भएन पुनर्निर्माण भानुको जन्मघर

भानु जन्मस्थल विकास समितिमा कार्यरत कर्मचारीले तलब पाएका छैनन् । आर्थिक वर्ष ०७४/०७५ सालसम्मको लेखापरीक्षणअनुसार कर्मचारीले तलब–भत्ता पाउन सकेका छैनन ।
प्रताप रानामगर

दमौली — राष्ट्रिय विभूति आदिकवि भानुभक्त आचार्यको जन्मघर भनावशेष बनेको छ । तनहुँको चुँदी रम्घास्थित भानु जन्मस्थलको विकास गर्न गुरुयोजना बने पनि बजेट अभावमा भानुको जन्मघर पुनर्निर्माण हुने सुरसार छैन । गरुयोजना दशकअघि बनेको थियो ।

खण्डहर बन्दै गएको जन्मघर निर्माणका लागि स्थानीय, प्रदेश र संघीय सरकारले बजेट विनियोजन नगरेको भानु जन्मस्थल विकास समितिका निर्वतमान कार्यकारी निर्देशक शंकर रानाभाटले बताए । ‘भानुको जन्मघर खण्डहर बन्दै गएको छ,’ उनले भने, ‘तर, निर्माणका लागि बजेट विनियोजन गरिएको छैन ।’ समितिले बनाएको गुरुयोजनामा रामयाण भवन, भानु गृह संग्रहालय, पुस्ताकलय, अतिथिगृह, पोखरी, चमेनागृह, पालेघर निर्माण गर्नेछ । यसका लागि करिब २० करोड रुपैयाँ लाग्ने अनुमान गरिएको छ ।


यस अवधिमा रामायण भवनबाहेक अरू केही पनि बनेको छैन । तीन वर्षअघि थालिएको रामयण भवनको निर्माण अन्तिम चरणमा पुगेको छ । यसका लागि २ करोड ६५ लाख रुपैयाँ खर्च भइसकेको छ । बजेट संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्यान मन्त्रालयले बजेट विनोजन गदै आएको छ । आगामी वर्षका लागि रामायण भवनलाई ६० लाख बजेट विनियोजन भएको छ ।

‘रामयाण भवन कलात्मक शैलीमा झ्यालढोका कुढेर बनाएका छौं,’ उनले भने, ‘ढोकामा भानुभक्तको प्रतिमा बनाइएको छ ।’ दुईतले रामयाण भवनमा रामायणका श्लोक, राम र सीताको मूर्ति राख्ने योजना छ । गुरुयोजनाअन्तर्गत भानुगृहको निर्माण पश्मिाञ्चल विकास मञ्चले निर्माण गर्ने जिम्मा लिएको छ । मञ्चले निजी क्षेत्रबाट रकम संकलन गरेर निर्माण गर्न लागेको मञ्चका निवर्तमान अध्यक्ष एवं निर्माण संयोजक रामकाजी कोनेले बताए । भानुगृह निर्माण गर्न एक करोड १४ लाख रुपैयाँ बजेट लाग्ने अनुमान छ । लगभग आवश्यक रकम संकलन भइसकेको उनले बताए । ‘निर्माण सामग्री लैजाने पूर्वाधार बनेको छैन,’ उनले भने, ‘सडकको ट्र्याक खोलिए पनि कच्ची भएकाले ढुवानीमा समस्या भएको छ ।’


चुँदी रम्घा जंगलको बीचमा छ । निर्माण सामग्री पुगे पनि सुरक्षा अभाव छ । सामग्री चोरी हुने डर रहेकाले पनि सुरक्षा गार्डको व्यवस्था गर्न आवश्यक छ । रामायण भवनका निर्माणका सामग्री चोरी भएको उनले बताए । भानुभक्तको परम्परागत शैलीमा भानुगृह निर्माण गर्ने योजना रहेको उनले बताए । गृहमा ढिकी, जाँतोलगायत भानुभक्तले प्रयोग गर्ने सामग्री राखिनेछ । यसैगरी १४ रोपनी क्षेत्रफलमा भानु स्मृति पार्क बनिरहेको रानाभाटले बताए ।

पार्कमा पिकनिक, चिल्ड्रेन पार्क, भानुभक्त, मोतीराम भट्ट र घाँसीको प्रतिमा राखेर पानीको फोहोरा बनाइनेछ । भानु जन्मस्थलको द्रुतगतिमा विकास गर्नका लागि संघीय सरकारको मातहतमा राख्नुपर्ने भानु नगरपालिकाका प्रमुख उदयराज गौलीले बताए । ‘स्थानीय सरकारका कम बजेट हुन्छ,’ उनले भने, ‘त्यसैले संघीय सरकारले ठूलो बजेट दिन सक्छ ।’ जन्मस्थल विकास हुन नसक्नु राष्ट्रिय विभूति भानुभक्तप्रति अपमान भएको उनका सन्तानहरू बताउँछन ।

गुरुयोजनाअनुसार काम हुन नसकेको भानुभक्तका खनाती श्रीभक्त आचार्यले बताए । ‘गुरुयोजना बनेको लामो समय भइसक्यो,’ उनले भने ‘अहिलेसम्म भानुको जन्मघर बन्न सकेको छैन ।’ द्रुत गतिमा भानु जन्मस्थलको विकास गरी साहित्यक पर्यटकीय गन्तव्यको रूपमा विकास गर्नुपर्नेमा उनले जोड दिए । भानुको जन्मस्थलको विकास गर्ने उद्देश्यले नेपाल सरकारले २०५२ मा भानु जन्मस्थल विकास समिति गठन गरेर काम गरिरहेको छ । चुँदीफाँटमा १० रोपनी जग्गाभित्र भानु जन्मस्थलको कार्यालय छ । कार्यालय परिसरमा भानुभक्तको पूर्ण कदको प्रतिमा पनि राखिएको छ । कार्यालयमा पुस्ताकलय छ । पुस्ताकलयमा भानुभक्तले प्रयोग गरेका सामग्री, रामयाण, रामयाण लेख्दा प्रयोग गरेका मसीदानलगायतका राखेका छन । तनहुँ समाज हङकङले पनि पुस्तकालय स्थापना गरेको छ ।

चुँदीरम्घा डाँडामा धार्मिक धाम
चुँदीरम्घा डाँडामा धार्मिक धाम बनाउन १० रोपनी जग्गा खरिद गरिएको छ । चुँदीरम्घालाई साहित्यिक पर्यटकीय क्षेत्रको विकास गर्ने उद्देश्यले धाम बनाउने लागिएको भानु नगर प्रमुख उदयराज गौलीले बताए । ‘भानुभक्त राष्ट्रिय विभूति भएकाले साहित्यिक पर्यटकीय केन्द्र बनाउने योजना हो,’ उनले भने, ‘जग्गा खरिद गरेर डीपीआर बनाइरहेका छौं ।’ धार्मिक धाममा भानुभक्तकालीन समयमा भएका जातजातिका घर निर्माण गर्ने हो । त्यहाँ भानुभक्तको १०८ फिट पूर्ण कदको प्रतिमा राख्ने योजना छ ।

समिति नेतृत्वविहीन
एक वर्षदेखि भानु जन्मस्थल विकास समिति नेतृत्वविहीन छ । गत असारबाट श्रीभक्त आचार्यको नेतृत्वको विकास समिति म्याद सकिंदा पनि सरकारले नयाँ समिति गठन नगरेको हो । नेतृत्वविहीन भएपछि भानु जन्मस्थलमा विकास निर्माणका कार्य ठप्प छन् । समितिको कार्यकारी निर्देशकको पनि म्याद सकिएकाले दैनिक प्रशासनीक काम हुन सकेको छैन । लामो समयसम्म समिति गठन नहुँदा र कार्यकारी निर्देशक नियुक्त हुन नसक्दा भानु जन्मस्थल अस्तव्यस्त बनेको निर्वतमान कार्यकारी निर्देशक रानाभाटले बताए । ‘बहालवाला समितिको म्याद सकिएको धेरै भयो,’ उनले भने, ‘तर, अझैसम्म गठन हुन सकेको छैन ।’ जन्मस्थलको व्यवस्थापन र रेखदेखका काम समितिले गर्दै आएको थियो ।


नेपाल सरकारको मन्त्रीस्तरबाट विकास समिति गठन तथा नियुक्त गर्ने प्रचलन छ । समितिको कार्यकाल दुई वर्ष हुन्छ । पुरुन्दीमा भानु स्मृति पार्क निर्माणधीन भए पनि समितिका पदाधिकारी नहुँदा निर्माणको काम ठप्प भएको छ । भानु जन्मस्थल विकास समितिलाई स्थानीय, प्रदेश र संघीय सरकारको कस्को मातहतमा रहने भन्ने टुंगो लाग्न सकेको छैन । भानु नगरपालिकाले भानु जन्मस्थल विकास समिति संघीय सरकारको मातहतमा राख्नुपर्ने नगर प्रमुख गौलीले बताए । ‘भानु जन्मस्थल संघीय सरकारको मातहतमा राख्न नगरपालिकाले माग गरेको छ, उनले भने,‘ यसो गरे भने मात्र जन्मस्थलको विकास हुन्छ ।’ पशुपति विकास कोष र देवघाट विकास समितिजस्तै भानु जन्मस्थल विकास समितिलाई संघीय सरकारको मातहतमा राख्नुपर्ने उनले बताए ।

कर्मचारीले तलब पाएनन्
संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयले भानु जन्मस्थल विकास समितिलाई बर्सेनि ३३ लाख रुपैयाँ बजेट दिंदै आएको थियो । पछिल्लो समय त्यो घटेर पुँजीगतमा १० र चालुमा ८ लाख गरी १८ लाख रुपैयाँ मात्र आउँछ । चालु बजेटले प्रशासनिक र कर्मचारीलाई तलब गरी खर्च हुने भएकाले कर्मचारीले तलब पाउन मुस्किल भएको हो । भानु जन्मस्थल विकास समितिमा कार्यरत कर्मचारीले तलब पाएका छैनन् । आर्थिक वर्ष ०७४/०७५ सालसम्मको लेखापरीक्षणअनुसार कर्मचारीले तलब–भत्ता पाउन सकेका छैनन् । कार्यकारी निर्देशक, सुब्बा, खरिदार, कार्यालय सहयोगीसहितले अहिलेसम्म ४८ लाख रुपैयाँ तलब–भत्ता लिन बाँकी रहेको निर्वतमान निर्देशक रानाभाटले बताए । तलब–भत्ताको पटकपटक माग गर्दा पनि भुक्तानी नपाएको उनले गुनासो गरे ।


तलब नपाएका कारण समितिका नायब सुब्बामा कार्यरत रामकुमार श्रेष्ठले जागिरै छाडे । उनले साढे ९ लाख रुपैयाँ तलब लिन बाँकी छ । कर्मचारीको माग सम्बोधन नभएपछि जागिर छाडेको उनले बताए । जन्मस्थल विकास समितिले नियुक्त गरेका दुई कार्यालय सहयोगी, खरिदार र नायब सुब्बाले २०६४ सालदेखि तलबै पाएका छैनन् । तलब पाउने आशाले जागिर गरेको पनि एघार वर्ष बितिसकेको खरिदार शिवभक्त रानाभाटले बताए । ‘०६४ सालअगाडिसम्म नियमित तलब पाउँथ्यौं,’ उनले भने, ‘वार्षिक रूपमा चौमासिकको मात्र तलब पाएका छौं । ८ महिनाको तलब बाँकी हुने गरेको छ ।’


०७४ असार मासन्तसम्मको तलब मात्र उनको ९ लाख रुपैयाँ बाँकी छ । घरपायकको जागिर भनेर खाइयो । ढिलोचाँडो तलब पाउला भनेर जागिर गरेको पनि यतिका वर्ष बितिसकेछ । अहिलेसम्म बाँकी तलब नपाउँदा घर व्यवहार चालउन मुस्किल भएको उनले बताए । बाँकी तलब पाए जागिरबाट निस्कने उनको भनाइ छ ।
कार्यालय सहयोगी शमशेर र शम्भुलाल घर्तीको अवस्था पनि दयानीय छ । दुवैले असार ०६४ देखि ०७४ मासन्तसम्म चौमासिकबाहेक पूरा तलब पाएका छैनन् । उनीहरूको जनही साढे ७ लाखका दरले तलब लिन बाँकी छ । घर्तीको तलब लिन नपाउँदै मृत्यु भएको छ । श्रीमान्को निधनपछि श्रीमती शोभाले काम गरिरहेकी छन् । ‘जागिर गर्दागर्दै श्रीमान बित्नुभयो,’ उनले भनिन्, ‘बाँकी रकम एक दिन पाउने आशाले जागिर गरेकी हुँ ।’


बाँकी तलब–भत्ता माग्दै कर्मचारीले निवेदन लिएर आएको भानु नगरपालिकाका प्रमुख गौलीले बताए । ‘विकास समितिको कर्मचारी भानु नगरपालिकाले नियुक्त गरेको होइन,’ उनले भने, ‘नियुक्त गरेको निकायले नै बाँकी तलब–भत्ता दिनुपर्छ ।’ कर्मचारीको निवेदनअनुसार नगरपालिकाले तलब–भत्ता भुक्तानीका लागि संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयलाई पत्र पठाएको उनले बताए ।

भानुमा जयन्तीमा सार्वजनिक बिदा
भानुभक्त सम्मानस्वरूप उनको २०६ औ जन्मजयन्तीको अवसरमा भानु नगरपालिकाले सार्वजनिक बिदाको घोषणा गरेको उपप्रमुख आशा थापाले बताइन् । भानुजयन्तीको अवसरमा शनिबार चुँदीमा कविता र
रामायण वाचन गरियो ।

प्रकाशित : असार २९, २०७६ १५:३०
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

पानी भर्न चौताराको बास

खानेपानीको चरम अभाव भएको ग्वास्लुङमा पानी भर्ने पालो पाउन स्थानीय महिलाले राति १ बजेदेखि उठेर बस्नुपर्ने बाध्यता छ
प्रताप रानामगर

(दमौली) — तनहुँको ऋषिङ गाउँपालिका–२ ग्वास्लुङकी पूजा चन्द मध्यराति उठेर पानी भर्न जान्छिन् । धारोमा उनी पुग्दा गाग्रीको लाइन लागिसकेको हुन्छ । बिहान ४ बजे पुगे पनि ५ घण्टापछि पालो आउँछ । खानेपानीको चरम अभाव भएको ग्वास्लुङमा पानी भर्ने पालो पाउन स्थानीय महिला धारो छेवैको चौतारोमा बास बस्छन् ।

‘बिहानपखको पानी भर्न राति एक बजे उठ्नुपर्छ,’ चन्दले भनिन्, ‘साँझपखको पानी भर्न मध्याह्न १२ बजे नै धारामा गाग्री लाइन राख्नुपर्छ ।’ तीन गाग्री पानी भर्न ५ घण्टा बढी पालो कुर्नुपर्ने बाध्यता भएको उनले सुनाइन् । ग्वास्लुङमा एक सय २४ घर छन् । खानेपानीको धारा भने ४ वटा मात्रै छन् । ठूलो गाउँ भएकाले एक धाराबाट ९३ घरले पानी भर्नुपर्ने बाध्यता छ । चन्दका अनुसार एक घरले साँझ र बिहान ५/६ गाग्रीसम्म पानी भर्न पाउँछन् । त्यति पानी दैनिक कामकाजमा पर्याप्त हुँदैन । धारा कम भएकाले पानी भर्नेबीच बेलाबेलामा झगडा पर्छ । ‘झगडा मिलाउँदा एक हजार ५ सय रुपैयाँ जरिवाना समेत तिराइएको छ,’ उनले भनिन्, ‘मिलापत्र बनाउँदाको रकम गाउँ कोषमा राखिन्छ ।’ धारोमा सामान्य झगडा दैनिकजसो हुने उनले सुनाइन् ।

गाउँमा ०५२ मा खानेपानी योजना आएपछि नयाँ थपिएको छैन । उक्त योजना पुरानो भएकाले खानेपानी समस्या भएको खानेपानी उपभोक्ता समितिका सचिव रामबहादुर खाँणले बताए । ‘खानेपानी योजना पुरानो भयो,’ उनले भने, ‘भूकम्पले पनि पानीका मुहानमा समस्या देखिएको छ ।’ उनका अनुसार ५ हजार लिटर क्षमताको खानेपानी योजना भए पनि पानी कम आउँछ । उपभोक्ताको संख्यामा वृद्धि भएको छ । साँझ बिहान ३/३ घण्टा मात्र पानी छोडिन्छ । अरू समयमा धारामा ताल्चा लगाउने गरिएको छ । खानेपानीको नयाँ योजनाका लागि गाउँपालिका र प्रदेश सरकारसँग माग गरेको उनले बताए ।

ग्वास्लुङमा मात्र नभई ऋषिङका दर्जन बढी गाउँमा खानेपानीको चरम समस्या छ । ऋषिङ–२ मा रहेको धनबासमा पनि खानेपानीको चरम समस्या छ । यहाँ ७६ घर छन् । गाउँवासी कुवाँबाट पानी ल्याएर खान बाध्य छन् । लुप्चखोला, माहक्छ दिहार्तुबाट खानेपानी ल्याउनुपर्ने स्थानीय पूर्णिमा सारुले बताइन् । ‘खानेपानी जेनतेन गरेर कुवाँबाट जोहो गर्दै आएका छौं,’ उनले भनिन्, ‘घरसफाइ गर्न गाह्रो छ । शौचालयमा पानीको प्रयोग गर्न एकदम समस्या छ ।’ गाईभैंसीलाई आहालमा पानी खुवाउने गरेको उनले बताइन् ।

धनबासका लागि लिफटिङ खानेपानी योजना अगाडि बढाइसकेको वडा अध्यक्ष खेमबहादुर रानाले बताए । ‘अहिले २० लाख रुपैयाँको लागतमा योजनाको काम भइरहेको छ,’ उनले भने, आगामी आर्थिक वर्षका लागि ३० लाख रुपैयाँ बजेट गाउँसभामा प्रस्ताव गरेका छौं ।’

ऋषिङको–३ को डाङश्री, काफलडाँडा, नाजुङ र सोलुङमा ३ सय ५० घरधुरीमा खानेपानीको समस्या रहेको वडा अध्यक्ष दुर्गाबहादुर रानाले बताए । ‘डाङश्री, काफलडाँडामा लिफटिङ खानेपानीको योजना थियो,’ उनले भने, ‘भूकम्पले तहसनहस परिदियो ।’ भूकम्पले तहसनहस गरेका पानीको मुहान व्यवस्थापन गर्न १० लाख रुपैयाँ र नाजुङ र सोलुङका लागि १० लाख रुपैयाँ प्रस्ताव गरेको उनले बताए । वडा नम्बर ६ को रामडाँडा कामीटोल, जैसी हटिया गरी सय घरधुरी र वडा नम्बर ७ का कोख्या, दधिवन र अर्खालछापको आँपथोकमा गरी २ सय ५० घरधुरीमा खानेपानीको चरम समस्या भएको वडा अध्यक्ष जंगवीर आलेले बताए । ‘गाउँको प्रमुख समस्या नै खानेपानी हो,’ उनले भने, ‘वडामा खानेपानीको बढी माग छ ।’ खानेपानी योजनाका लागि गाउँसभामा प्रस्ताव गरेको उनले बताए ।

खानेपानीको समस्या समाधान गर्न ऋषिङ गाउँपालिकाले खानेपानीलाई पहिलो प्राथमिकतामा राखेको गाउँपालिका अध्यक्ष राजेन्द्रकृष्ण श्रेष्ठ बताउँछन् । ‘गाउँसभामा वडावडाबाट खानेपानी योजनाको माग बढी आएको छ,’ उनले भने, ‘त्यसैले आगामी वर्षको बजेटमा खानेपानीलाई प्राथमिता दिएका हौं ।’

२ करोड ४५ लाख रुपैयाँका बजेट गाउँसभामा प्रस्ताव गरेको छ । सबै वडाबाट खानेपानीको समस्या भएकाले उक्त बजेट पारित हुने उनले बताए । दुई वर्षभित्र ऋषिङ गाउँपालिकामा खानेपानीको पहुँच पुर्‍याउने लक्ष्य छ ।

प्रकाशित : असार २१, २०७६ १०:३२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT