स्वप्न महलको दुर्दशा !

श्रीकृष्ण अनिरुद्ध गौतम

वर्तमान विश्व व्यवस्थाको श्रेय बीसौं शताब्दीका अन्तिम दुई दशकलाई जान्छ । जो विजयी भए, तिनका लागि त्यो कालावधि अनुपम थियो । जो हारे र जसले सर्वस्व गुमाए, तिनका लागि अत्यन्त दुर्दशापूर्ण, अन्धकारमय ।

ती अन्तिम दुई दशकमा पहिलो र दोस्रो विश्वयुद्धपछि खडा भएका कम्युनिस्ट स्वप्न महलहरू भत्किएर एउटा नयाँ व्यवस्थाको जग बसेको थियो । त्यो जग थियो- उदारता, स्वतन्त्रता, उन्मुक्ति सम्बन्धी बुझाइको, एउटा नयाँ संस्कृतिको । विश्व सन्दर्भमा त्यही, त्यसरी नै बुझियो । (तर नेपालको अनुभव अलि भिन्न रह्यो, अन्यत्र कम्युनिस्टलाई दुत्कारिइरहँदा यहाँ भने वैधता प्रदान गरिँंदै थियो ।)

त्यतिबेला एकजना अमेरिकी प्राज्ञ फ्रान्सिस फुकुयामा अलि बढी नै उत्साहित भएर कम्युनिस्ट स्वप्न महलको विसर्जनलाई इतिहासको अन्त्य र अन्तिम मान्छे भन्दै त्यस कालखण्डलाई नयाँ युगको सुरुवात भन्न हतारिएका थिए । उनले वैचारिक युद्ध नै समाप्त भएको घोषणा गरेका थिए । किनभने उनले पूर्वी युरोप र तत्कालीन सोभियत संघमा कम्युनिस्ट सर्वसत्तावादको अन्त्य नै उदार लोकतन्त्रको दिग्विजय हो भन्ने ठहर्‍याएका थिए । तर विश्व परिस्थिति उनले भनेजस्तै थिएन । त्यो विचारधाराकै अन्त्य भने थिएन । नियन्त्रणमुखी संस्कारको पूरै विसर्जन थिएन ।

मिखाइल गोर्वाचोभ हटाइनु, सोभियत संघ टुक्रिनु, तत्कालीन संघको सबैभन्दा ठूलो घटक रूसमा बोरिस येल्तसिन आउनु र त्यही जगमा उभिएर भ्लादिमिर पुटिनको उदय हुनुलाई चटक्कै बिर्सन मिल्दैन । कम्युनिस्ट एकतन्त्री सर्वसत्तावादको बर्लिन पर्खाल ढलिरहँदा धेरैले ठाने— त्यसले बीजाधान गरेको भ्रूण पनि मासियो, अब एकतन्त्री मनसुबाकै विसर्जन भयो । त्यस्तो थिएन । त्यसको बीउबिजन बाँकी नै थियो । माथि-माथि छिमलिएको थियो रुख, जरा साबुतै थिए । सोभियत संघ विखण्डित भयो । हो, क्रूर तानाशाह जोसेफ स्टालिनको मूर्ति ढल्यो ।

कम्युनिस्ट शासनबाट उत्पीडित जनजनले उत्सव मनाए । तर स्टालिनको मूर्ति राखिएका मनलाई चियाउने फुर्सद र धैर्य विरलैमा मात्र थियो । विभिन्न देशका कम्युनिस्ट, पूर्वकम्युनिस्ट समूहहरू उनको तस्बिरमा माल्यार्पण गर्दै लुकी-लुकी पूजा गरिरहेकै थिए । त्यो प्रवृत्तिको पूजा थियो र त्यो प्रवृत्ति अद्यापि जीवितै छ ।

सन् १९८९ मा तियानमेन चोकमा नरसंहार गरेर पनि चीनमा कम्युनिजम कायमै रहेको थियो र ल्याटिन अमेरिकाको क्युबामा फिडेल क्यास्ट्रोलाई अमेरिकाले झुकाउनसकेको थिएन । उत्तर कोरियालाई त चीनकै कवच प्राप्त थियो, त्यसैले त्यहाँ शासकका मनमा त्रास पसे पनि व्यवस्थालाई पूर्वी युरोपको लहरले हल्लाउन सकेन ।

यद्यपि के हो, कसो हो भन्ने आशंका र त्रासचाहिंँ निश्चय नै थियो । सोभियत युगको समाप्तिपछि विश्व एकध्रुवीय त भयो, साथसाथै क्षेत्रीय ध्रुवीकरणको तनाव बढेर गयो । विश्वमा नयाँ व्यवस्थापनको खाँचो आइपर्‍यो, किनभने शीतयुद्धताकाको अवस्थामा तत्कालीन राज्यहरूको सार्वभौमिकताभित्र अटाएर र कतिपय अर्थमा गुम्सेर बसेका जातीय-क्षेत्रीय आकांक्षाहरू अभिव्यक्त हुनथाले ।

कतिपय राज्य, विशेष गरेर शीतयुद्धकालका कम्युनिस्ट शासित युगोस्लाभिया र चेकोस्लाभियाले परिवर्तित समयको नवउद्बोधन थेग्न सकेनन् । फलस्वरूप टुक्रिए । सबैभन्दा दुर्दान्त विखण्डनचाहिँ युगोस्लाभियाको भयो । १९९० को दशकलाई एकातिर उदार लोकतन्त्रको दिग्विजयका रूपमा चित्रण गरिरहँदा अर्कातिर पुनव्र्यवस्थापनको पीडादायी प्रक्रियालाई चटक्कै बिर्सन मिल्दैन ।

तथापि सत्य हो, त्यसताका धेरै देशमा कम्युनिस्टहरू रक्षात्मक थिए । निश्चय नै पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्टहरूको पतन र सोभियत विखण्डनको राप र तापमा नेपालकै कम्युनिस्टसमेत धक फुकाएर आफूलाई कम्युनिस्ट भनेर चिनाउन अप्ठ्यारो मान्थे, विशेष गरेर देशको सरहद बाहिर ।

उनीहरूका धेरै संस्करण थिए र अद्यापि छन् । तर भाइचाराका नाममा यदाकदा एकै कित्तामा उभिएका समेत हुन्थे । आजै हेर्नुहोस्, आफू कम्युनिस्ट नरहेको घोषणा गर्ने बाबुराम भट्टराईलाई समेत कम्युनिस्टको आलोचना सुन्दा आफ्नो मुटु कताकता छेडिएकै जस्तो लाग्छ । उसबेला झन् कुनै जाति विशेषलाई कसैले केही भन्दा जातै उठेजस्तै, कसैले कम्युनिस्टलाई बिझाउने शब्दावली प्रयोग गर्दा सबै आआफ्ना ठाउँबाट होहल्ला मच्चाउँथे, मन थाम्न नसकेर ।

खै किन हो, गालीगलौज गर्नुलाई कम्युनिस्टहरू आफ्नो जन्मसिद्ध अधिकारै ठान्थे । अझ मननीय त के छ भने उनीहरूले अझसम्म त्यो परम्परा कायमै राखेका छन् । आफूसँग विचार नमिल्नेलाई क्षुद्र र तुच्छतम हिसाबले गाली गर्नु, फेरि सँगै कामै गर्नु नपर्नेझैं गरेर प्रस्तुत हुनु मानौं उनीहरूको स्वभावै हो ।

लोकतन्त्र हो त सभ्य, सुसंस्कृत र शिष्ट व्यवस्था हो, तर लोकतन्त्रसँग यतिका लामो अन्तरक्रियापछि समेत उनीहरूको गालीगलौज-प्रेम कायमै छ । लोकतान्त्रिक विधिबाटै प्राप्त सत्ताको उच्चस्थानमा आसीन हुँदासमेत तिनले विनम्रता वरण गर्न नसक्नुचाहिंँ किन हो, राजनीतिक विश्लेषणबाट पत्ता लगाउन नसिक्ने, मनोविश्लेषककै सहयोग लिनुपर्ने हो कि जस्तो लाग्छ ।

एकछिन फेरि तत्कालीन अवस्थातर्फै फर्किऔैं । पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट तन्त्र धराशायी भइरहँदा यता नेपालमा भने नेपाली कांग्रेस कम्युनिस्ट घटकहरूसँग अंकमाल गरिरहेको थियो । राजाको एकतन्त्री शासनविरुद्ध कांग्रेस र कम्युनिस्ट संयुक्त मोर्चा बनाइरहेका थिए । आन्दोलनको तयारी गरिरहेका थिए ।

यो २०४६ साल अर्थात् अंगे्रजी १९९० को प्रसंग हो । आन्दोलनको उद्घोषसँगै कांग्रेस र कम्युनिस्ट सँगै थुनिए, सँगै बसे । तिनले सँगै यातना सहे । २०४६ सालको आन्दोलन सफल भएपछि कांग्रेसको नेतृत्वमा संयुक्त अन्तरिम सरकार बन्यो ।

कांग्रेस र कम्युनिस्ट बीचको सहकार्यको मनोविचार जेलमै उत्पन्न भएको थियो । सँगै बस्दाका अनुभव आदान-प्रदान, एकअर्काका दु:ख-सास्तीप्रति सहानुभूतिकै कारण (स्वभाव आआफ्नै ठाउँमा हुँदाहुँदै पनि) दुई भिन्न विचारधारा राख्ने पात्रहरूलाई परिस्थितिले नजिक ल्याएको थियो ।

दुवै थरीमा उद्देश्यप्रति समर्पण र ध्येयनिष्ठाका साथै दुवैथरी देशको सर्वोपरि कल्याणकै लागि अनुप्रेरित थिए भन्ने देखिन्थ्यो (पछिल्ला अनुभवका कारण ‘थियो’ नभनेर ‘देखिन्थ्यो’ भन्ने अवस्था आएको छ) । निश्चय नै एकथरीमा साम्यवादी सपना थियो र अर्को थरी लोकतन्त्रलाई साधन र साध्य दुवै ठान्थ्यो । कम्युनिस्ट लोकतन्त्रलाई साधनका रूपमा प्रयोग गर्दै साम्यवादमा जाने मनसुबा राख्थे । वैचारिक र शैलीगत द्वन्द्व रहँदा-रहँदै कांग्रेस र कम्युनिस्ट नेपाली लोकतन्त्रका दुई पांग्रा बन्न पुगेका थिए ।

कम्युनिस्टहरू व्यक्तिगत कुराकानीमा बदलिएको विश्व परिवेशमा साम्यवाद सम्भव छैन भनिरहँदा सार्वजनिक रूपमा भने जनवादी व्यवस्था ल्याउने प्रवचन दिइरहन्थे । तथापि उनीहरूको लोकतान्त्रिक रूपान्तरण हुन्छ र एकदिन यस्तो आउँछ, उनीहरू लोकतान्त्रिक विधि-व्यवस्थासँग एकात्म हुन्छन् नै भनेर सहकार्यका लागि प्रोत्साहित गरिरहँदा एकथरी भने हमेसा कम्युनिस्टहरूलाई वैधता दिनु हुँदैन भनिरहेकै थिए । उतिखेर निश्चय नै लोकतन्त्रप्रेमीहरूको एउटा कित्ता कम्युनिस्टहरूले कुनै न कुनै दिन धोका दिन्छन् र आफ्नो मनसुबा देशमाथि लाद्नेछन् भनिरहन्थ्यो ।

अहिले पनि भनिरहेको छ । बीचमा माओवादी हिंसात्मक विद्रोह, दरबार हत्याकाण्ड र त्यसपछि राजा बनेका ज्ञानेन्द्रका दुराग्रहका चल्ते देशमा फरक मोड आयो । दोस्रो जनआन्दोलन, दुईपटक संविधानसभाको निर्वाचन र संविधान नै नयाँ आयो । फलस्वरूप, देशमा लोकतान्त्रिक शासन पद्धति अन्तर्गतको गणतन्त्र संस्थागत गर्ने कार्य सम्पन्न भयो । यो महत् कार्यलाई दुवैथरी मिलेरै सम्पन्न गरेका हुन् ।

यहाँनेर सम्झनुपर्ने के छ भने विश्वभर विशेष गरेर लोकतान्त्रिक मुलुकमा कम्युनिस्टहरू दुत्कारिइरहेको अवस्थामा नेपालमा भने कम्युनिस्ट पार्टीले केन्द्रीय संसदमा दुई तिहाइ नजिक स्थान हासिल गरेको छ तथा ७ मध्ये ६ प्रदेशमा उसैको वर्चस्व स्थापित भएको छ ।

यो अवस्था आउनमा कांग्रेसको आन्तरिक दुर्दशा र बाह्य प्रस्तुति सहायक भयो नै, मुख्य कारक तत्त्वचाहिंँ नेपालका मुख्य प्रवाहका कम्युनिस्टहरू नामले कम्युनिस्ट भए पनि लोकतान्त्रिक संघर्षका सहयोद्धा भएका कारण उनीहरूले लोकतन्त्रलाई खजमज्याउँदैनन्, स्वतन्त्रताको ‘स्पेस’लाई साँघुरो बनाउँदैनन्, धोका दिँदैनन् भन्ने विश्वास हो । तर दुर्भाग्यवश, जनविश्वास विपरीत दुईतिहाइ पाएको कम्युनिस्ट सत्ताले अनौठो व्यवहार गर्न थालेको छ । तानाशाही व्यवस्थासँग मिल्दोजुल्दो व्याख्या अघि सार्न थालेको छ ।

लोकतन्त्रमा शासनमा पुग्नु भनेको सुविधा होइन, जिम्मेवारी हो । आलोचना सच्चिने अवसर हो, अपमान होइन । मर्यादाको पहिलो घेरामा शासकहरू हुन्छन्, त्यसपछि अरूको कुरा आउँछ । अचेल यहाँ भने शासन पक्षले निकै फरक व्याख्या गर्नथालेको छ । यसले कताकता मनसुबाचाहिँ नियन्त्रणात्मक प्रथाकै हो कि भन्ने आशंका जन्माएको छ ।

दोस्रो विश्वयुद्धपछिको कम्युनिस्ट स्वप्न महल पुन: निर्माण गर्ने आकांक्षा जीवितै छ भन्ने आशंका गर्न थालिएको छ । यद्यपि नेपालका कम्युनिस्टहरू र त्यसमा पनि पूर्वएमाले कित्ता पटक-पटकका लोकतान्त्रिक संघर्षको सहयोद्धा रहेको एवं अभ्यासकै क्रममा समेत लोकतान्त्रिक प्रथामा राम्ररी दीक्षित भएको हुँदा त्यस्तो हुँदैन भन्नेहरू छन् ।

तर ख्याल रहोस्, उनीहरूको सत्ता व्यवहारका चल्ते त्यो प्रतिरक्षा गर्न नसक्ने अवस्था बनिरहेको छ । यसर्थ अनुरोध छ, बीसौं शताब्दीका अन्तिम दुई दशकमा भत्केको कम्युनिस्ट स्वप्न महलको दुर्दशा सम्झेर लोकतन्त्रका उदारता, स्वतन्त्रता र उन्मुक्तिजस्ता मन्त्रहरू बारम्बार मनन गर्दै शासन गरियोस् ।

प्रकाशित : जेष्ठ ३, २०७६ ०८:०६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

मदन भण्डारीको राजनीति

टीका ढकाल

मदन भण्डारीबारे सार्वजनिक रूपले लेख्नु जोखिमयुक्त छ । नागरिकले अपेक्षापूर्वक हेरिरहेको शीर्षनेता अचानक दिवंगत हुँदा आम मनोविज्ञानमा उसको विचार वा राजनीतिको गोरेटोभन्दा भावना हावी हुन्छ । मृत्युको पच्चीस वर्षपछि पनि मदन भण्डारीबारे हुने विमर्शमा भावना हावी छ ।

अहिले नेपाललाई नेतृत्व गरिरहेका धेरै वाम नेताका समकक्षी तर उनीहरूका पनि नेता थिए भण्डारी । र उनी बाँचिरहेका भए सायद उनैको नेतृत्व हुनसक्थ्यो भन्ने कल्पनाले उनैका समकक्षीलाई समेत भावनामा धकेल्ने गरेको देखिन्छ । राजनीतिक व्यक्तित्वबारे उसैको स्मृति गरिने दिन केही लेख्नु झनै भावनाप्रधान हुनसक्ने जोखिम छँदै छ । तर भावुकता मात्रले समीक्षात्मक लेखनलाई न्याय गर्दैन ।

एमालेनिकट कतिपय लेखक र नेताहरूले भण्डारीद्वारा प्रतिपादित जनताको बहुदलीय जनवाद (जबज) माथि विद्यावारिधिसम्मको शोध गरेका छन् । सार्वजनिक लेखनमा अधिकांशले उनको राजनीतिको ठोस समीक्षा गर्नुभन्दा उनको कठोर भूमिगत जीवन र संगठन कौशलका वर्णनमा धेरै समय खर्चेको देखिन्छ ।

उनले नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई देखाएको वैचारिक धारप्रति या त तीव्र समर्थन या तीव्र आलोचना छ । कम्युनिस्ट शुद्धतावादीहरूले उनको गतिशीलतालाई जबजको सुरुवाती समयमा संशोधनवादको आरोप लगाएर अध्ययन गर्नै अस्वीकार गरे ।

अझै गरिरहेकै छन्, तर त्यो घट्दो क्रममा छ । उनको पार्टी नेकपा एमालेले चाहिँं जबजलाई २०५४ को छैटौं महाधिवेशनदेखि नेपाली क्रान्तिको मार्गदर्शक सिद्धान्तका रूपमा अंगीकार गर्‍यो । एमाले र माओवादी केन्द्रबीच एकता भएर अहिले निर्माण हुँदै गरेको नेकपाले भण्डारीका विचारलाई कसरी विकसित गर्दै लैजान्छ भन्ने कुराले नेकपालाई हेर्ने राष्ट्रिय-अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टिकोण धेरै हदसम्म निर्धारण गर्छ ।

व्यवहारवादको विरासत
पुष्पलालले स्थापना गरेको नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका सदस्यका रूपमा अन्यको जस्तै उनको पनि प्रारम्भिक उद्देश्य नेपालमा बलपूर्वक नौलो जनवादी क्रान्ति गरी कम्युनिस्ट व्यवस्था स्थापना गर्ने नै थियो । ‘बन्दुकको नालबाट सत्ता प्राप्त हुन्छ’ भन्ने माओत्सेतुङकोे भनाइ कम्युनिस्ट आन्दोलनका सन्दर्भमा सबैभन्दा धेरै उद्धृत गरिने मध्येको हो । यसले नौलो जनवादी व्यवस्था स्थापना गर्न हतियारबन्द संघर्षलाई एक मात्र माध्यम ठान्छ, जसलाई संसारका धेरै कम्युनिस्टले आफ्नो राजनीतिको प्रधान दीक्षाका रूपमा ग्रहण गरेका छन् ।

पुष्पलालले आफ्नो जीवनको अन्त्यसम्म नौलो जनवादी क्रान्ति गर्नुपर्ने तर हतियारबन्द संघर्षका लागि परिस्थिति परिपक्व नभइसकेको व्याख्या गरे । वैचारिक रूपमा माक्र्स, लेनिन र माओबाट पर जान नसके पनि पुष्पलालको राजनीतिक विचारलाई नेपालको आन्तरिक राजनीतिको व्यवहारवादी पक्षले प्रभावित गरेको थियो । नेकपाको चार सिट मात्र भएको र कांग्रेसको दुई तिहाइ भएको, राजाद्वारा विघटित संसद पुन:स्थापना हुनुपर्छ, कांग्रेस-कम्युनिस्ट मिलेर प्रजातन्त्र स्थापनका लागि आन्दोलन गर्नुपर्छ भन्ने पुष्पलालका विचार व्यवहारवादबाट जन्मेका हुन्, कम्युनिस्ट वैचारिकताको स्रोतबाट होइन ।

मदन भण्डारीले पुष्पलालबाट अलग्गिएर मुक्ति मोर्चा समूह बनाउनुको खास कारण ‘अगाडि पनि बढ्न नचाहने र पछाडि हट्न पनि सम्भव नहुने’ पुष्पलालकै लाइन थियो, जसबारे छुट्टै विश्लेषण आवश्यक पर्छ ।

कतिचाहिंँ भन्नुपर्छ भने तत्कालीन राजनीतिक कार्यदिशाका हिसाबले प्रजातन्त्र स्थापना गर्न कांग्रेससँग सहकार्य गर्नुपर्ने धारणामा पुष्पलाल सही भए पनि बीपीले तिरस्कार गरिदिएपछि, भण्डारीका विचारमा, पुष्पलालको प्राथमिकता फुट्दै गरेका कम्युनिस्ट घटकलाई एकै ठाउँमा ल्याउनेतर्फ हुनुपर्थ्यो । पार्टीका धेरै शीर्ष भनिएका नेताहरू पञ्चायत प्रवेश गरेका थिए ।

पार्टी संस्थापकका रूपमा एकताको अभिभारा पुष्पलालमाथि थियो । उनले अपेक्षित सफलता देखाउन नसकेपछि ध्रुवीकरण गर्ने क्रममा भण्डारी संलग्न मुक्ति मोर्चा समूह र वर्तमान प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली सामेल झापा विद्रोहीहरूको क्रियाशीलतामा बनेको को-अर्डिनेसन केन्द्र बीचको एकताबाट नेकपा माले निर्माण भएको हो ।

भण्डारीले मालेको नेताका हैसियतले कांग्रेस-कम्युनिस्ट सहकार्य गर्न कांग्रेस नेता गणेशमान सिंहलाई पहिलो जनआन्दोलनको कमान्डर बनाउनेदेखि संयुक्त वाममोर्चा निर्माणमा अग्रसरता लिएर बीपी-पुष्पलालपछिको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनलाई गति दिएको देखिन्छ ।

जनआन्दोलनको सफलतापछि २०४७ सालको संविधान निर्माणमा आफ्ना असहमति व्यक्त गर्न उनले अघि सारेका आलोचनात्मक समर्थनका सत्ताइस बुँदाले उनको महत्त्व थप स्थापित गर्छन् । तिनै बुँदाका वरिपरि वर्तमान नेपालको संविधान सम्बन्धी राजनीति घुमिरहेको छ ।

नौलो जनवादबाट जबजतिर
भण्डारीको राजनीतिले नेकपाका संस्थापक पुष्पलालको व्यवहारवादी विरासत बोक्छ भने सैद्धान्तिक रूपमा माक्र्सवादका राजनीतिक पक्षको (माक्र्सवाद अर्थशास्त्र पनि हो) नेपाली अवधारणा निर्माण गर्छ ।

यसले माओद्वारा प्रयोग गरिएको मजदुर-किसान वर्गको संयुक्त हिंसात्मक हस्तक्षेपबाट स्थापित हुने सर्वहारा अधिनायकत्व सहितको नौलो जनवादी व्यवस्था परित्याग गर्न जबजलाई स्थापित गर्छ । जबजको अर्थशास्त्रीय पक्षमाथि भण्डारीका सीमित विवेचनाहरू छन्, जसबारे थप व्याख्या चाहिन्छ । सिद्धान्तत: तत्कालीन एमालेको राजनीतिक भाषामा जबज समाजवादोन्मुख प्रणालीको सामाजिक-राजनीतिक कार्यक्रम हो ।

भण्डारीको विचारमा मानव अधिकार, प्रेस तथा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, सामाजिक न्याय र प्रतिस्पर्धी राजनीतिक प्रणाली कुनै खास ‘वाद’ विशेषको एक्लो पुँजी नभएर मानवजातिले सयौं वर्षको संघर्षद्वारा प्राप्त गरेका उपलब्धि हुन् । त्यसैले जबजले तिनलाई ग्रहण गर्छ र वर्गीय चेतनाको माक्र्सवादी दर्शनका आधारमा श्रमजीवी जनताको पक्ष लिएर प्रतिस्पर्धामा आफूलाई अब्बल साबित गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छ । अर्थात जुन राजनीतिक कार्यसूचीलाई संसारभरिका कम्युनिस्टहरूले ‘रणनीतिक’ उपयोगका लागि छुट्याएका थिए र छन्, तिनलाई जबजले सैद्धान्तिक प्रस्थापना बनाएको देखिन्छ ।

दार्शनिक आधारका रूपमा जबजको अर्को पक्ष बहुलताको अंगीकार हो । समाज, जीवन र प्रकृतिको बहुलतालाई फरक व्यक्तिका फरक विचारमा प्रतिविम्बित हुने नियमित गुण मानेर बहुलता र द्वन्द्ववादको अन्तरसम्बन्ध स्थापित गर्ने कार्य मौलिक लाग्छ । बनारसमा उनलाई प्राप्त पौरस्त्य चिन्तनको सान्निध्यका कारण यस्तो भएको हुनसक्छ । विकास (इभोलुसन) को प्रतिस्पर्धा प्रकृतिबाट सुरु हुन्छ र प्रतिस्पर्धा बहुलतामा मात्रै सम्भव हुन्छ ।

यसरी पुरातन कम्युनिस्टहरूले नस्विकारेको बहुलवाद तत्कालीन एमालेले आफ्नो बीज दर्शनमा स्विकार्‍यो । उग्र क्रान्तिकारिताबाट यात्रा सुरु गर्ने कम्युनिस्ट पार्टीका लागि यो ठूलो परिवर्तन हो, साथै नेपालका सन्दर्भमा मुख्य दलहरूबीच घट्दो वैचारिक भिन्नताको द्योतक पनि ।

त्यसयता वैचारिक रूपमा मदन भण्डारीसँग असहमत हुने मोहनविक्रम सिंह वा नारायणमान बिजुक्छेले नेतृत्व गरेका वाम घटकहरूले व्यवहारमा बहुलताको अभ्यास गरिरहेकै छन् । एक समय मदन भण्डारीलाई संशोधनवादी वा विसर्जनवादी भएको आरोप लगाउने माओवादी पक्ष पनि अहिले उनको वैचारिक लाइनबाट प्रशिक्षित एमालेसँग एकता टुंगो लगाउने चरणमा छ ।

अहिंसात्मक संघर्ष
व्यवहारवादसँग विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनको सर्वसत्तावादी चरित्रलाई संश्लेषण गरेर आएको परिणामस्वरूप हुनुपर्छ, भण्डारीको प्राथमिकतामा हिंसात्मक संघर्ष देखिँंदैन । उनको जीवनको अनौठो संयोग के देखिन्छ भने हिंसालाई एकपल्ट राजनीतिक कार्यसूची बनाइसकेको र फेरि बनाउन चाहने दललाई नेतृत्व दिएर त्यसबाट अलग मात्र उनले गरेका छैनन्, आफूले समेत कुनै पनि हिंसात्मक संघर्षमा भाग लिएका छैनन् ।

नेपाली कांग्रेसको स्थापना गरी नेपालको राजनीतिलाई प्रत्यक्ष नेतृत्व प्रदान गर्ने बीपी कोइरालाहोऊन् वा कम्युनिस्ट आन्दोलनबाट परिवर्तन ल्याउन अग्रसर भएका झापा विद्रोहीहरू, आफ्नो उद्देश्यलाई सजिलो पार्न कुनै न कुनै रूपले हिंसात्मक माध्यमको प्रयोग नेपाली राजनीतिमा सबैले गरे ।
धेरैलाई के थाहा छैन भने झापा विद्रोहका समयमा मदन भण्डारी पुष्पलालसँगै थिए, जहाँ हिंसात्मक संघर्ष हुनुपर्ने तर वस्तुस्थिति उपयुक्त नभैसकेको विश्लेषण थियो । त्यसको करिब २० वर्षअघि बीपीको हिंसात्मक संघर्ष ‘एक मात्र माध्यम’का रूपमा प्रयुक्त थिएन । बरु इतिहासको खास कालखण्डमा जहानियाँ निरंकुशतालाई परास्त गर्न अपनाइएको अल्पकालीन रणनीति थियो ।

‘दीर्घकालीन जनयुद्ध’लाई चाहिँं माओवादी पार्टीहरूले रणनीति बनाउँछन्, जसको नेपाली स्मृति ताजै छ । मदन भण्डारीले पुष्पलालबाट अलग हुनासाथ अहिंसात्मक संघर्षद्वारा जनतालाई व्यापक रूपले गोलबन्द गर्दै नागरिक हस्तक्षेप सिर्जना गरी ल्याइने परिवर्तनमा आफूलाई केन्द्रित गरेको देखिन्छ ।

आलोचना
भण्डारीका प्रशस्त राजनीतिक पाटाहरू छन्, जसबारे अझै चर्चा हुन बाँकी छ । केही पक्षबारे माथि चर्चा गरिसकेपछि उनको विचार लक्षित आलोचनाप्रति विचार गर्नु उपयोगी हुन्छ । आलोचनाको अध्ययन नेतृत्वको तिरस्कार होइन । जसरी माक्र्स, लेनिन वा माओ अथवा रसेल, कामु वा बीपीहरू सम्मानित थिए, तर पूर्ण थिएनन् ।

भण्डारी पनि सम्मानित छन्, पूर्ण होइन । यद्यपि जबजमाथि देशभित्रको उग्रवामपन्थी कोणबाट धेरै आलोचना छन्, जसले जबजलाई र नेपाली राजनीतिमा भण्डारीको योगदानलाई पूरै खारेज गर्न खोज्छ । आज देशको नेतृत्व गरिरहेको दलले मार्गदर्शक ठानेको विचारलाई खारेज गरेर राजनीति बुझ्ने प्रयास गर्नु लहड मात्रै हुन जान्छ ।

त्यसो त उग्रवामपन्थले आलोचना गर्न आफूबाहेक कसैलाई पनि बाँकी राख्दैन । ती आलोचनाहरू विषयवस्तु केन्द्रित हुनेभन्दा क्रान्तिकारी शब्दजालमा ज्यादा आधारित हुन्छन् । नेपालको वामपन्थी आन्दोलनको पुरानै रोग हो यो ।

नेकपा एमाले भित्रैबाट सुरुवातमा झलनाथ खनाल र निरन्तरचाहिँं घनश्याम भुसालले जबजका सुधार गर्नुपर्ने पक्षबारे बहसको नेतृत्व गरिरहेका छन् । भुसालले उठाउने विमर्शमा जबजले पुँजीपति वर्गसमेतको सहकार्यमा पूरा गरेको भनिएको पुँजीवादी-जनवादी राजनीतिक क्रान्तिलाई संस्थागत गर्न कस्तो अर्थराजनीतिक कार्यदिशा हुनुपर्छ भन्ने विषयलाई प्रधान बनाइएको छ ।

जबजको अर्थशास्त्र माक्र्सको सैद्धान्तिक मान्यताबाट धेरै टाढा पुगेको दाबी गर्दै भुसालले जबजको ‘च्याप्टर क्लोज’ भएर नयाँ गन्तव्य लिनुपर्ने ‘व्यक्तिगत’ धारणा अघि सारेका छन् । नेकपाको लोकतान्त्रिक प्रामाणिकता कायम राख्ने हो भने भुसालले भनेजसरी मदनको विचारलाई बेवास्ता गरेर माक्र्सवादी जडसूत्रतिर फर्कन आजको नेकपालाई सम्भव देखिंँदैन ।

भण्डारीबारे थप अर्थपूर्ण आलोचना खोज्दै जाँदा अमेरिकाको विस्कन्सिन विश्वविद्यालयका मानवशास्त्री स्टेफेन माइकसेल फेला पर्छन् । माइकसेलले २०५१ को आसपास अंग्रेजी भाषाको ‘हिमाल’ म्यागाजिन (हाल प्रकाशन हुँदैन) मा पेरुका माओवादी नेता गोन्जालोप्रति नेपालका युवामा देखिएको आकर्षणबारे लामो लेख लेखेका थिए ।

त्यस विवेचनाद्वारा उनले नेपालमा पेरुकै प्रकृतिको माओवादी सशस्त्र द्वन्द्व हुनसक्ने भविष्यवाणीसमेत गरेका थिए, जुन एक वर्ष नहुँदै मिल्न पुग्यो । उनले जबजको आलोचना गर्दाचाहिँं आफूलाई शुद्धतावादी कम्युनिस्टको कित्तामा उभ्याएका छन् (जुन उनी होइनन्) ।

एकातिर उनी जबजले माओका विचारलाई तोडमोड गरेर बरबाद गरेको भन्छन् भने अर्कातिर कम्युनिस्ट परिभाषाको प्रजातन्त्रलाई अपूर्ण भन्छन् । कम्युनिस्ट पार्टीलाई जबजले संसदीय निर्वाचनको चक्रमा अल्झाएर क्रान्तिबाट विमुख गर्छ र पुँजीपति वर्गको स्वार्थमा समर्पित गर्छ पनि भन्छन् । माइकसेलले बेवास्ता गरेको पक्ष के हो भने भण्डारीले माओवादबाट पार्टीलाई पृथक गर्न जानाजान नौलो जनवादी बाटोबाट आफूलाई जबजतिर मोडेका हुन् ।

माओले चीनमा पाएको सफलता चीनकै विशेष अवस्थाको उपज भएकाले त्यो बाटोबाट नेपाली क्रान्तिचाहिंँ नहुने निष्कर्षमा भण्डारी नेकपा मालेको चौथो महाधिवेशनकै आसपासतिर पुगेका थिए । माइकसेलले सुझाएका बाँकी दुई विषयमा भने आजको सत्तारूढ नेकपाले गम्भीर चिन्तन गर्नुपर्नेछ ।

अन्त्यमा,
नेकपाको सरकारले आज लिएका नीति तथा विकास कार्यक्रममा उसका अग्रजका मार्गनिर्देशनहरू के कति सामेल छन् भन्नेतिर गहिरो बहस हुनुपर्छ । बलियो सरकार र पार्टीले आफ्ना वैचारिक आदर्श पछ्याएर नागरिकको सेवामा पूर्णरूपले समर्पण गरिसकेको हुनुपर्ने हो । नेकपा केवल एउटा चुनावदेखि अर्काे चुनावसम्म जाने भुत्ते राजनीतिक दल बन्ने हो वा बृहत सामाजिक हितको आदर्श पछ्याउन सक्ने कार्यकर्ता आधारित संगठन तथा क्षमता निर्माण गर्दै जाने हो ?

आदर्शले नै कुनै पनि पार्टी संगठनलाई नैतिक बनाइराख्छ । नेतृत्वलाई आफ्नो उद्देश्यप्रति सचेत राख्छ । आजको राजनीतिमा देखिएको तीव्र मूल्य स्खलन विचारको संकटबाट उब्जिएको हो ।

संसद र सडकको प्रतिस्पर्धामा आफूलाई श्रेष्ठ साबित गर्नुपर्ने पार्टीको नेता प्रधानमन्त्री भएका बेला उनैको सम्बोधनबाट ‘असंसदीय’ शब्द हटाउने निर्देशन संसदले पाएको छ । सिंहदरबारबाट नदेखिए पनि सरकार र नागरिकबीच दूरी स्पष्ट रूपले बढेको छ । मदन भण्डारीलाई सम्झने दिन नेकपाभित्रको राजनीतिक विमर्शले हाल सामना गर्नुपर्ने वा गरिरहेका चुनौतीको गाम्भीर्य पहिल्याउन सक्ला ?

तीन करोड नागरिकलाई त्यस पार्टीको हातमा देशको भविष्य सुरक्षित भएको सन्देश दिन सक्ला ? लाखौँ कार्यकर्ता जो विभिन्न कारण र संयोगले नेकपासँग गाँसिएका छन्, उनीहरूलाई पार्टीको स्वस्थ राजनीतिप्रति आश्वस्त बनाउन सक्ला ?

प्रकाशित : जेष्ठ ३, २०७६ ०८:०४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT