तरंगमा सत्तारूढ नेकपा

किशोर नेपाल

नेकपा एमाले र नेकपा माओवादी केन्द्रबीच एकताको समय हर्षोल्लासपूर्ण थियो । अन्ततः देशलाई सदियौंदेखिको सामन्तवादी जकडबाट मुक्त गर्न नेताहरू सफल भएका थिए । नेकपाको गठन भएको थियो । कामरेड केपी ओली र कामरेड पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड एकीकृत पार्टीका दुई अध्यक्ष भएका थिए । हर्षातिरेकको त्यो अवस्थामा ओलीले भनेका थिए— बोइङ जहाज चलाउन दुई जना क्याप्टेन चाहिन्छ ।

हामी मिलेर जहाज चलाउँछौं । त्यति बेला उनलाई यो कुराको ज्ञान थिएन होला— बोइङ जहाज चलाउन अनिवार्य हिसाबले पाइलट दुई जनै चाहिन्छ । मुख्य पाइलट जहाजको कमान्डमा हुन्छ भने उसको सम्पूरकका रूपमा बायाँ सिटमा को–पाइलट बसेको हुन्छ । को–पाइलटको अभावमा एउटा पाइलटले विमान उडाउन सक्दैन ।

एकताको हर्षोल्लास संसदीय चुनावमा एमाले–माओवादी केन्द्र गठबन्धनले पाएको बहुमतबाट प्रेरित थियो । दुईतिहाइको सरकार बनेको थियो, जुन २०१६ पछिको दोस्रो थियो । त्यति बेला कांग्रेसले आफ्नै बुतामा दुईतिहाइ मत ल्याएर सरकार गठन गरेको थियो । यस पटक नेकपाले त्यस्तो अवसर हात पार्नुको जस ओली र प्रचण्डले पाउनु अस्वाभाविक थिएन । पूर्व एमाले र पूर्व माओवादी कार्यकर्तासँगै यीभन्दा अलग वामपन्थी कार्यकर्ता पनि खुसी थिए । यो उपलब्धि थियो, निकै ठूलो उपलब्धि । नेपाली समाजलाई जकडेर राख्ने सामन्तवादको पराजय ।

खुसीको यो वातावरणमा सोह्र महिना बित्यो । यो सोह्र महिनामा चीनको केरुङदेखि काठमाडौंसम्म उच्च गतिमा चल्ने रेल ल्याउने सपना बुनियो । सडक निर्माणको योजना बन्यो । पानीजहाजसम्म नेपालको पहुँच खोजियो । चीनले समुद्रसम्मको पहुँच दियो । नयाँ पारवहन सन्धि भयो । कथं दक्षिणी नाका बन्द भए पनि नेपालले उत्तरी नाकाबाट आवश्यक सामानको आयात गर्ने भयो ।

यसबीच केही हुन नपर्ने घटना भए । जस्तो— वाइडबडी एयरबसको खरिद सन्दिग्ध बन्यो । देशमा बलात्कारका घटना बढ्न थाले । कञ्चनपुरकी निर्मला पन्तको बलात्कारपछि हत्या भयो । अपराधी समातिएन । सुन तस्करका नाममा रिस उठेका र चन्दा नदिने मानिस पनि थुनिन थाले । तस्कर समातिए । तर तस्करले ल्याएको सुन विमानस्थलबाटै हरायो । घटनाहरू त्यत्तिकैमा टुंगिएनन् । इन्काउन्टरका नाममा प्रहरीले मान्छे मार्न लाग्यो । मानव अधिकारविरोधी विधेयकहरू संसदमा थुप्रिए । गुठी विधेयकको विरोधमा जनताले आफ्नो अजेय शक्तिको प्रदर्शन गर्‍यो । यो देखेर सरकार नराम्रोसँग झस्कियो । उसको आगामी कदम के हुने हो ? त्यसको संकेत आएन ।

आउने कुरा पनि भएन । किनभने यति बेला नेकपारूपी बोइङको क्याबिनमा बसेका जहाजका दुई पाइलट प्रधानमन्त्री ओली र अध्यक्ष प्रचण्डको चर्चा चलिराखेको छ, बजारमा । पहिलो त ओली र प्रचण्डबीच जहाज उडाउने कुरामा कुनै सहमति भएजस्तो देखिँदैन । भएकै हो भने दुई नेताबीच भद्र र मौन सहमति भएको हुनुपर्छ । कसको कमान्डमा जहाज उडेको छ, त्यो स्पष्ट छैन । ओली प्रधानमन्त्री भएकाले जहाज उनकै कमान्डमा उडेको होला भन्ने सामान्य अनुमान मात्रै हो ।

त्यसो हो भने प्रचण्ड जहाजका सहकमान्डर मात्रै भए । जहाज चलाउने पाइलट र को–पाइलटले तालिम उत्तिकै गर्नुपर्छ । उनीहरूको क्षमता र अधिकार पनि बराबर हुन्छ । सहकमान्डरलाई जहाज उडाउने पनि अधिकार हुन्छ र ओराल्ने पनि । ओली र प्रचण्डबीच जहाज उडाउने विषयमा भद्र सहमति भए पनि आधारभूत सहमति भएको देखिँदैन । ओली आफ्नै मनखुसीले जहाज उडाइरहेका छन् । जहाज कहिले कहालीलाग्दो भीरतिर ‘नोज डाइभ’ गर्छ, कहिले निसासिने गरी उकालो लाग्छ । प्रचण्ड केही गर्न नसक्ने अवस्थामा देखिन्छन् । उनको अवस्था बडो टीठलाग्दो छ ।

दुर्ई पार्टी बीचको यो एकतायात्रामा दस्तावेजका कुरा पनि उठेका छन् । ओली जनताको बहुदलीय जनवादको पक्षमा देखिएका छन् भने प्रचण्डले संक्रमणकालीन कार्यदिशाका रूपमा जनताको जनवाद अघि सारेका छन् । पछिल्लो समय ओलीले प्रचण्डसँग जनताको बहुदलीय जनवादमा जाऔं र बितेका तेह्र महिनामा नछापिएको प्रतिवेदन छापौं भनेपछि प्रचण्ड झसंग भएका थिए ।

उनलाई ओली पार्टी एकता भएका बेलाका प्रतिबद्धताहरूको पालनामा गम्भीर छैनन् भन्ने बुझ्न त्यति धेरै समय लागेन । यसबाट यो पनि छर्लंग भयो— ओली सरकारको नेतृत्व गरेको आधा अवधिपछि प्रचण्डका लागि सिंहासन खाली गर्न तयार छैनन् । शक्तिमा सहभागिता नहुने हो भने पार्टी एकता किन भयो त ? जनताको बहुदलीय जनवादको नारा त एउटा बहाना मात्रै हो ।

राजनीतिमा, र अझ साम्यवादी राजनीतिमा, यस्ता नाराको तात्कालिक र स्थानीय महत्त्व हुने गर्छ । माओत्से तुङले हजारौं रंगीन फूल फुलून् भने पनि चीनमा फुलेको एउटै फूल चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी नै हो । त्यो फूलको विकल्पमा अर्को फूल फुलाउन त चीनलाई बजारमुखी अर्थतन्त्रको बाटामा हिंँडाउने देङ स्याओ पिङले पनि सकेनन् ।

दस्तावेजका कुरामा त्यसै पनि दम छैन । वामपन्थी विश्लेषक हरि रोकाका विचारमा, ‘चार जनाको हस्ताक्षर भएको आलोपालोवाला सहमतिपत्र बुँदासहित बाहिरिएपछि (नेताहरू) एकीकरणको पछि कुन उद्देश्यसहितलागिपरेका थिए भन्ने स्पष्ट भएको छ ।’ तर शक्तिको खेलमा नाजायज केही पनि हुँदैन । पहिलो र दोस्रो तहमा चुनाव जितेका पार्टी मिलेर दुईतिहाइको सरकार चलाउन सक्छन् भने त्यो ठूलो कुरा हो । एक्लाएक्लै दुईतिहाइकोसरकार बनाउने क्षमता यति बेला कुनै राष्ट्रिय पार्टीमा देखिँदैन । हाम्रो जस्तो देशको राजनीतिमा आशावादसधैं भोलिका संकेतहरूमा रमाउने गर्छ ।

अहिले नै सरकारको नेतृत्वमा पुगे पनि प्रचण्डले विद्यमान बेथितिको अन्त्य गर्न सक्नेछैनन् । त्यसका लागि हस्तक्षेपकारी भूमिका खेल्न सक्ने अवस्था उनलाई उपलब्ध छैन । त्यसो हुँदा यति बेला उनको सोझो चाहना देखिन्छ— ओलीले सरकार चलाउन्जेल पार्टी सञ्चालनको अभिभाराआफ्नो काँधमा आओस् । तर ओली यस्तो चाहँदैनन् ।

आखिर प्रचण्ड उनको नाम मात्रै होइन, उनी परिवर्तनका पक्षमा लाग्न सक्छन् । उनी त्यसरी लागे भने ओलीले तयार पारेका राष्ट्रियतामा खतरा लगायतका सैद्धान्तिक दस्तावेजहरूले पल्टा खान्छन् । ओलीलाई आफूले नेपालविरुद्ध भारतीय नाकाबन्दी हटाएको भन्ने ठूलो अभिमान छ । त्यस्तै, प्रचण्डसँग उनको विश्वासको सम्बन्ध कहिल्यै रहेन । कांग्रेसको सहकार्यमा प्रचण्डले आफूलाई प्रधानमन्त्री पदबाट विस्थापित गरेको केही दिनपछि यो पंक्तिकारसँग ओलीले भनेका थिए, ‘मलाई प्रधानमन्त्री बन्न नदिन नेपाली कांग्रेसले पुष्पकमल दाहाललाई किन मान्यो ? उनी ह्यान्डसम भएर मानेको हो ? त्यति त तपाईंलाई थाहा छ नि ! सिम्पल भन्ने शब्द के सरल रेखामा मात्र गएको छ ?’

ओली र प्रचण्डको सम्बन्धको व्याख्याका लागि योभन्दा बढी केही उच्चारण गर्नु नपर्ला । नेकपा भैसकेपछि समीकरण बदलिएका छन् भने अर्कै कुरा हो, नत्र पूर्वएमालेभित्रै ओलीका खासै शुभचिन्तक देखिँदैनन् । उनी कसैको भरोसा गर्न सक्ने अवस्थामा छैनन् । यसविपरीत प्रचण्ड भोलि जे त होलाको शैलीमा काम गर्छन् । फरक यति नै हो ।

यति बेला नेकपा तरंगित छ । ओलीले पार्टी र सरकार दुवैको विरासत धान्छन् कि प्रचण्डसँग वास्तविक सहकार्य गर्छन् ? कुरा यति मात्र हो । हो, प्रचण्डको हातमा पार्टी सञ्चालनको अभिभारा आयो भने यथास्थितिमा निकै गतिलो प्रहार हुनेछ । ओलीले यो कुरा बुझेका छन् । भन्न सकिँदैन, नेकपा बन्दाको सहमति भञ्जन हुने स्थितिमा जान्छ कि यथावत् रहन्छ ?

प्रकाशित : असार ११, २०७६ ०७:३९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सर्तहरूको जन्जाल

किशोर नेपाल

काठमाडौँ — जुन बेला नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका दुई समूह, एमाले र माओवादी, एक भए, त्यही बेला दुवै समूहका नेताहरूले भावी सम्भावनाको आकलन गरिसकेका थिए । दुई ठूला भनिने कम्युनिस्ट पार्टी बीचको यो एकता केही अनौठो थियो । एकता भयो । पार्टी अध्यक्ष भने दुई जना भए ।

एमालेका अध्यक्ष केपी ओली र माओवादीका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड । पार्टीमा दुई अध्यक्ष रहने प्रावधान अनौठो थियो । दुवै पार्टीका कार्यकर्ता अन्यमनस्क भावमा अलमलिइरहेका बेला नेपाली राजनीतिको जहाज दुई पाइलटले मिलेर उडाउने ‘हलुका’ गफ गरेर त्यति बेलाको अप्ठेरो पन्छाइदिए ।

त्यति बेला पनि ओलीको मनमा संशय थियो— मेरो नेतृत्वको सरकार ढलाएर कांग्रेससँग सहकार्य गर्न जाने माओवादीको विश्वास कसरी गर्नु ? त्यस्तै संशय प्रचण्डको मनमा पनि थियो— समझदारीको सम्मान कहिल्यै नगर्ने ओलीको विश्वास कसरी गर्नु ?

साँच्चै, ओली र प्रचण्डलाई आपसी विश्वासले होइन, आन्तरिक राजनीतिको आवश्यकताले एक बनाएको थियो । देशको राजनीतिक वातावरण नेपाली कांग्रेसको विपक्षतिर तन्किँदै थियो । ‘माओवादी जनयुद्धमा सत्र हजार नेपालीको ज्यान गएकोले’ कांग्रेसले माओवादीसँग राजनीतिक समीकरण गर्न हुन्न भन्ने लबी कांग्रेसमा हावी भयो ।

धर्मनिरपेक्षताविरोधी तथा राजतन्त्रवादी कांग्रेसीको एउटा समूह नै कांग्रेस डुबाउन सक्रिय रह्यो । कांग्रेसका विरुद्ध भएका दुष्प्रचारलाई चिर्न कांग्रेसको नेतृत्व असफल भयो । पार्टीका लागि अवस्था प्रतिकूल हुँदै गयो । यो स्थितिमा दुई कम्युनिस्ट पार्टीबीच एकता हुँदा चुनावका माध्यमले कम्युनिस्ट सरकारको स्थापना सम्भव थियो । एमाले र माओवादीले कुरा बुझे । उनीहरूलाई यो कुरा बुझाउन देश बाहिरका अरू तत्त्व पनि सक्रिय भए होलान् । त्यो अर्को पाटो हो ।

‘नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी’ को ब्यानरमा चुनाव लड्ने र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका सहयोगी पार्टीका रूपमा चुनाव लड्ने अधिकांश उम्मेदवारले चुनाव जिते । जिताहाहरूको यो समूहमा मधेशको पार्टीका रूपमा चिनिएको संघीय समाजवादी पार्टीसमेत मिसिएपछि दुईतिहाइको समर्थनमा सरकार बन्ने भयो । त्यति बेला नेकपाभित्रको सन्तुष्टि र असन्तुष्टिको चालचुल सुनिएन ।

चुनाव जितेको गर्व त छँदै थियो, साथी–सहयोगीको सहयोगले दुईतिहाइको समर्थनमा बन्ने सरकार अर्को गर्व थियो । यी गर्वहरूका बीचमा पार्टीका अध्यक्ष केपी ओली दोस्रो पटक देशका प्रधानमन्त्री निर्वाचित भए । उनको चयनमा पार्टीका नेतागणले थपडी बजाए । अध्यक्ष ओलीको छायामा परेर ओइलाएका अर्का अध्यक्ष प्रचण्डले पनि तालमा ताल मिलाउँदै करतल ध्वनि निकाले र घुटुक्क थुक निले । त्यसपछि सबै कुरा सामान्य भयो ।

ओली नेतृत्वको सरकार अधिकारको केन्द्रीकरणमा लाग्यो । केरुङ–काठमाडौं रेलका कुरा, पानीजहाजका कुरा, विकासका अनगिन्ती कुरामा सरकार गम्भीर भएर लागेको बताइयो । अहिले आएर बल्ल थाहा भयो— सरकार त रेमिटेन्समा कर लगाएर पो मोटाएको रहेछ । यी कुरा प्रकट भैसकेपछि देशको अवस्थाबारे छलफल गर्नुपर्ने अर्को विषय त के नै होला र !

हालै मात्र नेकपा अध्यक्ष प्रचण्डले एउटा अन्तर्वार्तामा सत्ताको अंकगणितको अभ्यास गरेर देखाए । यो अभ्यासभन्दा पनि रहस्योद्घाटन बढी थियो । नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको एकता ‘सर्तहरूका बीचमा’ भएको रहेछ । सर्त अनुसार, शासनको पहिलो आधा अवधिमा ओली प्रधानमन्त्री र दोस्रो आधा अवधिमा प्रचण्ड प्रधानमन्त्री । यो तथ्य बाहिर आएपछि प्रधानमन्त्री ओली र उनका शुभचिन्तक छटपटीमा परे ।

उप–प्रधानमन्त्री ईश्वर पोखरेलको भनाइ रह्यो— अध्यक्ष ओलीबाहेक अरूलाई प्रधानमन्त्री मानिँदैन । एमाले–माओवादी एकतालाई छर्लंग पार्ने किसिमको यस्तो रहस्योद्घाटनले नेपालका राजनीतिक पार्टीहरू कुन प्रकारले विश्वासहीन अवस्थामा रुमल्लिरहेका छन् भन्ने देखाएको छ । एमाले र माओवादीका बीच एकता भएको थियो कि चुनावका लागि राजनीतिक गठबन्धन ? यो अब पहेली रहेन ।

देशमा अहिले कति वटा कम्युनिस्ट पार्टीको अस्तित्व छ ? कसैले भन्न सक्दैन । एमाले–माओवादी एकतापछि बनेको नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी भइहाल्यो । त्यसबाहेक राष्ट्रिय जनमोर्चा, नेकपा (माले), नेकपा (क्रान्तिकारी), नेकपा (माले समाजवादी), नेकपा (विप्लव), नेकपा (मार्क्सवादी), नेकपा (मसाल) र नेकपा (संयुक्त) लगायत सतहमा देखिएका छन् । यसमा नेपाल मजदुर किसान पार्टीलाई पनि जोड्नुपर्छ ।

यीमध्ये नेकपा (क्रान्तिकारी) र नेकपा (विप्लव) माओवादीबाट अलग भएका हुन् । विप्लवको पार्टी हिंसामा लागेको छ । नेपाल मजदुर किसान पार्टी बाहेकका अरू कम्युनिस्ट पार्टी भ्रमित देखिन्छन् । कम्युनिस्ट पार्टीमा रहेको सबैभन्दा ठूलो भ्रम सैद्धान्तिक हो । एकताका काठमाडौंमा भनिन्थ्यो— बेइजिङ र मास्कोमा पानी पर्दा नेपालमा छाता ओढ्ने कम्युनिस्ट छन् । अहिले त्यस्ता ध्रुवहरू छैनन, भत्किसकेका छन् । भारतका पुराना कम्युनिस्ट पार्टी भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी र भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) बल्लतल्ल नामसम्म धान्ने अवस्थामा छन् ।

कम्युनिस्टहरूको भ्रातृत्व र विश्वबन्धुत्वको नारा प्रभावहीन भएको छ । नेपाललाई नै हेर्ने हो भने, यो देशमा कम्युनिस्टहरूको चाप र दबाव नभएको होइन । गणतन्त्र नेपालको स्थापनामा माओवादी जनयुद्धको योगदान थिएन भन्नु सत्यलाई इन्कार गर्नु हो । सात राजनीतिक दल र माओवादी विद्रोही बीचको सम्झौता नै परिवर्तनको कारक थियो ।

गणतन्त्र स्थापनाको एक दशकपछि नेपालका कम्युनिस्ट पार्टीहरू मान्यताविहीन अवस्थामा पुगेका छन् । पछिल्लो चुनावको मुखमा एक भएका एमाले र माओवादी अहिले पूरै सैद्धान्तिक विचलनमा छन् । एमालेको सैद्धान्तिक विचलन संसदीय प्रजातन्त्रकालमै भएको हो । अलिकति सैद्धान्तिक स्वत्व थियो भने माओवादीमा थियो, अहिलेको अवस्थामा त्यो पनि विलीन भैसकेको छ ।

कम्युनिस्ट नेतृत्वलेआफ्नो नैतिक धरातललाई टिकाउन सकेको पाइँदैन । एमालेको यही समस्या हो र अहिले माओवादी त्यही समस्यामा फसेको छ । एमालेको अहिलेको सैद्धान्तिक उपक्रम भनेको जनताको बहुदलीय जनवाद हो । यसको अर्थ जनताको बहुदलीय लोकतन्त्र नै हो । माओवादी जनताको बहुदलीय जनवादबाट कति टाढा र कति नजिक छ ? यो स्पष्ट छैन ।

पछिल्लो समयमा माओवादी नेताहरू सैद्धान्तिक संश्लेषणमा त्यति साह्रो बहकिएका छैनन् । भोको पेटले मार्क्स–लेनिन केही बुझ्दैन, खाना मात्र बुझ्छ भन्ने सूत्रमा उनीहरू केन्द्रित भएका छन् ।
नेपालमा कम्युनिस्टलाई लामो समय सत्तामा टिक्न अनुकूल वातावरण छैन । सत्तामा आउनेबित्तिकै पशुपति र अन्नपूर्णको विस्थापन खोजेर उनीहरूले पाउने केही होइन ।

यो कुरा राम्ररी बुझेको एमालेले आफ्नो वस्त्रागारमा ‘मौसम अनुसारको ट्युनिक’ ठिक्क पारेर राखेको छ । माओवादीमा त्यति समझ आइसकेको छैन । उनीहरू नडराउनुपर्ने ठाउँमा पनि डराएका छन् । ननांगिनुपर्ने ठाउँमा पनि नांगिएका छन् । उनीहरूले समाजमा अहिलेसम्म पनि लयबद्ध गति कायम राख्न सकेका छैनन् । यो स्थितिमा प्रधानमन्त्री ओलीले आफ्ना समकक्षी अध्यक्ष प्रचण्डलाई थपक्क सत्ता सुम्पिएलान् भन्ने विश्वास कसैले गर्न सक्दैन ।

नेकपाभित्र एमालेको चुरो पक्रिएर बसेकाहरूले बाहिरबाट आएका कम्युनिस्टलाई इज्जत गर्लान्, आत्मसात् गर्न सक्दैनन् । एमालेले आफ्नो यो चरित्र राजनीतिक उपयोगितावादका हिसाबले बनाएको हो । प्रधानमन्त्री ओली सकभर सबैलाई पन्छाएर बाँकी समय आफै प्रधानमन्त्री हुनेछन् । उनका लागि अध्यक्ष प्रचण्डलाई सत्ता हस्तान्तरण गर्नु त्यति सजिलो हुनेछैन, जति माधव नेपाललाई गर्दा हुनेछ ।

प्रकाशित : जेष्ठ २९, २०७६ ०८:४१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्