संसारकै उत्कृष्ट र्‍याफ्टिङ नदी अहिले बगर

अनिश तिवारी

सिन्धुपाल्चोक — साहसिक जलयात्राका लागि विश्वमै चिनिएका सुनकोसी र भोटेकोसी नदीमा क्रसर व्यवसायी र ठेकेदारले जथाभावी दोहन गरिरहेका छन् । बगरमा जताततै खाल्डैखाल्डा छन् । नदीको बीचबाट टिपर र एक्साभेटरले बाटो बनाएपछि जल पर्यटन संकटमा परेको व्यवसायीको गुनासो छ ।

सिन्धुपाल्चोकस्थित सुनकोसी नदीमा जथाभावी उत्खनन गरी थुपारिएका बालुवा–गिट्टी ।  तस्बिर : अनिश/कान्तिपुर 

जल पर्यटनका लागि विश्वमै चिनिएका सुनकोसी र भोटेकोसी नदी मरुभूमिजस्तो भएका छन् । क्रसर व्यवसायी र ठेकेदारले एक्साभेटर लगाएर गिट्टी–बालुवा निकाल्दा नदीको धार बदलिएको छ । यी नदीमा पर्यटकीय आकर्षण घट्न थालेको छ । ‘चरम दोहनले नदीको प्राकृतिक संरचना ध्वस्त भएको छ,’ सुनकोसी बीच एडभेन्चर रिसोर्टका सञ्चालक महेन्द्रसिंह थापाले भने, ‘तटीय क्षेत्रमा टिपर र एक्साभेटरको लर्को देखिन्छन्, र्‍याफ्टिङ गर्ने ठाउँ नै छैन ।’

भूकम्पपछि सुनसान बनेका महँगा होटेल र रिसोर्ट चार वर्षपछि तंग्रिने अवस्थामा पुगेका बेला एक्साभेटरको आतंक मच्चिएको उनले बताए । ‘अहिले दैनिक डेढ सयभन्दा बढी आन्तरिक र बाह्य पर्यटक र्‍याफ्टिङका लागि आउने गरेका छन्, विदेशीहरू बगरमा टेन्ट राखेर सुत्न खोज्छन्,’ थापा भन्छन्, ‘जताततै खाल्डैखाल्डा र एक्साभेटरको चर्को आवाजका कारण बस्न सक्दैनन् ।’

२०५१ सालमा पहिलोपटक भोटेकोसी नदीमा एडभेन्चर ‘र्‍याफ्टिङ’ मा होमिएका पर्यटन व्यवसायी मेघ आलेले नदीको अवस्था देख्दा दुःख लागेको बताए । ‘सुनकोसी र भोटेकोसीको त्यतिबेलाको सौन्दर्य कहाँ उड्यो कहाँ, अहिले जताततै क्षतविक्षत देखिन्छ, दुःख लाग्छ,’ उनले भने । २०५३ सालमा जल पर्यटनको पर्मिट लिएपछि आफ्नो नेतृत्वमा ब्रिटिस टोलीसहित पहिलो पटक भोटेकोसीमा र्‍याफ्टिङ गरेको उनले सुनाए ।

राजधानीबाट करिब ७० किलोमिटर दूरीमा रहेको नदी किनारमा रमाउन वार्षिक ६० हजारभन्दा बढी स्वदेशी र २० हजार विदेशी पर्यटक आउने गरेका छन् । उनीहरूमध्ये धेरैजसो जलयात्राको आनन्द लिन खोज्छन् । साहसिक जलयात्रा र रिसोर्टमा अप्रत्यक्ष–प्रत्यक्ष रूपमा ११ सय जनाले रोजगारी पाइरहेका छन् ।

‘पर्यटकले यहाँ हेर्न आउने प्राकृतिक सौन्दर्य र साहसिक जलयात्रा हो, त्यही पनि दोहनले कुरूप बनाएको छ,’ सुनकोसी बीच रिसोर्टका सञ्चालक अञ्जन खडका भन्छन्, ‘जथाभावी दोहन हुँदा नदीको सौन्दर्यसँगै पर्यटन व्यवसाय धरापमा परेको छ ।’ सरकारले सन् २०२० लाई नेपाल भ्रमण वर्ष मनाउने र २० लाख पर्यटक भित्र्याउने लक्ष्य राखेको छ । ‘यसैगरी तीव्र दोहनलाई बेवास्ता गरिरहने हो भने यो कसरी सम्भव हुन्छ ?,’ उनले प्रश्न गरे ।

सुनकोसी र इन्द्रावती नदी किनारमा दैनिक झन्डै ५० वटा एक्साभेटर र टिपर भेटिन्छन् । घरेलु तथा साना उद्योग विकास समितिका अनुसार जिल्लाभर गरी २१ वटा क्रसर उद्योग दर्ता भएका छन् ।

सुनकोसीमा ७ र इन्द्रावतीमा १४ वटा क्रसरले नियमित दोहन गरिरहेका छन् । नदीको बीचबाट टिपर र एक्साभेटरले बाटो बनाएपछि सुनकोसीको जल पर्यटनलाई धक्का पुगेको व्यवसायीको गुनासो छ । ‘कानुन पालना गराउनेहरू नै मिलेपछि कसको के लाग्छ,’ पर्यटन व्यवसायी थापा भन्छन्, ‘ठेकेदार र क्रसरले दोहन बढाएपछि नदी क्षेत्रमा आउने पर्यटकको आकर्षण बढदैन । स्थानीय प्रशासन र जनप्रतिनिधिको मिलेमतोबिना नदी दोहन सम्भव छैन ।

चौतारा साँगाचोकगढी नगरपालिकाका मेयर अमानसिंह तामाङले नदी दोहनले पारेको असरबारे छलफल गर्न खोज्दा व्यवसायी सम्पर्कमा नआएको बताए । लाखौं कमाइ गरेर बसे पनि रिसोर्टहरूले समन्वय नगरेको उनले बताए । रिसोर्टहरू कानुनी दायरामा नआएको उनले बताए । नगरपालिका र गाउँपालिकाले बगरलाई ठेक्कामा लगाएर बर्सेनि करोडौं रुपैयाँ राजस्व संकलन गर्दै आएका छन् ।

प्रकाशित : वैशाख ९, २०७६ ०७:०४
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

भोगचलन नगरेको जग्गाको कर

अनिश तिवारी

सिन्धुपाल्चोक — स्थानीय तहले लगतकट्टा नगरेका कारणले ग्रामीण भेगका सयौ कृषक परिवारले आफ्नो हकभोगमा नरहेको जमिनको मालपोत शुल्क बुझाउँदै आएका छन् ।

जिल्लाका तीन वटा नगरपालिका र नौ गाउँपालिकाले लगतसम्बन्धी कार्यविधि, मालपोत कर मिनाह प्रक्रिया अगाडि नबढाउँदा सरकारी सडक क्षेत्रमा परेका जग्गाको शुल्क आफूहरू बाध्य भएको गुनासो किसानको छ । बाह्रबिसे–राम्चे ग्रामीण सडकका लागि २ रोपनी जग्गा दान दिएकी स्थानीय जैसीगाउँकी देवकी तिमल्सिनाले अहिले पनि उक्त जमिनको मालपोत शुल्क तिरिरहेकी छन् ।

‘स्थानीय सरकारले लगतकट्टा प्रक्रिया अझै अघि नबढाउँदा आफू मर्कामा परेको भनाइ उनको छ । आफूले भोगचलन नगरेको जमिनको कर तिर्न बाध्य बनेका छौं,’ उनले भनिन् । उनी मात्र होइन साविक राम्चे गाविस जोड्ने ८ वटा ग्रामीण सडकले ओगटेका खेतबारीको दर्जनौं परिवारले मालपोत तिर्दै आएका छन् । समस्या यथावत् रहेपछि बाह्रबिसे नगरपालिकाको १८ किमि सडकमा परेका जग्गा कर मिनाह गर्न स्थानीयले मेयर निमफुन्जोशेर्पालाई ज्ञापनपत्र बुझाए ।

सामुदायिक सारथीको सहजीकरणमा सिन्धुपाल्चोक नागरिक समाज र राम्चेका स्थानीयले जमिनको लगत कट्टा कार्यविधिको बनाउन नगरपालिकालाई दबाब दिएका छन् । ‘सडकमा जग्गा गुमाउनु पनि छ , उल्टै सार्वजनिक सडकको कर तिर्नुपरेपछि स्थानीय मकामा परेहको कृषकहरूको गुनासो छ । जिल्लाको पूर्वी भेग तातोपानीदेखि पश्चिम हेलम्बुसम्म गाउँगाउँसम्मका सडक बनाउन स्थानीयले जमिन दिएका छन् । तरउनीहरूले भोगचलन गर्न नपाए पनि मालपोत शुल्क तिरिरहेका छन् ।

सडकलाई फराकिलो बनाउने क्रममा यस्तो समस्या जिल्लाभर देखिएको सारथीका जिल्ला संयोजक हीरा खडकाले जानकारी दिए । ‘स्थानीय स्तरमा यो अभियानले कर पीडित कृषकलाई राहत पुग्ने उनको भनाइ छ । जिल्लाभर १२ स्थानीय तहको सबै १ सय ३ वडामा स्थानीयको २ हजार ५ सय ७५ रोपनी जग्गा सडकमा परिणत भएको सारथीको प्रारम्भिक अध्ययनले देखाएको छ । दुई हजारभन्दा बढी सडकको लगतकट्टा नहुँदा मालपोतकर संकलन भइरहेको छ ।

जमिनको यो समस्यालाई तत्कालै समाधान गर्न स्थानीय तहले लगत संकलन गरी लगत कट्टा प्रक्रियामा लाग्नुपर्ने तर्क मालपोत अधिकृत शान्ता बस्न्यातको छ । लगत संकलन अभिलेख लिएर भूमि मालिक पहिचानसहित कर मिनाहको प्रक्रियामा लाग्नुपर्ने हुन्छ,’ बस्न्यातले भनिन् । सार्वजनिक सडक ऐन २०३१, रोड बोर्ड ऐन २०५८, मालपोत ऐन २०३४ लगायतका ऐन एवं कानुनले सडकमा परेको जग्गाको मालपोत मिनाहबारे प्रस्ट रूपमा केही उल्लेख गरेको छैन ।

हालै जारी भएको स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन २०७४ को दफा ११ (घ) स्थानीय कर, सेवा शुल्क तथा दस्तुर शीर्षकमा ‘संघीय तथा प्रदेशको कानुन’ को अधीनमा रही सम्पत्तिको कर, घरवाहलदेखि मनोरञ्ज करसम्मको नीति, कानुन, मापदण्ड कार्यान्वयन र नियम गर्ने प्रावधान छ ।

सोही ऐनको अनुसूची ३ को ११ मा स्थानीय सडक, ग्रामीण तथा कृषि, सडक–पुल झोलुंगे पुल, पुलेसा, सिँचाइलगायतका नियम भनिए पनि सडकमा परेको जग्गाको मालपोत कर कट्टीको बारे ऐन मौन छ । सडकमा परिणत भइसकेको जग्गाको पनि कर तिर्नुपरेको समस्या यथावत रहेको बताउँदै तीन नगरदेखि नौ गाउँपालिकाका जनप्रतिनिधिले यसका लागि लाग्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन् । ‘यो समय सामायिक समस्या पहिलेदेखि हो, यसबारे बुझेर पहल कदमी लिनेछौं,’ गाउँपालिका महासंघका अध्यक्ष एवं जुगल गाउँपालिकाका प्रमुख रहेका होमनारायण श्रेष्ठले भने । बाह्रबिसेनगरपालिकाका मेयर निमफुन्जो शेर्पाले समस्या समाधानमा लाग्ने बताए ।

प्रकाशित : वैशाख ८, २०७६ ०८:०८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT