कक्षा १ मै फर्रर नेपाली

माधव अर्याल

(पाल्पा) — तिनाउ–३, झुम्सा श्रीडाँडाको सिर्जना आधारभूत विद्यालयकी विद्यार्थी रचना दर्लामी कक्षा २ मा पढ्छन् । कक्षा १ मै नेपाली भाषा फर्रर पढ्न सक्ने भएकी थिइन् । ९० मिनेटको नेपाली भाषाको पिरियड लिएकी दर्लामी अहिले कक्षा २ मा आइपुग्दा अझ राम्रोसँग नेपाली भाषा पढ्न सक्ने भएकी छन् ।

‘पहिला यस्तो पढाइ हुन्नथ्यो,’ उनले भनिन्, ‘अहिले मैले सबै नेपाली अक्षर पढ्न सक्ने भएकी छु ।’ उनको कक्षामा मगर समुदायका बालबालिका मात्रै छन् । उनीहरू सबैले कक्षा १ देखि नै नेपाली भाषा पढाइ सिक्दै आएका हुन् ।

अर्की विद्यार्थी हेमकुमारी दर्लामी पनि नेपाली भाषा फर्रर बोल्छिन् । नेपाली अक्षर पढ्नलाई कुनै समस्या नभएको उनले बताइन् । यसरी सानो कक्षामा नै उनीहरू नेपाली भाषा सजिलोसँग पढेपछि सिकाइ उपलब्धि पनि बढाएको छ । ‘हाम्रा दाजुहरूले कक्षा ४ मा पढ्ने र हामीले अहिले पढ्ने तरिका उस्तै छ,’ उनले भनिन्, ‘हामीलाई पढ्न सिकाउनुभयो र सोही अनुसार पढ्दा सजिलो भएको छ ।’ नेपाली भाषाको उच्चारण, पढ्ने शैली, शब्द चयनलगायत विषयमा जान्ने भएको विद्यार्थी दर्लामीले बताइन् ।

प्रारम्भिक कक्षाका बालबालिकामा पढ्ने सीप र बानीको विकास गर्न सिर्जना आधारभूत विद्यालयमा साक्षरता कक्षा लागू भएको छ । रुम टु रिड र पछौटेपन उन्मूलन समाज (बेस) नेपालले लागू गरेको यस्तो कक्षाले विद्यार्थीलाई पढ्ने सीप र पढ्ने बानीको विकास गराएको हो । मुलुकका २० जिल्लामा शिक्षा मन्त्रालयले पनि यस्तै कार्यक्रम सुरु गरेको छ । जसअनुसार कक्षा १ र २ मा नेपाली भाषाको पिरियडलाई ९० मिनेट बनाइएको छ । कक्षा कोठामा पुस्तक कुनाको व्यवस्थापन भएको छ । हरेक कक्षालाई साप्ताहिक रूपमा पुस्तकालय घन्टी छुटयाइने गरेको रुम टु रिडका कार्यक्रम सहायक तपेन्द्र ओलीले बताए । ‘विद्यार्थीलाई पढ्ने बानीको विकास गर्नुका साथै उनीहरूलाई नेपाली भाषा सिकाउने गरिएको छ,’ उनले भने, ‘त्यसैले पनि यसले विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धिलाई बढाएको छ ।’ यसले सरकारको ‘एक विद्यालय एक पुस्तकालय’ कार्यक्रमलाई नै सहयोग गरेको छ ।

सुरुमा शिक्षकलाई ९० मिनेट पढाउन निकै समस्या थियो । तर, विस्तारै यस विषयमा जानकारी बढदै जाँदा समय गएको पत्तो नै हुन छाडेको सिर्जना आधारभूत विद्यालयका भाषा शिक्षक मीमराज उपाध्यायले बताए । ‘सुरुसुरुमा पढाउन गएपछि ९० मिनेट बिताउँदा पसिना नै आउँथ्यो,’ उनले भने, ‘अहिले समय गएको पत्तै हुँदैन ।’

विद्यालयका प्रधानाध्यापक श्रीभन्द्र गौतमले कक्षा १ मा पढ्ने विद्यार्थीले यसरी नेपाली भाषा पढ्न सक्छ भन्ने नै नलागेको बताए । ‘कक्षा २ मा मात्रै अक्षर चिन्न थाल्ने गर्थे,’ उनले भने, ‘अहिले कक्षा १ मै यति राम्रो नेपाली उच्चारण गर्छन् कि हामी पनि अचम्मित भएका छौं ।’ विद्यार्थीले अक्षर चिनारी, बेअर्थी शब्द पठन, अनुच्छेद पठन, बोधमा पनि सुधार आएको विद्यार्थी सिकाइ मूल्यांकनको नतिजाले देखाएको उनले बताए । यही ढंगको पढाइलाई निरन्तरता दिनुपर्ने उनले बताए । कक्षा अवलोकनमा पुगेका गाउँपालिका अध्यक्ष ओमबहादुर घर्तीले पढाइको गुणस्तर र सिकाइ उपलब्धि बढाउन भाषा कक्षा सहयोगी भएको बताए । कक्षा ५ मा पढ्ने विद्यार्थी बराबर कक्षा २ मा पढ्ने विद्यार्थीले फर्रर नेपाली पढेको देखिएको उनले बताए । ‘यस्तो कार्यक्रम सबै विद्यालयमा लागू गर्नुपर्ने अवस्था देखियो,’ उनले भने, ‘सिकाइको गुणस्तर बढाउन सहयोगी बन्ने भएकाले गाउँपालिकाले पनि यस विषयमा छलफल गर्नेछ ।’ नेपाली भाषाको जग नै शिक्षाको पहिलो खुडकिलो भएकाले यसलाई राम्रो बनाउन पालिकाले सोंच बनाउने उनले बताए ।

गाउँपालिका उपाध्यक्ष दमयन्ती थापाले कक्षा १ देखि नै नेपाली भाषा राम्रो बनाउनमा यसले सहयोग पुगेको बताइन् । वडाध्यक्ष प्रेम पाण्डेय र गाउँपालिका प्रवक्ता राजेश श्रेष्ठले पढाइको गुणस्तर वृद्धि गर्न यस्तो कार्यक्रमको महत्त्व रहेको बताए । तिनाउ गाउँपालिका शिक्षा शाखा प्रमुख लक्ष्मी कुँवरले यस्ता कार्यक्रमलाई दिगोपनाका लागि समस्या भएको बताइन् । उनले स्थानीय तहले सहयोग गर्ने हो भने यसलाई आगामी दिनमा पनि निरन्तरता दिन सकिने बताइन् । पूर्वस्रोत व्यक्ति गोपाल कुँवरले नेपाली भाषाको कक्षा र पुस्तकालय सँगै लगेपछि विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धिमा समेत फरक परेको बताए । रुम टु रिडले तिनाउ गाउँपालिकाअन्तर्गत ७ विद्यालयका प्रतिविद्यालय नौ जना शिक्षकको पेसागत क्षमता बढाएको छ । कक्षा १ र २ तथा विद्यालय पुस्तकालय कक्षाकोठा व्यवस्थापन गरी सिकाइ वातावरण निर्माण भएको बेसका पुस्तकालय कार्यक्रम संयोजक प्रकाश पाण्डेयले बताए । उनका अनुसार वर्षको दुईपटक कक्षा १ र २ का अभिभावकसँग बालबालिकाको सिकाइ सुधारसम्बन्धी अभिभावक बैठक राख्ने गरेकाले अझै सहज भएको बताए ।

प्रकाशित : श्रावण १९, २०७६ १२:०४
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

चुरे दोहनले संकट

मोहन बुढाऐर

(धनगढी) — गुल्मीका टिका सिंह ठकुरीले तत्कालीन राणाबाट विसं. १९६५ मा कैलालीमा रोजी बिर्ता पाए । उनी सिपाही थिए । उनीबाट राणा महाराज खुसी भएर कैलालीको कुनै ठाउँमा रोजेर बस्न भनेकाले अवकाश जीवन बिताउन भारतको बाटो हुँदैं कैलाली आएका थिए । 

त्यतिबेला उनले अहिलेको गौरीगंगा ३ कुचौनीको फाँट रोजेर गुल्मी फर्के । विसं. २०१३ मा उनले रोजेको जमिन आफ्नो नाममा दर्ता गरे । कैलालीको हसुलियामा बसेका ७/८ परिवार थारूलाई आफ्नो छिमेकी र सहयोगीका रूपमा यहाँ लिएर बसाले । थारूलाई जमिन कोठारी दिएर उनी पुर्खौली घर गुल्मी गए । उनका नाति ६० वर्षे ज्ञानबहादुर सिंह भन्छन्, ‘२०२३ सालदेखि स्थायी रूपमा गुल्मीबाट यता सरेका हौं ।’

‘घाँसे मैदानको चारैतिर जंगल र पूर्वतर्फ शिव गंगा नदी कलकल बग्थ्यो,’ उनले भने, ‘पानीका लोभले जिजुबुबाबाट यो ठाउँ रोजिएको हो ।’ उनका अनुसार गाईगोरु र मान्छेका लागि पनि पानी पिउन हुन्थ्यो । नजिकै घाँसदाउरादेखि गाईगोरु चराउन मिल्ने जंगल पनि थियो ।

‘सुदूरका पहाडीहरू पछि सम्म, हिउँदमा गोठ सर्ने भनेर तराई झर्दथे, बर्खामा उतै पहाड उक्लन्थे,’ उनले भने, ‘तीसको दशकतिर मात्रै सुदूरका पहाडीहरूले पनि जिजुबुबासंँग जमिन मागेर बस्न थालेका हुन् ।’
बस्तीमा बसोवास गर्नेको संख्यामा वृद्धि भएपछि वनजंगलको विनाश हुन सुरु भएको हो । पूर्व पश्चिम राजमार्ग बनेपछि यहाँ बसोवास बढेको हो । ‘पहिला जिजुबुबाको बिर्ता जग्गा ४/५ सय बिघा जति मात्रै थियो होला,’ उनले भने, ‘जिजुबुबाले डेढ सय परिवारलाई जति बाँडे ।’ बाँकी जमिन बसाइ सराइँ गरी आउनेको आफ्नै आवादी हो ।’

उनका अनुसार त्यसबेला आवादी गरेको स्थानबाट शिवगंगा करिब एक किलोमिटर दूरीमा बग्थिन् । १७ वर्षे उमेरमा यहाँ बसाइ सरेका सिंहलाई अहिले बुढ्यौलीले छुन थालिसक्यो । ‘केही वर्षअघिसम्म शिवगंगा नदीले घर बगाउला भन्ने कल्पना समेत गरिएन,’ उनले भने, ‘समयको दुष्चक्र हो, हेर्दाहेर्दै बस्ती बगाउन थाल्यो । कति परिवारको त यहाँबाट उठिबास भइसक्यो ।’

गौरीगंगा नगरपालिका–३ अन्तर्गत पर्ने कुचौनी, पूर्व पश्चिम राजमार्गको पुलछेउको बस्ती हो । कुचौनीमा शिवगंगा नदीको बाढी लाग्न थालेको धेरै वर्ष भएको छैन । ‘दस/पन्ध्र वर्ष जति भयो गाउँमा नदी पस्न लागेको’ गाउँका पुराना बासिन्दा बाधुराम चौधरीले भने, ‘नदीको सिरानमा भएको वन फडानी र ढुंगागिट्टीको दोहन सुरु भएपछि बाढी लाग्न थालेको हो ।’ उनी शिवगंगा नदी तटबन्ध उपभोक्ता समितिका अध्यक्ष पनि हुन् ।

पूर्व पश्चिम राजमार्गको निर्माणपछि कुचौनीमा घनाबस्तीको विकास भएको थियो । पाँच/सात सय घरधुरी भएको कुचौनी गाउँमा अहिले बाढीको समस्याको कारण डेढ सय घरपरिवार मात्रै रहेको अध्यक्ष चौधरी बताउँछन् । जसमध्ये ३५ परिवार अति जोखिममा छन् । कुनै पनि बेला नदीले उनीहरूको उठिबास हुन सक्छ । उनले बर्सेनि ३/४ हेक्टर जमिन नदीले कटान गर्दै लगेको बताए ।

उनका अनुसार चुरेबाट उत्पन्न शिवगंगा नदीको चौडाइ उतिबेला बढीमा १४ मिटर जतिको थियो । अहिले राजमार्ग दक्षिण हजार मिटर फराकिलोमा बग्ने गरेको छ । राजमार्गको पुल नै २ सय ५८ मिटरको लम्बाइको छ ।

अनियन्त्रित दोहन र वनजंगल विनाशले गर्दा शिवगंगाले एउटा पुरानो बस्ती कुचौनीको अस्तित्व संकटमा मात्रै पारेको छैन् दीपनगर, डुमंलीया, शान्तीकटान, उर्मा, करैघाट लगायतका बस्ती जोखिममा परेका छन् । तल्लो तटिय क्षेत्रमा पर्ने धनगढी उपमहानगरपालिकाको उर्मा, फूलबारीलगायतका बस्तीमा नदी पस्छ ।

उर्वरभूमि बगरमा परिणत
चुरेबाटै निस्केका खुटिया, गौरीगंगा, पथरिया, कान्द्रा र काँडा नदीमा पनि बर्खामा आउने बाढीले जिल्लाको दक्षिण भेगमा ठूलो उर्वरक्षेत्र बगरमा परिणत भइसकेको छ । ती नदीले बर्सेनि १५/२० हेक्टर जमिन बगरमा हुँदै गएको छ ।
कैलालीको चुरेबाट उत्पन्न भएको गोदावरी धनगढीदेखि मोहना नदीले चिनिन्छ । जिल्लाको दक्षिण पूर्व भएर १०२ किलोमिटर लम्वाईमा बग्ने मोहना नदीले गोदावरी देखी भजनी सम्म दुई दर्जन बस्ती बगरमा परिणत गरिसकेको छ । कैलारी गाउँपालिका—७ मा पर्ने बेलापरसुवाको ३ सय परिवारको उठिबास भएको छ । बस्तीको आधा जमिन काटेर आधा जमिन पाटेर उर्वरक्षेत्र बगर बनाएको छ ।

स्थानीय जग्गु चौधरी मोहनामा साठीको दशकपछि बस्ती बगाउने गरी बाढी आउन थालेको बताउँछन् । त्यस्तै खुटिया, गौरीगंगा, कान्ध्रा र पथरिया नदीले कैलालीको मध्य पूर्व र दक्षिणी भेग डुबानको समस्या निम्ताएको भजनीका स्थानीय बिजयलाल श्रेष्ठ बताउँछन् ।

भजनी नगरपालिकाभित्र चुरेबाट बग्ने खोलानालाले हालसम्म एक हजार हेक्टर जति खेतीयोग्य जमिन बगरमा परिणत भइसकेको श्रेष्ठको दाबी छ ।

जिल्लाकै सबैभन्दा बढी अन्न उत्पादन गर्ने तल्लो तटीय क्षेत्रमा अहिले उत्पादन क्षेत्र बाढीकै कारण घटदै गएको पनि छ । कृषि ज्ञान केन्द्रका अनुसार कैलालीमा ७२ हजार हेक्टरमा धान खेती लगाइने भए पनि अहिले त्यतिमा लगाइँदैन । अघिल्लो वर्षको तुलनामा यो वर्ष १० हजार हेक्टर क्षेत्रफल कममा धानखेती गरिएको ज्ञानकेन्द्रका सूचना अधिकारी रामचन्द्र भट्ट बताउँछन् ।

‘चुरेमा भएको वन विनाश र जथाभावी भइरहेको ढुंगागिट्टी उत्खननले कैलालीमा बाढीको समस्या विकराल रूपमा देखापर्न थालेको हो,’ भन्छन्, वन तथा वातावरण विज्ञ पूर्व डिएफओ रमेश चन्दले बताए ।

चुरे कमजोर : तराईको भविष्य संकट
पूर्व डीएफओ चन्दले चुरेमा वनफडानी, अतिक्रमण, खोलानालाबाट ढुंगागिट्टी उत्खनन र मानवीय क्रियाकलापहरूले चुरे कमजोर हुँदै गएको बताए । ‘चुरे तराईको टाउको हो,’ उनले भने, ‘अहिले टाउकोमा प्रहार भइरहेको छ । फुट्या , भत्कियो भने के होला ? सहजै अनुमान लगाउन सक्छौं । त्यसैले चुरे संरक्षणको उपाया गरिएन भने तराई मरुभूमि बगरमा प्रणित हुन बेर लाग्दैन ।’

‘चुरेमा भू–क्षय, बस्ती जोखिम , पानीका मुहान सुक्दै जानु र तराईमा बाढीको प्रकोप चुरे दोहनले निम्ताएको संकट हो,’ उनले भने, ‘चुरेको दोहनलाई नियन्त्रण गर्न नसकिए तराईको भविष्य समेत संकटमा निश्चित पर्छ ।’

भावर क्षेत्रमा पानीको अभाव
चन्दका अनुसार चुरेको फेद भावर प्रदेशमा पर्छ । भावर तराईको पानीको भण्डारण गर्ने ठाउँ हो । उनले भने ‘पानी रिचार्ड हुने भावर क्षेत्रको बचाउन नसकिए तराई मरुभूमिमा परिणत हुन बेर लाग्दैन ।’

चुरे फेदका बस्तीमा पानीको संकट भएको खानेपानीका योजना अलपत्र परेका छन् । ‘पानीका मूलहरू सुकेर कयौ योजनाहरू अलपत्र परेको अवस्था छ,’ खानेपानीका एक जना इन्जिनियरले भने, ‘विभिन्न प्रकारले चुरे र खोलानालाको दोहनले रिभर बेल्टको रिचार्डलाई असर पार्छ ।’ वनविज्ञ चन्दले राष्ट्रपति चुरे कार्यक्रम पनि प्रभावकारी नभएको बताए ।

विकासले विनाश
सडक निर्माणका नाममा जभाभावी डोजर प्रयोगले चुरेमा भु—क्षण बढेको छ । चुरेका कयौं बस्ती पहिरोको जोखिममा परेका छन । गोदावरी देखी फुलबस्ती र भ्यागुतो पानी जाने सडक निर्माणले ११ ठाउँमा पहिरो गएको छ । पानीको मुल पुरिएको स्थानीय कैलास कुमार जोशी बताउँछन ।

‘विकास भन्दा बढी विनाश भएको छ’ उनले भने, ‘गोदावरी नदी माथिको चुरे डोजर लगाएर सडकका नाममा चुरे पहाड भत्काउने काम मात्रै भएको छ ।’

डिभिजन वन अधिकृत रामचन्द्र कडेँलले चुरे भावर क्षेत्रमा सडक लगायत पूर्वाधार विकासका योजना समेत वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन बिनाका अघि बढाउन ठिक नभएको बताए ।

प्रकाशित : श्रावण १९, २०७६ १२:०१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT