सीमापारि बिहे गर्दा बिचल्ली

मधु शाही

बाँके — नेपाल–भारत सीमा क्षेत्रमा बसोवास गर्नेबीच रोटी–बेटीको सम्बन्ध रहेको मानिन्छ । उताकाले यता र यताकाले उता बिहे गर्ने परम्परा छ । तर, सीमापारि बिहे गरेर अलपत्र परेका थुप्रै नेपाली चेली रहेका छन् ।

सीमापारि बिहे गरेका महिला घरेलु हिंसा खप्न नसकेर माइतै बसेका छन् । कानुनी उपचारको उनीहरूलाई पत्तो छैन । कोही पीडित प्रहरी प्रशासन पुगिहालेमा भारतमा बिहे भएकाले पीडित पक्राउ गर्न सम्भव नहुने महिला तथा बालबालिका सेवा केन्द्रकी प्रमुख श्यामकुमारी मगरले बताइन् ।

नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका, फुटहामा बस्ने फुलमती कौशलले १६ वर्षीया छोरी गुडियाको भारतीय नागरिकसँग बिहे गराइन् । दाइजो नल्याएको भन्दै गुडियाका सासू, ससुरा र श्रीमान्ले कुटपिट गर्न थाले । दुई सन्तान लिएर उनी रुँदै माइत आइन् । ज्यान बचाउन माइत बस्दै आएको उनले बताइन् । माइतमा बसेको एक वर्ष पुग्न लाग्दा पनि पति लिन आएनन् । माइतै बसेर छोराछोरी हुर्काउनुपर्ने उनको बाध्यता छ । ‘न सीप छ, न त नागरिकता,’ उनले भनिन्, ‘कुटाइ खानुभन्दा यतै बस्छु ।’

फुलटेक्राकी बिन्दिया बर्माले बुबाआमाकै सल्लाहमा सीमापारि बिहे गरिन् । पाँच वर्षअघिसम्म सम्बन्ध राम्रै थियो । दुई छोरी जन्मेपछि छोरा किन पाइनस् भन्दै पतिले कुटपिट गर्न थाले । घरेलु हिंसा सहन नसकेर माइत आइन् । माइत बस्दा छिमेकीले कुरा काटछन् । २५ वर्षे बिन्दियाले कुटपिट सम्झिंदै भारत कहिल्यै नजाने निधो गरेकी छन् ।

नेपाल–भारत सीमा क्षेत्र जमुनाह माइत भएकी रुक्सा राईको कथा पनि उस्तै छ । १७ वर्षको उमेरमा बहराइच (भारत)का युवकसित बिहे गरिन् । चार वर्षसम्म गर्भ रहेन । यही बहानामा उनीमाथि कुटपिट भयो । ‘माइत जाऊँ आमाबुबा र समाजले हेप्छ,’ उनले भनिन्, ‘घरमै बसौं ज्यान जोगाउन गाह्रो छ ।’

उनी हिंसा सहेरै बसेकी थिइन् । एक दिन पतिले दोस्रो बिहे गरेर सौता घरमा ल्याएपछि उनी एक्ली भइन् । भारतमा कानुनी उपचार अपनाउने उनीसँग कुनै ज्ञान छैन । पढाइलेखाइ छैन । घरमै सौता आएपछि भने उनी माइत फर्किन बाध्य भइन् । नेपालगन्ज–६ मा बस्ने कुन्ती यादवलाई दाइजो नल्याएको भन्दै बिहे गरेको दुई वर्षपछि कुटपिट गर्न थालियो ।

भारतको बाराबंकीमा बिहे गरेकी उनी शरीरभरि नीलडामसहित माइतीमा शरण माग्न आइन् । बिहे गरेको घरमै बस्नुपर्छ भन्दै आमाले जबरजस्ती भारत पठाइन् । त्यसपछि पुनः ६ महिना यातना खेप्नु पर्‍यो । यसबीचमा गर्भ रह्यो । सासु र पतिले अनेक बहानामा कुटपिट गरेपछि गर्भ खेर गएको उनले सुनाइन् । ‘बच्चा खेर गयो । रगत बगेर बेहोस हुँदासम्म उपचार पाइनँ,’ उनले भनिन्, ‘ज्यान जोगाउन भागेर नेपाल फर्किएँ ।’ २३ वर्षीया कुन्ती अहिले सडकमा मकै बेचेर आय आर्जन गर्छिन् । पतिले गरेको अत्याचारले उनको मन पोलिरहन्छ ।

सीमापारि बिहे गरेका नेपाली युवती घरेलु हिंसा भएको भन्दै प्रहरी महिला तथा बालबालिका सेवा केन्द्र आउँछन् । यस्तो बेलामा गैरनागरिकलाई यहाँबाट कानुनी प्रक्रिया अपनाउन नमिल्ने सेवा केन्द्रकी प्रमुख मगरले बताइन् । ‘थुप्रै मुद्दा यहाँ आउँदैनन्,’ उनले भनिन्, ‘पीडक विदेशी नागरिक हुन्छ । हामीले यहाँबाट उसलाई केही गर्नै मिल्दैन ।’

पीडित महिला भने भारत घर भएका पतिले हिंसा गर्‍यो भन्दै न्यायको गुहार माग्दै आउँछन् । अधिकांश भने मौन रहेर माइतै बसेका छन् । उनीहरूले भारतमै कानुनी प्रक्रिया अपनाउन सल्लाह दिए पनि धेरै महिला अशिक्षा र असुरक्षाका कारण झन्झटमा पर्न नचाहने सेवा केन्द्रले जनाएको छ ।

जिल्ला प्रहरी कार्यालयका एसपी अरुण पौडेलका अनुसार भारतमा घटना भएको र पीडित पनि भारतीय नै रहेकाले उसलाई नेपालको कानुनी प्रक्रियामा ल्याउन नमिल्ने बताए । तर, महिलाले उजुरी दिएको खण्डमा नेपाल आएका बेला पक्राउ गर्न सकिने उनले सुनाए ।

प्रकाशित : जेष्ठ ९, २०७६ ०९:५१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

क्षति रोक्न नियन्त्रित आगलागी

नियन्त्रित आगलागीमा उपभोक्ता, सुरक्षाकर्मी, दमकल साथमा भएपछि आगलागीको अग्निरेखा बनाउने र आगो लगाइदिने गरिन्छ
माधव अर्याल

पाल्पा — वन डढेलोबाट हुने क्षति रोक्न डिभिजन वनले नियन्त्रित आगलागी गरेको छ । साताव्यापी अभियान अन्तर्गत उसले बस्ती नजिक यस्तो अभियान चलाएको हो । जथाभावी आगलागीका घटना रोक्न नियन्त्रित आगलागी सफल भएको डिभिजन वन कार्यालयका प्रमुख मोहन पौडेलले बताए । ‘यसले जथाभावी आगलागी हुने र क्षति कम गर्न मद्दत गर्छ,’ उनले भने, ‘त्यसैले यसमा सबैको सहयोग खोजेर अभियान चलाएका हौं ।’

पाल्पाको सदरमुकाम तानसेन–१, भुसालडाँडामा सेना, प्रहरी, कर्मचारी, स्थानीय उपभोक्ताको सहभागितामा नियन्त्रित डढेलो लगाइँदै । तस्विर : माधव/कान्तिपुर

डिभिजन वन कार्यालयले तानसेन बजार नजिकका सामुदायिक वनमा यस्तो अभियान चलाएको हो । जसले गर्दा डढेलोको क्षति न्यूनीकरणमा सहयोग पुग्ने विश्वास छ । साताव्यापी अभियानमा बस्ती नजिकका सल्ला प्रजातिका जंगलमा यस्तो क्रियाकलापमा जोड दिएको थियो । तानसेन नगरपालिका क्षेत्रमा बस्ती नजिकका सल्लाका वनमा नियन्त्रित आगलागी गरिएको छ ।

वन डढेलोको क्षति न्यूनीकरण गर्ने अभियानले यस वर्ष सार्थकता पाएको डिभिजन प्रमुख पौडेलले बताए । नेपाली सेनाको गोरखदल गण, सशस्त्र प्रहरी बल, नेपाल प्रहरी, तानसेन नगरपालिका र नगरक्षेत्रका सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहहरूले यो अभियानमा सघाएका छन् । अभियानका लागि सबैको साथ, सहयोग र सहकार्य रहेको वन कार्यालयका रेन्जर यमलाल पोखरेलले बताए ।

‘बस्तीको नजिकमा पुग्ने र सम्बन्धित सामुदायिक वनका पदाधिकारी, सदस्यलाई समेत सहभागी गराएर अयिभान चलेको हो,’ पोखरेलले भने, ‘अधिकांश उपभोक्ताले यसलाई राम्रो काम भनेर साथ दिए ।’ तानसेनको कैलाशनगर, वसन्तपुर, भगवतीटोल, भुसालडाँडालगायतका क्षेत्रमा नियन्त्रित आगलागी गरिएको थियो ।

जसले गर्दा रातीको समय वा अन्य व्यस्त समयमा आगो निभाउन जान परेन । यसपटक गरिएको यो अभियान अर्को वर्ष पात झरेकै समयमा गर्ने योजना बनिसकेको उनले बताए । जंगलमा गाईबस्तु चराउन जाने, घुम्न जाने, अन्य नियतबाट जानेहरूले चुरोटका ठूठा फालिदिने र जुनसुकै बेलामा आगलागी हुने गरेको थियो ।

नियन्त्रित आगलागीमा उपभोक्ता, सुरक्षाकर्मी, दमकल साथमा भएपछि आगलागीको अग्निरेखा बनाउने र आगो लगाइदिने गरिन्छ । जसले गर्दा बस्ती नजिक आगामी दिनमा पनि आगो आउन नसकोस् भन्ने नै रहेको पोखरेलले बताए । वनदेवी, कैलाशनगर, श्रीनगरलगायतका स्थानमा बस्ती नजिकमै सल्लाका रुख छन् । तानसेन नगरपालिका–१, भुसालडाँडाका भैरव पुनले नियन्त्रणमा लिन सकिने गरी आगलागी गरिने भएकाले यसबाट पुनः क्षति हुन नसक्ने बताए । ‘आगलागीलाई नियन्त्रण लिन सहज होस् भनेर नै यस्तो नियन्त्रण गरेर आगलागी गरिएको होला,’ उनले भने, ‘बस्तीमा यसले गर्दा क्षति नपुगोस् भन्ने नै हो ।’

तानसेनका जंगल क्षेत्रमा चुरोट खाने, गाईबस्तु चराउन लैजाने बढी हुन्छ । बस्ती नजिकको जंगल भएपछि सबैको पहुँच पनि हुने नै भयो । तानसेन नगरपालिका–५ की धनकुमारी गैरेका अनुसार युवकयुवती जंगलमा जाने, चुरोट, गाँजा खानेहरूले गर्दा पनि पटक–पटक आगलागीका घटना हुने गरेका हुन् । यसका लागि प्रहरी, प्रशासनले पनि ध्यान दिन सक्यो भने आगलागी पनि कमी हुने उनले बताइन् । ‘त्यस्ता युवकयुवतीलाई नियन्त्रणमा लिने र उनीहरूलाई सचेत गराउने गर्नुपर्छ,’ उनले सुझाव दिइन्, ‘जंगलमा उनीहरू
गए भनेपछि हामी सबै डराउँछौ ।’

जताततै आगलागी
तानसेन नगरपालिका–११, बन्दीपोखराको जंगलमा मंगलबार दिउँसोबाट बुधबार बिहानसम्म लगातार आगलागी भएको छ । सदरमुकामबाट प्रस्ट देखिएको आगलागी सबै जंगल डढेपछि मात्र आफैं नियन्त्रणमा आयो । तानसेनका बासिन्दाले समेत रातभर बलेको आगो हेर्दा नोक्सानी पुग्यो भन्दै चिन्ता व्यक्त गरे ।

तर, नियन्त्रणका लागि कोही गएन । वरपर घर नजिक नभएकाले प्रहरी, सेना पनि परिचालन गर्नु परेन । यो एउटा उदाहरण मात्र हो । आर्यभन्ज्याङ, रामपुर, चिदीपानी, चिर्तुङधारा, मस्याम, कोलडाँडालगायतका क्षेत्रमा दैनिकजसो आगलागी भइरहेको छ । डिभिजन वन कार्यालय, स्थानीय तहबाट सरकारी रकम खर्चेर हुने डढेलो व्यवस्थापन सचेतना कार्यक्रम प्रभावकारी हुन सकेको छैन । तिनाउ गाउँपालिकाका विभिन्न स्थानमा डढेलो लागेर आफैं नियन्त्रणमा आएको छ ।

माथागढी, निस्दीका विभिन्न चुरे क्षेत्रमा पनि अवस्था उस्तै छ । रैनादेवी छहराका चुरे र तराईसँग जोडिएका जंगलमा पनि डढेलो लागिरहेको छ । डढेलो व्यवस्थापन, समुदायमा आधारित डढेलो व्यवस्थापन, डढेलो नियन्त्रण सप्ताह, सन्जाल निर्माण र परिचालनजस्ता कार्यक्रमका रकम खर्च गरे पनि हरेक वर्ष यस्ता डढेलो लागिरहेको छ । ‘प्रत्येक वर्ष डढेलो सप्ताह, सभा, गोष्ठीजस्ता सचेतनामूलक कार्यक्रम गरिहेका छौं,’ तिनाउ वन समन्वय समितिका अध्यक्ष अमर प्रधानले भने, ‘तर, झुक्याएर आगो लगाइदिने गर्छन् ।’

समितिकै उपाध्यक्ष दलबहादुर गुरुङका अनुसार तराईतर्फबाट जंगलमा बढी आगो लगाइदिने गर्छन् । जनचेतना कार्यक्रमका लागि वन कार्यालयमार्फत पाँच लाख बढी रकम खर्च हुन्छ । सबै सब–डिभिजन कार्यालयमार्फत यस्ता सचेतनामूलक कार्यक्रम हुने गर्छन् । डढेलो सप्ताह मनाउने, सन्जाल गठन गर्नेलगायतका कार्य गर्न केही रकम खर्च हुन्छ ।

संचार माध्यममा समेत बर्सेनि लाखभन्दा बढी रकम खर्च हुन्छ । ‘सिमानाबाट आउने डढेलो नियन्त्रण गर्ने गरी रुपन्देही र पाल्पातर्फका सामुदायिक वनका पदाधिकारीसँग छलफल गरेका हौं,’ तिनाउ वन समन्वय समितिका अध्यक्ष प्रधानले भने ।

प्रकाशित : जेष्ठ ९, २०७६ ०९:५०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT