तिलौराकोट उत्खनन : विश्वसम्पदा सूचीमा राख्न तथ्य जुट्दै

मनोज पौडेल

(कपिलवस्तु) — बुद्धस्थल प्राचीन कपिलवस्तु (तिलौराकोट)लाई विश्व सम्पदामा सूचीकृत गर्न प्रशस्त तथ्य र प्रमाणहरू संकलन भएका छन् । २ महिनाअघि गरिएको उत्खननबाट त्यस्ता प्रमाण संकलन भएका हुन् । 

बुद्धस्थल तिलौराकोटस्थित समयमाई मन्दिरदेखि उत्तर–पश्चिममा उत्खनन गरिँदै (सबैभन्दा माथि), तिलौराकोटको मध्यभागमा रहेको पोखरी उत्खननस्थल (तल दायाँ), फेला परेका माटोका सामग्री सुकाइँदै र ऐतिहासिक तथा पुरातात्त्विक वस्तु । तस्बिर : मनोज/कान्त्पिुर

यसवर्ष विज्ञ विदेशी पुरातत्त्वविद्सहित नेपाली टोलीले विश्व सम्पदाकै लागि केन्द्रित भई तिलौराकोटमा अन्वेषण गरेका हुन् । अध्ययन टोलीमा बेलायतको डुर्‍हाम युनिभर्सिटी, पुरातत्त्व विभाग र लुम्बिनी विकास कोषका पुरातत्त्वविद् संलग्न थिए ।

यसपटक तिलौराकोटका ४ ठाउँमा उत्खनन गरिएको थियो । मध्य क्षेत्रमा पाइएको प्रशासनिक भवन संरचनाको पश्चिमी सुरक्षा किल्ला पर्खालको उत्खनन गरिएको थियो । त्यहाँ १५ मिटर लामो सुरक्षा पर्खाल भेटिएको छ । यो ५० मिटरसम्म हुने अनुमान गरिएको छ । त्यहाँ ४ वर्ष अघि जियोफिजिक्स (भू–भौतिक सर्भे) गर्दा ठूलो संरचना पाइएको थियो । पछिल्लो पटक भइरहेको उत्खननमा मध्य भागको प्रशासनिक भवन संरचना मुख्य उपलब्धि हो । जियोफिजिक्सले गरेको व्याख्याअनुसार नै नतिजा निस्कनु राम्रो भएको पुरातत्त्वविद्को भनाइ छ । मुख्य प्रशासनिक भवन ईशापूर्व तेस्रो शताब्दीतिरको हो । पश्चिमी सुरक्षा किल्ला पर्खालनजिक उत्खनन गर्दा तामाको कुषाणकालीन २ सय ५२ सिक्का भेटिएका थिए । यो सिक्का ईशाको दोस्रो शताब्दीतिर प्रयोग गरिएको विज्ञको भनाइ छ ।

त्यस्तै सन् २०१५ मा मध्यभागमा पोखरी फेला परेको थियो । उक्त पोखरीको यस वर्ष अध्ययन गर्दा दुई किनारको छेउ भेटिए । पूर्व–पश्चिमतिरको उत्खननमा दक्षिण–पश्चिम पोखरीको कुना भेटियो भने अर्कोतिर दक्षिणपूर्वतिरको कुना भेटियो । यो पोखरी २३ सय वर्ष पुरानो रहेको अध्ययनले देखाएको छ । पूरातत्त्वविद्का अनुसार यो पोखरी तिलौराकोट दरबारमा बस्ने राजाले प्रयोग गर्थे । यो अहिले पनि पोखरीकै रूपमा देखिन्छ । जमिनको २ मिटर तल २६ तहसम्म रहेको इँटाको मनमोहक पर्खाल देखिन्छ ।
त्यस्तै समयमाई मन्दिरदेखि उत्तर पश्चिम २ वर्षदेखि गरिएको उत्खनन स्थलमा पश्चिमतिर बढाएर उत्खनन गर्दा नयाँ संरचना पाइएको छ । यसपटक तिलौराकोट कम्पाउन्डबाहिर रहेको कन्थक स्तूपमा पनि उत्खनन गरियो । त्यसका लागि जापानी नागरिक डा. नोबुओ कसाईले १ करोड सहयोग गरेका थिए । यही स्थानमा बेलायती कर्मचारी वाडेलले सन् १८९८ मा उत्खनन गरेका थिए । त्यसपछि यस वर्ष उत्खनन भएको हो । यहाँ इँटाभन्दा पहिले प्रयोग गरिने माटोका स्तूप फेला परेका छन् । भेटिएका तथ्यको अनुसन्धान भइरहेको छ । अर्को वर्ष विस्तृत खोज गरिने पुरातत्त्वविद्हरूले जनाएका छन् । यस वर्ष माटोका मूर्ति, कुँदिएको इँटा, मानव तथा जनावरका मूर्ति फेला परेका छन् । यस्तै, कुमालेको माटोका भुग्रो, जाँतो आकारको टुक्रा र धातु पगाल्ने भाँडाकुडा पनि पाइएको छ ।

लुम्बिनी विकास कोष पुरातत्त्व अधिकृत कृष्णबहादुर केसीले यसपटक पनि वैज्ञानिक तरिकाले अध्ययन अनुसन्धान गरिएको बताए । त्यसक्रममा भूभौतिक सर्भे, ड्रोन फोटोग्राफी, टोपोग्राफी, फिल्ड वाकिङ, सोसियो इकोनोमी र भिजिटर सर्भे गरेको उनले बताए ।

‘उत्खनन परिणाम राम्रो हुँदा निकै खुसी छौं,’ उत्खनन परियोजना सहनिर्देशक तथा वरिष्ठ पुरातत्त्वविद् कोषप्रसाद आचार्यले भने, ‘यस क्षेत्रको योजना र विकासका लागि कोसेढुंगा बन्न सहयोग गर्छ ।’ यसबाट तिलौराकोटको ऐतिहासिकता पुष्टि भएको उल्लेख गर्दै उनले भने, ‘अब विश्व सम्पदामा सूचीकृत हुन समस्या छैन ।’ उनका अनुसार उत्खननबाट प्राचीन सहरको स्वरूप र सांस्कृतिक विकास थाहा लाग्नेछ । तिलौराकोटको कालक्रम पत्ता लगाएर ऐतिहासिक रूपमा प्रमाणित गरे हाल रहेका भ्रम चिरेर विश्वको ध्यान तान्न थप सहयोग पुग्ने उनले दाबी गरे । ‘धेरै महत्त्वपूर्ण प्रमाण फेला परेका छन्’ लुम्बिनी विकास कोष उपाध्यक्ष भिक्षु मैत्तेय शाक्यपुत्रले भने, ‘अब छिट्टै तिलौराकोट विश्व सम्पदामा सूचीकृत हुन्छ, त्यसपछि यसको महत्व विश्वव्यापी रूपमा बढ्छ । उनले कोषले अहिलेदेखि नै तिलौराकोटमा विकासका काम थालेको र पर्यटकीय आकर्षण थप्ने काम भइरहेको बताए । ‘एक वर्षभित्रै रूप परिवर्तन हुनेछ,’ उनले भने ।

पछिल्लो उत्खननका क्रममा सय वाई मिटरको केन्द्रीय प्रशासनिक संरचना, ऐतिहासिक पोखरी, हतियार बनाउने उद्योग, व्यवस्थित सहरका पुराना संरचना भेटिएका छन् । करिब ५ सय पंचमार्क सिक्का पाइएका थिए । त्यस्तै ईशापूर्व आठौं शताब्दीका भवनका किल्ला तथा पर्खालको पोस्टहोल (काठ र बाँसका खाँबोको डोब) पनि पाइएको थियो ।

सन् २०१३ देखि यहाँ उत्खनन अन्वेषण भइरहेको छ । पहिलो वर्ष लुम्बिनी विकास कोष र त्यसपछिबाट जापान सरकारको जापानी फन्ड इन ट्रस्ट (जेफिड)को सहयोगमा युनेस्कोमार्फत अध्ययन अन्वेषण भइरहेको छ । सन् २०१९ देखि २०२१ सम्म तेस्रो चरणका लागि सम्झौता भई काम भइरहेको हो । तेस्रो चरणमा विश्व सम्पदाका लागि प्रमाण संकलन गरी डकुमेन्टेसन गरिने गरी काम अघि बढाइएको छ ।

अत्याधुनिक उपकरण प्रयोग गरेर पुरातात्त्विक मूल्यमान्यताअनुसार उत्खनन भइरहेको छ । ‘उत्खननले तिलौराकोटको प्राचीन कालक्रम पत्ता लाग्दै गएको छ,’ डुर्‍हाम विश्वविद्यालय बेलायतका प्रोफेसर तथा प्रमुख पुरातत्त्वविद् डा. रबिन कनिङ्घमले भने, ‘भित्र प्रवेश गर्नासाथै प्राचीन सहरको व्यवस्थित र ऐतिहासिक रूपरंग देख्न सकिने बनाउँदै छौं । यहाँ संरक्षणका काम पनि थालिएको छ ।’

उत्खननमा बेलायतको डुर्‍हाम विश्वविद्यालय र लार्टोव विश्वविद्यालय अस्ट्रेलियाका प्राध्यापक, युनेस्को, पुरातत्त्व विभागका र लुम्बिनी विकास कोषका विशेषज्ञ तथा पुरातत्त्वविद् सहभागी छन् । केही दिन बंगलादेश, श्रीलंका र भारतका पुरात्त्वविद् पनि सहभागी थिए । त्यस्तै त्रिविका इतिहास र संस्कृति पढ्ने १२ विद्यार्थी पनि सहभागी छन् । उत्खनन करिब २ महिनासम्म चलेको थियो । तिलौराकोट राजा शुद्धोदनको राजप्रासाद तथा भगवान् गौतम बुद्धले २९ वर्षको युवा अवस्था बिताएको स्थल भएकाले बौद्ध धर्मावलम्बीका लागि निकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । तिलौराकोट सन् १९९६ मा विश्व सम्पदाको प्रारम्भिक सूचीमा परेको थियो ।

प्रकाशित : चैत्र १, २०७५ ०९:३०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

भूकम्प पुनर्निर्माण : ७२ प्रतिशत निजी आवास बने

हरिराम उप्रेती

(गोरखा) — भूकम्पको गएको ४६ महिनामा गोरखामा ७२ दशमलव ४७ प्रतिशत निजी आवास पुनर्निर्माण सकिएको छ । यहाँका ४७ हजार ६ सय १ घरले पुननिर्माण सकेर तेस्रो किस्ताको एक लाख बुझिसकेका छन् । २०७२ वैशाख १२ को भूकम्पले यहाँका ७० हजार नौ सय ८८ निजी आवासमा क्षति पुगेको थियो । तीमध्ये ६५ हजार ६ सय ७८ घर पुनर्निर्माण र ५ हजार ३ सय १० घर प्रबलीकरण गर्न लाभग्राही सूचीमा परेका छन् ।

गोरखाको सिरानचोक गाउँपालिका–३ हर्मीमा निर्माणाधीन भूकम्प प्रतिरोधी घर ।तस्बिर : कान्तिपुर

६४ हजार चार सय ५५ लाभग्राहीको खातामा पहिलो किस्ताको रकम निकासा भइसकेको राष्ट्रिय पुननिर्माण प्राधिकरण जिल्ला आयोजना कार्यान्वयन इकाई (अनुदान व्यवस्थापन तथा स्थानीय पूर्वाधार) कार्यालयले जनाएको छ । यीमध्ये ५७ हजार एक सय ७७ ले दोस्रो किस्ता प्राप्त गरिसकेको इकाईका इन्जिनियर शैलेन्द्र भट्टले बताए । घरको जग निर्माण सकेसँगै प्राविधिकले प्रमाणित गरेपछि दोस्रो किस्ताको डेढ लाख रकम लाभग्राहीले पाउँछन् । अनुदान सम्झौता गरेपछि पहिलो किस्ताको ५० हजार र घर निर्माण सकेपछि एक लाख पाउने प्रावधान छ ।

तर यहाँ लाभाग्राही सूचीमा नाम समावेश भएका ६ हजार पाँच सय ३३ ले अनुदान सम्झौता नै गरेका छैनन् । यस्ता लाभग्राही खोजीका लागि स्थानीय तहलाई पत्राचार गरिएको इकाईले जनाएको छ । ‘अझै पनि लाभग्राही सम्झौता गर्न नआउँदा पुनर्निर्माणमा चुनौती थपिएको छ,’ भट्टले भने, ‘के कारणले सम्झौता भएन, खोजी गरेर जानकारी गराउन स्थानीय तहलाई भनेका छौं ।’ अन्यत्र घर भएका, जग्गा धनीपुर्जा नहुँदा र सरकारी अनुदान ३ लाखले अपुग हुने भन्दै घर निर्माण सुरु नगरेका लाभग्राहीले अनुदान सम्झौता नगरेको हुनसक्ने अनुमान गरिएको छ ।

पहिलो किस्ता लिएर पनि घर निर्माण सुरु नगर्ने लाभग्राही पनि रहेको भट्टले बताए । किस्ता बुझेर घर निर्माण सुरु नगर्ने १९ लाभाग्राहीले भने फिर्ता गरेका छन् । ‘किस्ता फिर्ताको प्रक्रिया बुझ्न दैनिकजसो लाभग्राही आउँछन्,’ भट्टले भने । केही पीडितले पहिलो किस्ताको ५० हजार बुझेर भूकम्पले भत्काएकै घर मर्मत गरेर बस्न थालेको र नयाँ घर निर्माणमा चासो नदिएको पनि प्राविधिकहरू बताउँछन् ।

भूकम्पले घर भत्काए पनि सरकारी अनुदान नपाएको भन्दै यहाँका १९ हजार ३८ ले गुनासो फर्म भरेका थिए । यीमध्ये ७ हजार १ सय १५ पुनर्निर्माण र पाँच हजार तीन सय १० को घर प्रबलीकरण लाभग्राहीमा परेका छन् । यीमध्ये तीन हजार पाँच सय ९४ गैरलाभग्राही रहेको पाइएको छ भने आठ सय १० जनाको अन्यत्र घर भएको पाइएको भट्टले बताए । दुई हजार एक सय ४९ को भने हालसम्म पनि गुनासो सम्बोधन हुन सकेको छैन । तिनले आफूजस्तै घर भत्किएकाहरूले पुनर्निर्माण सकिँदासम्म आफूहरू लाभग्राही सूचीमा नपरेको भन्दै असन्तुष्टि जनाउँदै आएका छन् ।

पुनर्निर्माण प्राधिकरण सुरु हुनुअगावै बनेका केही घरको भूकम्प प्रतिरोधी मापदण्ड पूरा नहुँदा चुनौती थपिएको जिल्ला आयोजना कार्यान्वयन इकाई (भवन) का इन्जिनियर विकेन्द्र खाइटुले बताए । ‘नक्साभन्दा फिल्डमा परक देखिन्छ, भूकम्पअघि बनाएका संरचनालाई भूकम्पपछि बनाएको भनेर पनि पेस गरेको पाइन्छ,’ उनले भने । पहिरो जोखिम क्षेत्रमा पनि संरचना निर्माण हुँदा त्यस्ता घर पास गर्न कठिनाइ हुने प्राविधिकहरू बताउँछन् । ‘राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणको मापदण्डभन्दा फरक निर्माण सामग्री प्रयोग भएको पनि पाइन्छ,’ उनले भने, ‘रुफ ब्यान्ड नहुनु वा ठीक तरिकाले नराख्दा पनि मापदण्ड पुग्दैन ।’

प्रबलीकरण सूचीमा नाम समावेश भएकाहरू घर निर्माण गर्न इच्छुक देखिएका छैनन् । ‘प्रबलीकरणलाई एक लाख अनुदान दुई किस्तामा दिने भनिएको छ, ढुंगा/माटोको घर सामान्य मर्मत गरेर बस्न सकिँदैन भन्दै धेरै लाभग्राही असन्तुष्ट हुनुहुन्छ,’ इकाईका इन्जिनियर भट्टले भने । प्रबलीकरण सूचीका परेका पाँच हजार तीन सय १० लाभाग्राहीमध्ये १ हजार दुई सय ४७ ले मात्र पहिलो किस्ताको रकम बुझेका छन् । यीमध्ये दुई जनालाई मात्र दोस्रो किस्ताको ५० हजार उपलब्ध गराउन हालसम्म प्राविधिकहरूले सिफारिस गरेका छन् । प्रबलीकरणमा असन्तुष्टि जनाउँदै पुनर्निर्माणकै लाभग्राहीमा पर्नुपर्ने भन्दै सात सय ४४ ले पुनरावेदन गरेका छन् । तीमध्ये ३६ जनाको पुनर्निर्माण लाभग्राही सूचीमा नाम समावेश भइसकेको छ । प्राधिकरणको केन्द्रमा पठाइएको अन्य निवेदन छानबिनकै क्रममा रहेको इकाईले जनाएको छ ।

पटक–पटक समय अवधि सकिँदा पुनर्निर्माण प्राधिकरणले समय थप्दा लाभग्राहीले घर बनाउन हतारो नगरेको प्राविधिकहरूको ठम्याइ छ । जग्गाको स्वामित्व विवाद तथा पारिवारिक झगडा, आर्थिक अवस्था कमजोर रहेका र ३ लाखले घर बनाउन नसक्ने कारण देखाउँदै घर निर्माण सुरु नगर्ने लाभग्राही पनि उल्लेख्य रहेको पाइन्छ ।

भूकम्पपीडितले अझै सहज तवरले ३ लाख ऋण पाउन नसकेको अधिकारकर्मी रमेश अधिकारीले बताए । ‘सहज तवरले ३ लाख ऋण दिनुपर्थ्यो, झन्झट किन ?’ उनले भने, ‘यो वा त्यो बहाना बनाएर पीडितलाई झनै पीडित बनाइएको छ ।’ भूमिहीनलाई घर बनाउने जग्गाको समस्या अझै सुल्झिन नसकेको भन्दै उनले असन्तुष्टि जनाए । उनले भने, ‘प्राधिकरण र स्थानीय तह यस विषयमा अझै गम्भीर भएको देखिएनन् ।’ गोरखा नगरपालिका–५ का वडाध्यक्ष रामकुमार थापाले जग्गा अभावमा घर बनाउन नसकेका भूमिहीनको समस्या सुल्झाउन माग गरे । ‘सधैं वडा कार्यालयमा आएर कुन जग्गामा घर बनाउने भन्ने सोध्नुहुन्छ, के जवाफ दिने अलमलमा छौं,’ थापाले भने । रेट्रोफिटिङमा परेर पुनर्निर्माणमै पर्नुपर्ने भन्दै पुनरावेदन गरेकाहरूको विषयमा पनि आफूहरू नाजवाफ हुने गरेको उनले गुनासो गरे ।

प्रकाशित : चैत्र १, २०७५ ०९:२८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्