्य हो कोषको,’ मरासैनीले भने, ‘कति संरक्षण गर्ने भन्ने बेग्लै कुरा हो । जति जग्गा छ, त्यति संरक्षण गर्ने हो ।’ यसको संरक्षणका लागि सरकराले बजेट व्यवस्था गरेको उनले जानकारी दिए । ‘असार २५ सम्म काम सक्नै पर्ने बाध्यता छ,’ उनले भने, ‘नत्र बजेट जान्छ । यो वर्ष गयो भने अर्को वर्ष आउँदैन, किनभने आउँदो वर्षको बजेटमा समाधिस्थलका लागि बजेट मागेकै छैनौं ।’

कपाली समुदाय शव दाह गृहको उत्तरतिर सानो खुला ठाउँ छुट्याइएको छ यसका लागि । केही दिनअघिसम्म यहाँ काठको चाङ लगाएर दाह संस्कारमा समस्या सिर्जना गरिदिएको थियो कोषले । आर्यघाटमा दाहसंस्कार गर्न चिता तयार पार्न टिम्बर कर्पोरेसनले राखेको यो डिपो अहिले हटाइएको छ ।

यो ठाउँ पशुपति क्षेत्रमा परापूर्वकालदेखि बसोबास गर्दै आएका दर्शनधारी, कपाली र कुसुलेको चिहानका लागि छुट्याइएको थियो । पहिला फराकिलो क्षेत्रमा रहे पनि समय क्रममा खुम्चँदै गयो । अहिले पशुपति क्षेत्र विकास कोषले झनै खुम्च्याइदियो ।

पशुपति क्षेत्र विकास कोष नियमावलीमा सांस्कृतिक सम्पदाको जर्गेना गर्ने भन्ने छ । यस हिसावले चिहान सांस्कृतिक क्षेत्र हो । ‘चिहान जोगाउनुपर्ने हो,’ समाजका सोचित कपाली भन्छिन्, ‘तर चिहानै अधिकरण गरिदियो कोषले । अहिले चिहानमा समेत तनाव व्यहोर्नु परेको छ ।’

राष्ट्रिय गौरवको योजनाअन्तर्गत कोषले विद्युतीय शव दाह गृह बनाउने योजना बनायो । आफ्नो चिहानसमेत अधिकरण गर्न लागेको थाहा पाएपछि कपाली समाज विरोधमा उत्रियो । विरोधमा उत्रिएपछि कोषले अधिकरण गरेर बाँकी रहेको चिहान व्यवस्थित गरिदिने सहमति गरेको थियो । ‘हामीले सम्झौता कार्यन्वयन गर भनेका हौं,’ केशव कपाली भन्छन्, ‘कोष सेवा गर्नै आएको संस्था होला, विकास गर्न आएको संस्थ होला भनेर आधाभन्दा बढी जग्गा छोड्यौं । तर सहमति कार्यान्वयन गर भन्दा हामीलाई तनाव दिइएको छ ।

कोषले चिहान व्यवस्थित गरिदिने भनेको तीन वर्ष बितेको छ । व्यवस्थित भने अझै भएको छैन । २०७२ भदौ १७ गते विद्युतीय शव दाह गृह सञ्चालन गर्ने सम्बन्धमा बैठक बसेको थियो । कोषका तत्कालीन सदस्यसचिव गोविन्द टण्डनको संयोजकत्त्वमा बसेको बैठकले कपालीको समाधिस्थल संरक्षण गर्ने निर्णय गरेको थियो ।

बैठकमा कोषका कर्मचारीदेखि राजनैतिक पार्टीका प्रतिनिधिसमेत सहभागी थिए । कपाली समाजका अध्यक्ष रत्न, सदस्यसचिव टण्डन, निर्देशक भरत मरासिनी, इन्जिनियर राजेन्द्र राजोपाध्य, नेपाली कांग्रेस वडा नम्बर ८ का सभापति प्रेम क्षेत्री, तत्कालीन एमालेका वडा अध्यक्ष कृष्णमान श्रेष्ठ, तत्कालीन एनेकपा माओवादीका उपाध्यक्ष ध्रुव भेटुवाल, नेकपा माओवादीका वडा नम्बर ८ का इन्चार्ज रमेशसिंह डंगोल, पशुपति कोषका प्रशासकीय अधिकृत गौरीशंकर पराजुलीसहित सहभागी थिए ।

‘राजनीतिक दलदेखि प्रहरी प्रशासनसमेत बसेर गरेको निर्णय अझै कार्यान्वयन भएको छैन,’ कपाली भन्छन्, ‘हामी धाएको धायै छौं । तर कुरै सुन्दैनन् ।’ टण्डनको अध्यक्षतामा बसेको बैठकमा कोष र कपाली समाजबीच ६ बुँदे सहमति गरेको थियो ।

बैठकले जग्गाको सिमांकन गरेको थियो । विद्युतीय शव दाह गृह भवनको उत्तरतर्फको ८ फिट छाडेर बाँकी जग्गा चिहान निर्धारण गरेको थियो । पूर्वमा वाग्मती नदीको पश्चिमतिरको पर्खाल, वनकालीबाट बाग्मती निस्कने १२ फिटको बाटोको दक्षिण र शव दाह गृहको पश्चिम सिमानबाट उत्तरतिरको जग्गासम्म सिमाना छुट्याइएको थियो । उक्त चार किल्लाभित्रको करिब ३ रोपनी जग्गा चिहान प्रयोग गर्न दिने सहमति भएको थियो ।

सिमांकन गरेपछि त्यहाँ मलामीका लागि केही संरचनासमेत बनाउने सहमति भएको थियो । ‘समाधिमा आउने मलामीको सुविधाका लागि चार किल्लाभित्रका उपयुक्त स्थानमा १२ फिट लम्बाइ र १२ फिट चौडाइको एउटा कोठा र स्नानन घर, शौचालयसहितको सानो सत्तल निर्माण गरी कोषले उक्त समाजले प्रयोग गर्ने गरी उक्त स्थान उपलब्ध गराउने सहमति निर्णय गरियो,’ बैठकको निर्णयमा छ ।

पटक पटक ताकेता गर्दा पनि यो काम पूरा नभएको कपालीले गुनासो गरे । कोषले त्यहाँ सिमांकन गर्ने तयारी गरेको जनाएको छ । चिहान क्षेत्रमा कम्पाउड लगाएर चिहान जोगाइदिने गरी टेन्डर आहृवान गरिएको कोषले जानकारी दिएको छ । तर चिहान व्यवस्थित गर्ने भन्दै जग्गा अझै घटाउने गरी टेन्डर आहृवान गरेको कपालीले गुनासो गरे ।

जग्गा घटाउँदै लैजाँदा दाहसंस्कार गर्न समस्या हुने उनले बताए । पहिला यहाँ चिहानको नामम दुई कित्ता जग्गा थिए । २०४२ सालमा बनेको फिल्ड बुकमा कित्ता नम्बर कित्ता नम्बर ६८ मा ८ आना २ पैसा ३ दाम थियो । कित्ता ७३ मा ४ रोपनी ३ आना थियो । २०२१ सालमा बनेको फिल्ड बुकमाचाहिँ कित्ता ९ र १० थियो ।

फिल्ड बुकमा जग्गाधानीको नाम चिहान उल्लेख छ । २०२१ सालअघि भने त्यो पर्ति जग्गा थियो । कपालीका अनुसार पहिला भएको जग्गा पनि २०४२ सालमा कित्ताकाँट गर्दा घट्यो । २०२१ सालको फिल्ड बुकमा कित्ता नम्बर १० मा ५ रोपनी १५ आना जग्गा थियो । त्यही १० कित्ता पछि ७३ कित्ता भएको हो । ‘चिहान घटाउदै घटाउँदै लगियो,’ कपाली भन्छन्, ‘यस्तै हो भने हाम्रो आउँदा पुस्तालाई चिहानै नहुने भो । मृत्यु भएपछि चिहान खोज्दै हिँड्नुपर्ने बाध्यता आइलाग्ने भयो ।’

कपाली समुदायमा ६० घर छन् । खस समाजमा दशनामी भनेजस्तै नेवारी समाजमा दर्शनधारी भन्ने गरिन्छ । खस समाजको गिरी, पुरी, भारतीलगायतको चिहान क्षेत्र श्लेष्मान्त हो । कपालीको भने वाग्मती किनाराकै शव दाह गृह छेउमा पुस्तौंदेखि प्रयोग गर्दै आएका हुन् । नेवार समुदायको अरू समुदायको जलाउने गरिन्छ । कपालीको भने गाड्ने चलन छ । दर्शनधारी र दशनामी दुवै शैव समुदायका हुन् ।

दर्शनधारीको सम्बन्ध कपाली सम्प्रदायसँग छ । कपाली सम्प्रदाय आफूलाई कुशलनाथका शिष्य मान्छन् । कुशलनाथ अपभ्रंश भएर कुसुले भएको उनीहरू विश्वास गर्छन् । उनीहरू शैव धर्म र गोरखनाथ सम्प्रदायको मिश्रण भएको विश्वास गर्छन् । यी सम्प्रदायमा अहिले पनि दीक्षा लिने परम्परा छ । न्यास, ध्यानर भस्मधारण गरेर दीक्षा लिन्छन् ।

सबैको चिहान एकै ठाउँमा हुनु हुँदैन । चिनो लगाएर आफन्त गाडेको ठाउँ पहिचान गर्छन् । केही रुख रोपेर चिहानको पहिचान कायम राख्छन् । कहीं शिवलिंग बनाएर पहिचान राख्छन् । चिहान खन्ने क्रममा हाड देखिनु हुँदैन भन्ने मान्यता छ ।

प्रकाशित : असार १०, २०७६ ०७:३८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्