स्वस्थ खानाको कखरा

नारायण घिमिरे

काठमाडौँ — स्वस्थ मानिसमा रगतको पीएच ७.३५ देखि ७.४५ सम्म हुन्छ । त्यो हल्का क्षारीय (अल्कालाइन) हो । भनिन्छ, हाम्रो शरीर पानीको फोकाजस्तै लाग्ने कम्तीमा ३७.२ खर्ब कोषबाट बनेको हुन्छ । ती कोषलाई स्वस्थ राख्ने हो भने त्यस्तो खाना खानु आवश्यक हुन्छ, जसले पाचनक्रियापश्चात् आन्द्रामा रहने घोल हल्का अल्कालाइन रहिरहोस् ।

त्यही घोललाई आयुर्वेदले ‘क्षारीय भस्म’ भनेको छ भने विज्ञानले ‘अल्कालाइन एस’ ।

खानामा एसिडिक (अम्लीय) भाग ज्यादा भए त्यसले घोललाई अम्लीय बनाउँछ, जुन शरीरका लागि हितकारी मानिन्न । यसले एकातर्फ सानो तथा ठूलो आन्द्रामा पोषक तत्त्व अवशोषणमा अवरोध पुर्‍याउँछ, अर्कातर्फ आन्द्राको कोषिका झिल्लीमा रहेर नपचेका पदार्थ त्याग्ने प्रक्रियामा सघाउने करोडौं ब्याक्टेरिया टिक्नै नसकिने वातावरण बनाइदिन्छ ।

हाम्रो आहार सन्तुलित हुनु त जरुरी छँदै छ, त्यसभन्दा बढी आमाशयमा बन्ने घोल निश्चित रूपमा क्षारीय रहनु अत्यावश्यक छ । खाना पाचनक्रियाको समय क्रमशः अम्लीय १.५ पीएचदेखि क्षारीय ८.५ पीएचसम्मको वातावरणको संसर्गमा आउँछ । फलतः यसका पोषक तत्त्व मसिनो भई टुक्रिएर घोल बन्छन् ।

त्यो अवशोषणका लागि न्युट्रल ७.० पीएचदेखि क्षारीय ८.५ पीएचमा सानो आन्द्रातर्फ जान्छ, त्यसपछि ठूलो आन्द्रामा । आमाशयले पाचनक्रियाका लागि अम्लीय र क्षारीय वातावरण बनाए पनि हाम्रो खानामा अम्लीयभन्दा क्षारीय भाग ज्यादा नभए पाचनक्रिया पूरा भएपछि बन्ने घोल अम्लीय हुन सक्ने जोखिम रहन्छ । सानो आन्द्रा र ठूलो आन्द्राको पोषक तत्त्व अवशोषण प्रक्रिया प्रभावकारी हुन घोल अलिकति क्षारीय हुनैपर्छ । हामीले खाने खाना ‘हेल्दी’ कहलिन सानो आन्द्रा र ठूलो आन्द्रामा हल्का क्षारीय वातावरण बन्नुपर्छ ।

खानाको पीएच कति अम्लीय वा क्षारीय छ, त्यसका आधारमा अम्लीय वा क्षारीय भनेर छुट्याइँदैन । किनकि पाचनक्रियाअघि खाना अम्लीय होस् वा क्षारीय, त्यसले रगतको पीएचमा खासै ठूलो प्रभाव पारेको भेटिँदैन ।

तर शरीरभित्र एसिड बेस पाचन प्रक्रियाबाट गुज्रेर प्राप्त हुने खानाको बाइप्रडक्ट अम्लीय हुन्छ वा क्षारीय, त्यसमा भर परेको भेटिन्छ । सामान्यतया खाना आगोमा डढाउँदा बच्ने खरानीमा एसिडिक मात्रा धेरै भए खाना एसिडिक र अल्कालाइन मात्रा धेरै भए क्षारीय गुणको हुने मानिन्छ ।

जस्तै— कागतीमा लगभग ४ देखि ५.५ साइट्रिक एसिड हुन्छ । कागतीको जुसको पीएच २ देखि ३ हुने हिसाबले कागती पानी अति अम्लीय पेय हुनुपर्ने हो । कागतीको जुस डढाउँदा बन्ने खरानी क्षारीय हुन्छ । साइट्रिक एसिड पाचनक्रियामा साइट्रेटमा परिवर्तन हुन्छ । साइट्रेट क्षारीय गुणको हुन्छ ।

खाना डढाएर आउने खरानीको पीएचका आधारमा खानालाई अम्लीय वा क्षारीय भनी तोक्ने तरिकालाई कतिपय हिसाबले अपरिपक्व मानिन्छ । विकल्पका रूपमा मानिसले उक्त खाना खाँदा पिसाबलाई क्षारीय बनाए क्षारीय र अम्लीय बनाए अम्लीय मान्ने गरिन्छ ।

जस्तै— फ्रुट र लेमन जुस पिएका बेला पिसाब सामान्य अवस्थामा भन्दा क्षारीय हुने गर्छ । त्यसो त फ्रुट वा लेमन जुसले पिसाबको पीएचलाई क्षारीय बनाउँदैमा रगतको पीएच परिवर्तनमा त्यसको भूमिका नहुन पनि सक्छ । कतिपय वैज्ञानिक अध्ययनमा रगतको पीएच परिवर्तनमा खानाले वास्तविक भूमिका खेल्न नसकेको समेत भेटिएको छ । तर परिवर्तनमा भूमिकै नहुने भनी प्रमाणित गर्न भने सकिएको छैन । त्यस सन्दर्भमा परम्परागत अनुभवको स्थापित मूल्यलाई मान्नु नै उचित ठानिन्छ ।

‘हेल्दी फुड सिस्टम’ ले मात्र शरीरका कोषलाई स्वस्थ र तन्दुरुस्त राख्न सघाउँछ । स्वस्थ र तन्दुरुस्त कोषले मात्र शरीरलाई पूर्ण रूपमा सफा र सक्रिय राख्छ । हाम्रा पुर्खाले अनुभवका आधारमा लिपिबद्ध गरेको आयुर्वेदले भन्छ— मानव शरीरको पूर्ण स्वस्थता पाचन प्रक्रिया (डाइजेसन र मेटाबोलिजम) ले निर्धारण गर्छ । ढंग पुर्‍याएर खाए खाना नै औषधि बन्छ, नत्र विष ।

पाचनक्रियामा हामीले खाने खानाको धेरै महत्त्व हुन्छ भने मेटाबोलिजममा हामीले लिने सास वा हावाको । अन्य मनोवैज्ञानिक र शारीरिक तन्दुरुस्तीका लागि योगलाई हाम्रा पुर्खाले सारथि मान्दै आएकै हुन् । खाना र हावाको स्वच्छता वरिपरिको वातावरणले निर्धारण गर्नेमा मतैक्य छैन ।

हामीले खाने खाना र डाक्टरले दिने कतिपय औषधिले रगतलाई ज्यादा अम्लीय बनाइरहेको पनि यथार्थ हो । कतिपय अवस्थामा पछिल्लो समयमा विकास गरिएको प्रविधिले पनि हाम्रो खानाको सन्तुलन बिगारिदिएको छ । जस्तै— तपाईं सुन्तला खानुहुन्छ भने त्यसले हितकारी क्षारीय गुण दिन्छ । तर त्यही सुन्तलाबाट निकालेर पास्चराइज गरी बनेको शतप्रतिशत जुसले तपाईंको रगतलाई अम्लीय बनाइदिन्छ । दूध अम्लीय हुन्छ, तर दही क्षारीय ।

आयुर्वेदले सुझाए अनुसार र विज्ञानले प्रमाणित गरिदिए अनुरूप आन्तरिक संरचनाका हिसाबले मानव शरीर क्षारीय हुन्छ । पाचन प्रक्रियाका बखत तन्तु–तन्तुमा भने अम्लीय वातावरण बन्ने गर्छ । शरीरका कोषलाई राम्ररी काम गर्न, स्वस्थ रहन र बाँच्नकै लागि समेत सदैव हल्का क्षारीय वातावरण जरुरी हुन्छ । ऊर्जा हामीलाई नभई हुन्न । पाचन प्रक्रियाका बखत कोषहरू काममा सक्रिय रहँदा यिनले श्वास–प्रश्वासका माध्यमबाट अक्सिजन लिन्छन् र ऊर्जा बनाउँछन् ।

ऊर्जा बनाउने क्रममा कोषले उत्पन्न गर्ने मेटाबोलिक वेस्ट अम्लीय हुन्छ, जसका कारण रगतमा हुनुपर्ने क्षारीय वातावरण बिग्रन खोज्छ । तर त्यस्तो अम्लीय बाइप्रडक्ट शरीरका अंगमा थुप्रिँदा हानिकारक हुने भएकाले तत्कालै तह लगाउनुपर्ने हुन्छ । उदाहरणका लागि, व्यायाम गर्दा हाम्रो शरीरमा हानिकारक र दुःख दिने लेक्टिक एसिड पैदा हुन्छ । त्यति बेला हाम्रो शरीरले एसिडलाई विष बन्नुअगावै न्युट्रालाइज र डिटक्स गरी वातावरणलाई तुरुन्तै हल्का क्षारीय बनाइहाल्छ ।

आफूलाई दीर्घजीवी राख्न हाम्रो शरीरले खानाबाट आवश्यक तत्त्व लिई क्षारीय अवस्थाको कुशल व्यवस्थापन गर्छ । नत्र कोष मर्न सुरु हुन्छ । वास्तवमा मानव जीवन र मृत्यु तिनै कोषको तहमा हुने गर्छ । यहाँनिर मनन गर्नुपर्ने के हो भने, रगतमा भएको अम्लीयपना र उक्त अम्लीयपनाका कारण विकसित हुने मेडिकल जटिलताका कारण मानिसले मृत्युवरण गर्छ ।

हाम्रो शरीरको कुल तौलको लगभग १.६५ प्रतिशत क्याल्सियम हुन्छ । जब एउटा क्याल्सियमको मोलिक्युल पानीको मोलिक्युलसँग जोडिन्छ, तब त्यसले अरू सात वटासम्म मोलिक्युललाई दह्रोसँग अँठ्याएर राख्न सक्छ । हालसम्म अरू कुनै आयोनले त्यस्तो गर्न सकेको भेटिन्न ।

क्याल्सियमको पानी र सात वटा मोलिक्युल मिली बनेको अक्टागन मोलिक्युल हाम्रो कोषिका झिल्लीबाट ठिक्क भित्र–बाहिर गर्न सक्ने आकारको हुन्छ । क्याल्सियमले अक्टागन बनाउँदै न्युट्रिएन्टको चेन नै कोषभित्र लगी छाड्ने र बाहिर निस्कने अनि फेरि लग्ने गर्छ । यो क्रम धेरै पटक चल्दा समयक्रममा सेलमा क्याल्सियमको कमी हुन्छ । खानाबाट पूर्ति हुन नसके शरीरले आफ्नै हड्डी र दाँतबाट अपुग क्याल्सियमको पूर्ति गर्छ । फलतः दाँत र हड्डी कमजोर हुने, खिइने समस्यादेखि अस्टियो पोरोसिससम्म हुन सक्छ ।

हाम्रो रगतमा मनोअर्थो क्याल्सियम फस्फेट नामक क्याल्सियमको कम्प्लेक्स हुन्छ । त्यसले रगतमा बफर (प्रतिरोधी) को काम गर्छ । क्याल्सियमको यो बफरले रगत अम्लीय पदार्थको संसर्गमा आउनासाथ न्युट्रालाइज गरी सदैव हल्का क्षारीय राख्ने काम गर्छ । बफरिङका लागि चाहिने उक्त क्याल्सियम पनि अन्ततः खानामार्फत नै आपूर्ति हुनुपर्छ ।

रगत अम्लीय हुँदा रगतले आफूभित्र अक्सिजनलाई घेराबन्दी गरी च्यापेर वा घोलेर राख्न सक्दैन । अनि अक्सिजनविहीन बन्दै जान्छ । अक्सिजन नभएको रगतमा शरीरलाई हानि गर्ने ब्याक्टेरिया, भाइरस, मोल्ड र फंगस बाँच्न र मौलाउन सक्छन् । त्यसले गर्दा हाम्रा कोषिकाहरूले मानवलाई जीवित राख्न जरुरी कार्य गर्न सक्दैनन् र अन्ततः मृत्युवरण गर्नुको विकल्प हुँदैन । यद्यपि रगतको क्षारीयपन घट्दै–घट्दै अम्लीय हुन थालेपछि हाम्रो शरीरले प्रतिरोधात्मक कार्य पनि सुरु गर्छ । अत्यन्त संवेदनशील अंगहरू बिग्रन नपाऊन् भनेर तुरुन्तै बोसो बनाउँछ र एसिडलाई बोसोले घेरी अंगमा जानबाट रोक्छ । त्यसैले खानाबाट रगतको पीएच सुधार हुने बेला मानिस दुब्लाउँछ ।

वास्तवमा पोषण विज्ञ र क्लिनिकल प्राक्टिसनरहरूले अर्थ्याए जस्तो ‘इम्युन सिस्टम’ हाम्रो शरीरको ‘फस्ट लाइन अफ डिफेन्स’ होइन । त्यो दोस्रो घेरा मात्र हो । पहिलो घेरा भनेको त शरीरकै पीएच सन्तुलन हो । स्वस्थ खानपान र जीवनशैलीको कुशल व्यवस्थापनबिना त्यो सम्भव हुँदैन, जसलाई हेल्दी फुडको बाह्रखरी नै मान्दा हुन्छ । त्यो हाम्रो खानपान (रैथाने खाना) र स्वस्थ जीवनशैली (योग) ले दिन्छ । त्यसलाई आयुर्वेदिक उपचारमा पूर्ण संयोजन गरिएको छ । र त आज आयुर्वेदिक उपचारले संसारकै ध्यान खिच्न सकेको छ ।

हामीले ध्यान दिनुपर्ने भनेकै शरीरको पीएच सन्तुलनमा राख्ने र शरीरमा कोषका अनिवार्य गतिविधिले पैदा गरेका हानिकारक बाइप्रडक्टलाई बाहिर फाल्ने नै हो । यसलाई खानपानको उचित व्यवस्थापन भने हुन्छ । खानामा २० प्रतिशत अम्लीय र ८० प्रतिशत क्षारीय पदार्थ संलग्न गरी हामीले रगतको पीएच सन्तुलन गर्न सक्छौं । त्यस्तै, शरीरलाई हानिकारक बाइप्रडक्टबाट मुक्त गर्ने प्रक्रियामा सघाउने एन्टी–अक्सिडेन्टयुक्त न्युट्रिसन सप्लिमेन्ट खानामा समावेश गरेर पनि हामी स्वस्थ र तन्दुरुस्त हुन सक्छौं ।

अहिले खानामार्फत शरीरलाई अम्लीय हुनबाट जोगाउने गरी पोषणयुक्त खाना कसरी बनाउन सकिन्छ भन्ने ज्ञानको विश्वव्यापी प्रचार–प्रसार आवश्यक छ । तर त्यसअघि हेल्दी फुड भनेको के हो, त्यसमा हुनुपर्ने न्यूनतम गुण के–के हुन् लगायत नबुझी मात्र फुड ल्याबमा खानाको परीक्षण गर्दा भेटिने अम्लीय वा क्षारीय गुण र पोषण तत्त्वको भरमा ‘यो खानू, त्यो नखानू’ भनी समाजमा आतंक फैलने गरी हाल बजारमा दिने गरिएका सल्लाह–सुझmावमा निगरानी तथा नियन्त्रण जरुरी छ ।
लेखक क्यानाडामा कार्यरत खाद्य वैज्ञानिक हुन् ।

प्रकाशित : असार ४, २०७६ ०८:३९
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

गौंडो बिराएको नवोन्मेष

कुनै क्षेत्रमा सैद्धान्तिक अध्ययन र व्यावहारिक तालिमपश्चात् कम्तीमा २० हजार घण्टा अनुभव 
नारायण घिमिरे

काठमाडौँ — लिइसकेका तथा आफ्नो क्षमता प्रमाणित गरिसकेका व्यक्तिलाई संसारभरि विषयविज्ञ मान्ने चलन छ । तपाईं अध्यापन गर्नुहुन्छ भने शोधपत्र, प्रयोगात्मक कक्षा, एकेडेमिक अनुसन्धान आदि अध्यापनकै नियमित गतिविधि गनिन्छन् । अध्यापनको नियमित प्रक्रिया बाहेक व्यावहारिक अनुसन्धानमा संलग्न भई नवोन्मेष (इनोभेसन) का क्षेत्रमा २० हजार घण्टा अनुभव लिएका प्राज्ञहरूसमेत विषयविज्ञ हुन् । 

बराबर खर्चका, व्यवसायले आफ्नै आम्दानीबाट खर्च बेहोर्ने गरी गरिएका निजी क्षेत्रका अनुसन्धान करका रूपमा जनतामा खर्च थुप्रिन जाने सरकारी क्षेत्रका अनुसन्धानभन्दा लगभग चार गुणा बढी उत्पादनमूलक हुने संसारको अनुभव छ । कुनै पनि राष्ट्रलेआफ्नो उत्पादकत्व सन्तोषजनक बनाउन कुल अनुसन्धान खर्चमा निजी क्षेत्रको सहभागिता कम्तीमा ५७ प्रतिशत हुनु जरुरी हुन्छ । आर्थिक सन्तुलनका लागि लगभग ३२ प्रतिशत खर्चमा सरकारी लगानी रहनुलाई सन्तोषजनक मानिएको छ ।

विकसित मुलुकका उद्योगका एक सीईओले लिने पारिश्रमिकबाट अविकसित मुलुकमा ३० जनाको दरबन्दी रहेको सम्पूर्ण उद्योगकै कर्मचारीको सेवासुविधा तिर्न पुग्ने अवस्था छ अचेल, तैपनि गरिब मुलुकका उत्पादनले औद्योगिकीकरण भएका मुलुकका उत्पादनसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सकिरहेका छैनन् । कतिपय कृषि उद्यमशीलताको हकमा त महँगो जनशक्ति लगाएर उद्योग सञ्चालन गरिरहेका राष्ट्रहरूले गरिब राष्ट्रका कृषि उपज कच्चा पदार्थका रूपमा सस्तोमा आयात गरी आफ्नाउद्योगको उत्पादन तिनैलाई महँगोमा बेच्न सफल रहेको अवस्था छ ।

नेपालको खाद्य नियमावली, २०२७ को २४ र २८ (१) अनुसार उद्योग स्थापना गर्नु अगावै खाद्य विभागको अनुमति लिनुपर्ने, २४ र २८ (२) अनुसार सिफारिस लिन उद्योगको किसिम, मेसिन, कच्चा पदार्थको स्रोत, प्राविधिक सीप, सरसफाइको व्यवस्था, योजनासमेत पेस गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यस अतिरिक्त उद्योगको योजना खाद्य विभागले आवश्यकता अनुसार हेरफेर गर्न सक्ने र परेको हेरफेर गर्छु भनी कबुलियतनामा गरेपछि मात्र उद्योग गर्न पाउने नियम छ ।

उद्योगको मेसिन नराखी अनुज्ञापत्र नपाइने, मेसिन राखी अनुज्ञापत्रको औपचारिकता पूरा गरुन्जेल ऋणमा कारोबार गर्नेहरूले एक वर्षभन्दा बढी बैंकको ब्याज बेहोर्नुपर्ने अवस्था छ । कृषिमा ५ प्रतिशत सहुलियत कर्जा मिल्ने भनेको पनि वीरबलको खिचडी बराबर हो । यी सबै कामका लागि उद्यमीले काठमाडौं नै धाउनुपर्ने बाध्यता छ ।

योजना बनेपछि मात्रै उद्योग सञ्चालन गर्ने भन्ने नियम नै अपरिपक्व छ । उद्योगले के कस्ता उत्पादन दिन सक्छ, तीमध्ये कुन बढी बजारमुखी र उच्च प्रतिस्पर्धी बन्छ, त्यसैलाई उद्योगविशेषको उत्पादन भनी छान्नुपर्ने चाहिँ हो । बदलिँदो बजार माग अनुसार उद्योगले भिन्नाभिन्नै वर्षमा उत्पादन गर्ने एकै नामको प्रडक्टसमेत परिवर्तित रूपमा बजारमा जानुपर्ने हुन्छ । उत्पादित प्रडक्टमा हेरफेर हुँदा मेसिन र कच्चा पदार्थ फरक हुन्छ । उद्योग सुरु गर्नुअघि योजना र सामग्रीको खाका मागिने र कबोल अनुरूप सञ्चालन नगरे बुँदा २९ बमोजिम उद्योग रोकिने व्यवस्थालाई जंगे अधिकार मान्दा हुन्छ ।

चाहे मह माहुरीको घारबाट सिधै आएको किन नहोओस्, मौरीले जुन रस पनि चुस्ने हुँदा पेस्टिसाइड आदि निली महमा जान सक्छ । यही भएर यहाँ अरू देशमा झैं ‘शुद्ध’ लेख्न नपाइने खाद्य विभागको नीति छ । यसैले अब्बल हुँदाहुँदै पनि नेपाली उद्यमी मह बजारमा दोयम कारोबार गर्न बाध्य छन् ।

कुनै पनि जडीबुटीबाट बनेको चियालाई ‘हर्बल चिया’ को लेबल लगाएर बेच्नसमेत प्रतिबन्ध छ । बाहिरी बजारबाट आएको हर्बल चियालाई यस्तो रोक छैन । नियममा २ प्रतिशत क्याफिन नभएको पेयलाई चिया भन्न पाइँदैन । क्याफिन निकालिएको चिया, हर्बल र आयुर्वेदिक चिया नेपाली आफैंले उत्पादन गरी चिया भनी पिउन र कारोबार गर्न नपाउने, विदेशीले पठाएको भएचाहिँ मिल्ने !

इनोभेसनमा संलग्न उद्योगको अनुभव अनुसार, कुनै पनि उत्पादन आफू पूर्ण जानकार रहेको बजारमा बिक्री–वितरण गरी ‘ब्रेक इभन प्वाइन्ट’ मा नपुग्दासम्म अन्यत्र निर्यात योजना गर्नु उच्च जोखिमयुक्त हुन्छ । नेपालमा सम्भावना देखिएका धेरै प्रकारका इनोभेटिभ हर्बल र आयुर्वेदिक उद्यम विकासका लागि पानी प्रशोधन गरी शुद्ध बनाउने, फलफूल तथा मौवाबाट मदिरा उत्पादन गर्न पाउने अनुमति हर्बल र आयुर्वेदिक कम्पनीसँंग
रहनु अनिवार्य छ ।

खाद्य विभागले पानी र जुस उद्योग सँगै गर्न नदिने, उद्योगबाट फलफूल तथा मौवाबाट मदिरा र भिनेगर आदि उत्पादनका लागि लाइसेन्स नै नपाइने, खाद्यमा आयुर्वेदिक र हर्ब्स प्रयोग गर्न जडीबुटी र हर्ब्स वन्य उपजका रूपमा बन्देज हुने, कतै वनले स्वीकृति दिए फेरि खाद्य विभाग कवाफमा हड्डी बनिदिने आदि इनोभेटिभ उद्यमशीलताका चुनौती बनिरहेका छन् ।

खाद्य नियमावली, २०२७ ले थुप्रै कुरामा नबोलेर र धेरैजसोमा प्रतिबन्धात्मक व्यवस्था गरी अन्यत्र प्रयोग गर्न बन्देज नगरिएका कुरा स्वदेशी उद्योगलाई रोकेकाले विदेशी उद्योगका लागि नेपाली बजार बिना प्रतिस्पर्धा उपलब्ध भइरहेको हो । समग्रमा, गरिब राष्ट्रमा देखिने उद्यमशीलताका लागि अमैत्री नीति–नियम, नियन्त्रणोन्मुख कार्यकारी निकाय, स्वेच्छाचारी कर्मचारी तन्त्रका कारण निमोठिएको इनोभेसन संस्कृति उक्त नियतिका लागि जिम्मेवार छन् । मुलुकमा साँच्चिकै विषयविज्ञको खडेरी पर्नु, प्रतिस्पर्धी भूमिकाका मुख्य पदमा विद्यमान नियम कानुनका दायराभित्र उपलब्धमध्ये अब्बल तर भूमिकाका हिसाबमा अनुत्पादक पात्र चयन गर्नुपर्ने अतिरिक्त बाध्यता त्यसका अन्य कारक हुन् ।

सरकारले खाद्य विभागलाई सार्वजनिक विश्लेषक तोकेको छ । गुण नियन्त्रण विभाग आफैं खाद्यको नमुना लिन्छ । ऊ प्रयोगशालामा नमुना परीक्षण गर्ने एकाधिकार प्राप्त आधिकारिक अखडा पनि हो । ‘कन्Ïिलक्ट अफ इन्ट्रेस्ट’ हुँदाहुँदै उक्त विभागकै प्रयोगशाला रिपोर्टलाई आधार मानी गैरन्यायिक कारबाही अगाडि बढाइन्छ । वकिल र न्यायमूर्तिहरू के जातीले पापा हेरेजस्तो हेरिबस्छन् । राजतन्त्रको अन्त्य भए पनि जनताले सेवा लिने स्थानहरूमा तानाशाही प्रक्रिया ज्युँका त्युँ छन् ।

ऐनमै अनर्थ
खाद्य अधिकार तथा खाद्य सम्प्रभुता सम्बन्धी ऐन गत असोजदेखि लागू भइसकेको छ, जुन त्रुटिरहित भने छैन । उक्त ऐनको परिच्छेद १ को परिभाषा (घ) मा ‘खाद्य भन्नाले जैविक स्रोतबाट प्राप्त सांस्कृतिक रूपमा स्वीकार्य प्रशोधित, अर्धप्रशोधित वा अप्रशोधित मानव उपभोग्य पदार्थ सम्झनुपर्छ र सो शब्दले त्यस्तो पदार्थको तयारी, प्रशोधन वा उत्पादनमा प्रयोग हुने कच्चा पदार्थलाई समेत जनाउँछ’ भनिएको छ ।

नेपाली शब्दकोश अनुसार, जैविक भनेको जीव सम्बन्धी हो । जीवको अर्थ प्राणधारी स्थावर (रूख, बिरुवा आदि) र जंगम (मान्छे, किरा, पशु आदि) बुझिन्छ । जैव संस्कृत शब्द हो । यसैको अर्थबाट जीव, प्राणी, जनावर, जन्तु वा प्राण भएको जीव भन्ने बुझाउँछ ।

संस्कृत–नेपाली बृहत् शब्दकोश अनुसार, जीवको शरीरसँग सम्बन्ध राख्ने, जीवनीशक्ति वा शारीरिक इन्द्रियहरू रहेको पदार्थमात्र जैविक हुन्छ । खाद्यको अर्थ खानयोग्य हो ।

जैविक खाद्यको अर्थ जीवन रहेको प्राणी र वनस्पति हुन्छ । संसारले खाद्यको परिभाषाभित्र समेटेका पानी, कतिपय पेय, लवण, सेन्थेटिक भिटामिन र खाइँदै आएका खाद्य केमिकल्स आदि स्रोतबाट प्राप्त खानेकुरा जैविक होइनन् । त्यो अर्थमा पानी, लवण लगायतका तत्त्व ऐनले बोले अनुसार नेपालमा खाद्यभित्रै पर्दैनन् । तर्कैका लागि त ऐनले ‘सो शब्दले त्यस्तो पदार्थको तयारी, प्रशोधन वा उत्पादनमा प्रयोग हुने कच्चा पदार्थलाई समेत जनाउँछ’ भनेको छ भन्न सकिएला ! त्यसरी पानी, पेय, लवण, सेन्थेटिक भिटामिन, खाइँदै आएका खाद्य केमिकल्स, कलर फ्लेभर आदिसमेत समेटेको तर्कलाई मान्दाको अवस्थामा जैविक मल, जैविक विषादी, इन्जायम, सेन्थेटिक मल आदिलाई पनि खाद्य नै मान्नुपर्ने हुन्छ । यी सबैजसो उत्पादनमा प्रयोग हुने पदार्थ हुन् । प्रशोधनमा अन्य धेरै कुरा प्रयोग हुन्छन् ।

कानुनी र व्यावहारिक रूपमा चलनचल्तीको जैविक खाना भनेको अर्गानिक खाना नै हो । गुण नियन्त्रणका दृष्टिमा संसारभरका प्राविधिक र कानुनी संकायले ऐन–नियमको व्याख्या गर्दा कानुनमा के लेखिएको छ भन्दा पनि कानुनले चुरो अर्थ के बोलेको छ भन्ने महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

कानुनी रूपमा उल्लेख गरिएको नेपालीमा भनिने ‘जैविक खाद्य’ र अंग्रेजीमा भनिने ‘अर्गानिक फुड्स’ को परम्परागत रूपमा जनमानसले बुझ्ने र लगाउने अर्थ ‘अर्गानिक उत्पादनको मापदण्ड पुग्ने गरी तयार भएको खाद्य पदार्थ’ हुन आउँछ । त्यस अर्थमा पनि यो ऐन तत्काल सच्चिनु जरुरी छ ।

अर्को भन्नैपर्ने कुरा, भिन्नाभिन्नै देशको संस्कृति भिन्नाभिन्नै रहने र कुनै अमुक राज्यले खाद्यको परिभाषामै सांस्कृतिक रूपमा स्वीकार्य पदार्थमात्र समेट्नु अदूरदर्शिता मात्र हैन, वैचारिक दिवालियापन समेतको झझल्को गराउँछ । ऐन जस्तो अति संवेदनशील दस्तावेजमा खानाको अर्थको समेत अनर्थ लाग्ने गरी आउनु शुभलक्षण होइन । यसले मुलुकभित्रका ऐन बनाउने समिति र अन्य जिम्मेवार निकाय सल्लाह दिने विषयविज्ञहरूको हेलचेक्र्याइँका कारण कसरी चिप्लिरहेछन् भन्ने प्रस्ट पारेको छ ।

लेखक खाद्य वैज्ञानिक हुन् ।

प्रकाशित : चैत्र २१, २०७५ ०८:४७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT